Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH TRÊN MÔI TRƯỜNG ĐIỆN TỬ TẠI UỶ BAN NHÂN DÂN CẤP TỈNH 1. Khái quát về thủ tục hành chính và cải cách thủ tục hành chính 1. Thủ tục hành chính * Khái niệm Theo nguồn tư liệu trong Từ điển giải thích từ ngữ luật học của Trường Đại học Luật Hà Nội, thủ tục hành chính được định nghĩa là “Trình tự thực hiện thẩm quyền của cơ quan hành chính nhà nước hoặc cá nhân, tổ chức được uỷ quyền hành pháp trong giải quyết công việc của nhà nước, giải quyết kiến nghị, yêu cầu của công dân, tổ chức” [14]. Theo quan điểm Giáo trình Luật Hành chính Việt Nam của Đại học Luật Hà Nội: “Thủ tục hành chính là cách thức tổ chức thực hiện hoạt động quản lý hành chính nhà nước được quy định trong các quy phạm pháp luật hành chính, bao gồm trình tự nội dung, mục đích, cách thức tiến hành các hoạt động cụ thể trong quá trình giải quyết các công việc của quản lý hành chính nhà nước” [15].
Trong Giáo trình Thủ tục hành chính tại Học viện Hành chính Quốc gia, thủ tục hành chính được trình bày như sau: “Thủ tục hành chính là trình tự cách thức giải quyết công việc của các cơ quan hành chính nhà nước có thẩm quyền trong mối quan hệ nội bộ của hành chính và giữa các cơ quan hành chính nhà nước với các tổ chức và cá nhân công dân” [28]. * Đặc điểm thủ tục hành chính Không giống với thủ tục lập pháp hay thủ tục tố tụng tư pháp, thủ tục hành chính có những đặc điểm sau: Thứ nhất, TTHC được điều chỉnh bằng quy phạm pháp luật và là cơ sở 18 pháp lý cho các cơ quan nhà nước thực hiện chức năng. Hệ thống quy phạm của TTHC bao gồm toàn bộ các quy tắc pháp lý quy định trình tự, trật tự thực hiện thẩm quyền của các cơ quan nhà nước trong việc giải quyết công việc và thực hiện nghĩa vụ hành chính đối với tổ chức, công dân. Đây là những nguyên tắc bắt buộc mà các cơ quan nhà nước và CBCC phải tuân theo khi giải quyết công việc trong phạm vi thẩm quyền của mình.
Thủ tục hành chính vốn được biểu hiện thông qua các quy phạm thủ tục, đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo các quy định nội dung của pháp luật được thực thi một cách thuận lợi. Nếu thiếu các quy phạm thủ tục, việc thực thi luật pháp sẽ gặp nhiều khó khăn, thậm chí không thể triển khai vào đời sống thực tế. Trong nhiều hoạt động quản lý HCNN, việc áp dụng pháp luật là một nhiệm vụ trọng tâm. Quá trình này đòi hỏi phải xác định tình trạng thực tế của từng vụ việc cụ thể, lựa chọn QPPL phù hợp và ra quyết định hành chính tương ứng.
Các quy phạm của TTHC giúp định hình quy trình này, đảm bảo tính chính xác, minh bạch và đúng pháp luật trong quá trình giải quyết các vụ việc, từ đó nâng cao hiệu quả của hoạt động quản lý HCNN. Các hành vi áp dụng pháp luật này được tiến hành theo những TTHC nhất định. Nếu thiếu các TTHC cần thiết trong hoạt động quản lý, quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia sẽ không được đảm bảo. Điều này có thể dẫn đến sự không rõ ràng trong việc xác định trách nhiệm, quyền lợi và nghĩa vụ của các cá nhân, tổ chức và cơ quan nhà nước, gây khó khăn trong việc thực hiện các quy định của pháp luật.
Thủ tục hành chính còn là yếu tố đảm bảo cho các hoạt động của cơ quan nhà nước diễn ra một cách thuận lợi, có trật tự và tuân thủ đúng chức năng quản lý của mình. Bởi đó là chuẩn mực hành vi cho công dân, công chức để họ tuân theo và thực hiện nghĩa vụ của mình đối 19 với nhà nước. Dựa vào các TTHC các công việc hành chính sẽ được xử lý và giải quyết có hiệu quả đúng với pháp luật quy định [28]. Thứ hai, TTHC không chỉ quy định trình tự mà các cơ quan nhà nước, công dân, tổ chức phải thực hiện mà còn xác định quyền, nghĩa vụ của các bên liên quan.
Trong quá trình giải quyết công việc của các cơ quan nhà nước, TTHC là cách thức và trình tự mà các cơ quan HCNN áp dụng để thực hiện nhiệm vụ của mình theo quy định của pháp luật. Trình tự này có thể từ cấp trên xuống hoặc từ cấp dưới lên và cũng có những trình tự thực hiện song hành. Đây cũng là một đặc điểm phân biệt với thủ tục lập pháp và thủ tục tố tụng tư pháp. Thủ tục lập pháp thuộc thẩm quyền của cơ quan lập pháp,vliên quan đến hoạt động lập pháp của các cơ quan này.
Thủ tục tố tụng tư pháp thuộc thẩm quyền của cơ quan tư pháp, liên quan đến hoạt động điều tra, truy tố, xét xử [28]. Thứ ba, TTHC rất đa dạng và phức tạp. Tính đa dạng phức tạp được biểu hiện như sau: - Do nhiều cơ quan và công chức nhà nước thực hiện; - Quy định quyền, nghĩa vụ của các bên tham gia trong mối quan hệ hành chính, trong đó bao gồm công việc của Nhà nước và của công dân; - Việc quy định TTHC phải kết hợp với những khuôn mẫu tương đối ổn định và chặt chẽ với các biện pháp thích hợp với từng loại công việc và từng đối tượng; - TTHC bị tác động mạnh mẽ bởi nền HCNN hiện đang chuyển từ hành chính cai trị sang hành chính phục vụ; - Thực hiện chủ yếu ở trong môi trường công sở nhà nước, gắn liền với công tác văn thư và tổ chức ban hành, quản lý văn bản, giấy tờ; - Do chủ thể cơ quan HCNN xây dựng để giải quyết công việc nên 20 phụ thuộc rất nhiều vào ý chí chủ quan của chủ thể ban hành; - Hiện nay trong bối cảnh hội nhập khu vực và quốc tế hiện, các TTHC có yếu tố nước ngoài phải phù hợp với thông lệ quốc tế. Thứ tư, TTHC có tính năng động hơn so với các quy phạm nội dung của luật hành chính.
Là quy phạm hình thức nên TTHC đòi hỏi phải thay đổi nhanh hơn để thích ứng và phù hợp với nhu cầu thực tế của đời sống xã hội. Đây là yếu tố cần được nhận thức đúng đắn để giúp cho việc ban hành TTHC phù hợp với thực tế khách quan và tiến trình phát triển kinh tế - xã hội [28]. Khái niệm cải cách thủ tục hành chính 1. Khái niệm cải cách Theo từ điển thuật ngữ Bách khoa, “Cải cách là đổi mới một số mặt của sự vật mà không làm thay đổi căn bản sự vật đó”.
Trên quan điểm của Từ điển thuật ngữ lịch sử phổ thông định nghĩa, “Cải cách là đổi mới cho tiến bộ hơn, cho phù hợp với sự tiến bộ chung của xã hội mà không đụng tới nền tảng của chế độ hiện hành” [20]. Trong lĩnh vực xã hội, cải cách là việc cải thiện một số khía cạnh của đời sống xã hội. Cải cách được xem như một phương tiện hay phương pháp nhằm giải quyết các vấn đề của xã hội. Cải cách làm thay đổi đáng kể tới chính trị, văn hoá, xã hội và cần phải được hoạch định và thực hiện theo một lộ trình cụ thể.
Cải cách đòi hỏi thời gian để triển khai và đánh giá hiệu quả do bao gồm các hành động cụ thể và áp dụng trên diện rộng. Nó có thể gây ra những biến động trong xã hội cũng như những hậu quả không mong đợi. Vì vậy, cải cách cần được thực hiện sau khi xem xét, cân nhắc kỹ lưỡng về phương pháp, nội dung, mục tiêu và kết quả. Phải có kế hoạch quản lý, khắc phục những hậu quả không mong muốn của chương trình cải cách.
Hay nói cách khác, cải cách là các chương trình kinh tế - xã hội được thực hiện bởi Chính phủ hoặc các 21 chủ thể trong xã hội, nhằm mục đích nâng cao chất lượng phát triển kinh tế - xã hội mà không làm thay đổi bản chất của chính quyền nhà nước. Khái niệm cải cách thủ tục hành chính Cải cách TTHC là quá trình cải thiện những hạn chế của hệ thống TTHC hiện hành. Mục tiêu của cải cách là đơn giản, minh bạch và công khai hóa quy trình, tạo ra sự thay đổi cơ bản trong cách thức giải quyết công việc giữa các cơ quan hành chính nhà nước và tổ chức, công dân [7]. Cải cách TTHC cũng là việc cải thiện phương pháp làm việc và điều này cần phải bắt đầu từ chất lượng của CBCC.
“Việc giải quyết thủ tục hành chính cho người dân và doanh nghiệp là vô cùng quan trọng. Bởi thủ tục hành chính chỉ là một công cụ quản lý nhà nước trên tinh thần có lợi cho người dân, doanh nghiệp, giảm chi phí xã hội và tăng cường quản lý của nhà nước” [18]. Nếu không có lợi cho người dân thì cải cách thủ tục cho dù có tốt bao nhiêu chăng nữa cũng không giải quyết được vấn đề. Cải cách TTHC quan trọng là khâu triển khai, ban hành, thực hiện các văn bản hành chính nhanh, gọn, chính xác.
Cải cách TTHC không chỉ là điều chỉnh, sửa đổi các quy định về thủ tục mà còn là thực hiện một cách công khai, minh bạch và hiệu quả trong thực tế. Cải cách TTHC hiệu quả thì vấn đề kiểm tra, giám sát các TTHC nhanh hơn, chính xác hơn, tránh được những phiền toái cho nhân dân. Việc đơn giản, minh bạch, công khai hóa các TTHC cũng chính là rút bớt thời gian và chi phí thực hiện hoạt động này. Cải cách TTHC là các biện pháp nhằm đơn giản hóa quy trình và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp khi tham gia giao dịch với cơ quan nhà nước.
Nó cũng là yếu tố quan trọng để củng cố mối quan hệ giữa nhà nước và người dân, đồng thời thúc đẩy sự tham gia của người dân trong quản lý công việc nhà nước. Đây được xem là bước đột phá trong quá 22 trình CCHC nhà nước, mang lại sự thay đổi toàn diện cho hệ thống hành chính quốc gia. Cải cách TTHC cũng là một yêu cầu tất yếu và cấp thiết trong quá trình đổi mới. Từ những phân tích nêu trên, có thể hiểu cải cách TTHC là quá trình cải thiện các quy định pháp luật liên quan đến trình tự, quy trình thực hiện của các cơ quan HCNN và cá nhân có thẩm quyền, cải cách các quy định về các loại TTHC cũng như cải cách quy trình thực hiện các TTHC.
Yêu cầu về cải cách thủ tục hành chính Thứ nhất, cải cách TTHC phải đúng chủ trương, đường lối của Đảng.