Chương 1. TỔNG QUAN VỀ CÁC NGÀNH NĂNG LƯỢNG CỦA NGA 1. Thực trạng và tiềm năng các ngành năng lượng của Nga 1. Dầu khí Dưới thời Liên Xô, dầu khí đã không được nhìn nhận hết giá trị và sức mạnh của nó mà chỉ được sử dụng gần như một loại hàng hoá thông thường để thu lợi nhuận thuần tuý.
Thậm chí, nó còn bị coi là “một thứ hàng hóa thông thường, giá rẻ gần như cho không”. Mãi cho đến thời của Tổng thống Putin thì vai trò của nguồn “vàng đen” này mới được nhìn nhận rõ và được sử dụng hiệu quả không chỉ để thúc đẩy kinh tế tăng trưởng, mà còn để thực thi các biện pháp ngoại giao, nâng cao ảnh hưởng và ràng buộc các nước khác. Năm 2006, Tạp chí The Washington Quaterly đã đưa ra lời nhận xét: “Nga có thể dễ dàng bước vào kỷ nguyên mới với túi dầu trước ngực và túi bom nguyên tử sau lưng. Bất kỳ ai đánh giá về sức mạnh ngày nay của nước Nga thì dầu mỏ sẽ là điều khiến họ nghĩ đến đầu tiên”.
Nhận biết được vai trò to lớn của dầu khí, với một chiến lược táo bạo và khôn ngoan, Nga đã củng cố, phát triển các tổ hợp dầu khí quốc doanh khổng lồ Gazprom, Transneft, Rosneft,. trở thành các “đế chế” hùng mạnh với các hoạt động sản xuất và xuất khẩu dầu khí ra thị trường thế giới. Nhờ đó, từ năm 2000 đến nay, sản lượng khai thác dầu khí của Nga liên tục tăng với tốc độ trung bình khoảng 10 %/năm, đưa quốc gia này trở thành một nhà cung cấp dầu khí toàn cầu và mở rộng tầm ảnh hưởng chính trị, kinh tế của mình. Với trữ lượng khí đốt khoảng 44,8 nghìn tỷ m3 (tương đương với 1688 nghìn tỷ thùng) [Biểu đồ 1.1], chiếm khoảng 34 % trữ lượng toàn cầu và trữ lượng dầu thô vào khoảng 80 tỷ thùng [Biểu đồ 1.2], Nga trở thành quốc gia đứng đầu thế giới về khí đốt và đứng thứ tám thế giới về trữ lượng dầu mỏ.
Do đó, dầu khí chiếm một vị trí vô cùng quan trọng và là nguồn đóng góp chính cho GDP của Nga. Bất chấp sự cạnh tranh đang gia tăng trên thị trường quốc tế và những vấn đề trong nền kinh tế thế giới, trong năm 2013 Nga vẫn bảo lưu được vị thế dẫn đầu trong lĩnh vực năng lượng, đặc biệt là dầu khí. Bên cạnh đó, năm 2013 cũng đã có những sự kiện hết sức quan trọng đối với ngành khí đốt của Nga. Luật về tự do xuất khẩu khí hóa lỏng đã đi vào hiệu lực, mở đường cho các công ty dầu khí Nga, đặc biệt là các công ty có kế hoạch xây dựng nhà máy sản xuất khí hóa lỏng như Rosneft và Novatek tiếp cận 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thị trường nước ngoài.
Theo đó, Novatek đã đạt thỏa thuận với các đối tác Trung Quốc về cung cấp khí hóa lỏng trong khuôn khổ đề án quy mô "Yamal LNG9" và hợp đồng đầu tiên về cung cấp khí hóa lỏng cho những người tiêu dùng châu Âu.1: Top 20 nước có trữ lượng khí lớn nhất thế giới (tỷ thùng) Nguồn: http://www.2: Top 20 nước có trữ lượng dầu lớn nhất thế giới năm 2013 (tỷ thùng) Nguồn: U.S Energy Information Agency, http://www.gov/countries/cab.cfm?fips=RS 9 Viết tắt của từ Tiếng Anh: Liquefied Natural Gas 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hiện nay, Nga đang là nhà sản xuất và xuất khẩu dầu khí hàng đầu thế giới10 với sản lượng khai thác dầu thô năm 2013 là 523,3 triệu tấn11, cao mức kỷ lục kể từ năm 1991, xuất khẩu năm 2013 đạt 4,72 triệu thùng/ngày; sản lượng khí đốt năm 2013 là 668 tỷ m3 12, trong đó xuất khẩu đạt 196 tỷ m3 13. Sản lượng xuất khẩu dầu khí của Nga sẽ còn tăng lên đáng kể nhờ “hợp đồng thế kỷ khổng lồ” trị giá khoảng 400 tỷ USD mới ký với Trung Quốc vào ngày 21/5/2014. Theo đó, bắt đầu từ năm 2018, Nga sẽ cung cấp khoảng 38 tỷ m3 khí thiên nhiên mỗi năm cho nền kinh tế đang nở rộ - Trung Quốc. Về tiềm năng: Tiềm năng phát triển ngành dầu khí của Nga rất lớn.
Theo đánh giá của Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA)14, trong “Báo cáo tình hình năng lượng thế giới năm 2011” thì trong vài thập kỷ tới Nga sẽ là "nền tảng của hệ thống năng lượng toàn cầu" và cho đến năm 2035 “Nga sẽ là quốc gia sản xuất khí đốt lớn nhất và là nguồn chính cho sự gia tăng cung cấp khí đốt của thế giới”. Trong bản báo cáo về “Tiềm năng của các vùng năng lượng mới của Nga” tại Hội nghị Dầu khí Thế giới lần thứ 20 diễn ra vào tháng 12/2011 tại Doha – Qatar, Giáo sư Anatoly Zolotukhin thuộc trường Đại học Dầu Khí Quốc gia Gubkin của Nga đã chỉ ra rằng: “hiện Nga vẫn đang là một trong những quốc gia có nguồn dự trữ dầu mỏ và khí đốt giàu nhất thế giới với tổng trữ lượng ước tính đạt khoảng 355 tỷ tấn dầu. Trong đó, có khoảng 96 tỷ tấn dầu (tương đương với gần 700 tỷ thùng dầu) chưa được khai thác nằm ở vùng ngoài khơi của vùng biển Bắc Cực”15. Nói về trữ lượng khí đốt khổng lồ của Nga, phát biểu tại phiên họp toàn thể của Diễn đàn Kinh tế quốc tế Saint Petersburg - 2014, Tổng thống Nga Vladimir Putin cho biết trữ lượng của Nga đủ cho 50 năm tới.
10 Xin xem thêm Phụ lục 1. Bản tin Quốc tế của Đài Truyền hình Vĩnh Long 1, Nga trở thành nước sản xuất dầu thô lớn nhất thế giới, http://thvl.vn/?p=338124, cập nhật ngày 03/01/2014 12 Theo báo cáo của Bộ Năng lượng Nga công bố ngày 2/1/2014, nguồn: http://www.vn/nga-tro- thanh-nuoc-xuat-khau-dau-tho-lon-nhat-the-gioi/237944.vnp, cập nhật ngày 02/01/2014 13 https://www.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html, cập nhật ngày 28/7/2014 14 Viết tắt của từ tiếng Anh: International Energy Agency 15 Professor Anatoly Zolotukhin, Gubkin Russian State University of Oil and Gas, The potential in Russia’s new energy frontiers, pg. 106 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trên thực tế, những đánh giá và những con số đưa ra về trữ lượng dầu mỏ và khí đốt ở vùng biển Bắc Cực còn rất khác nhau và cho đến nay vẫn chưa có các số liệu được luận chứng khoa học về các nguồn tài nguyên. Tính tổng cộng, ở vùng Bắc Cực có gần 60 khu mỏ lớn chứa nhiên liệu hydrocarbon, trong số đó hơn 40 khu mỏ nằm trong khu vực của Nga.
Theo những ước tính khác nhau, ngoài nguồn tài nguyên sinh học ở đây còn có 1/3 dự trữ khí đốt và 1/10 dự trữ dầu mỏ chưa được khám phá trên thế giới. Trong đó, phần biển Bắc Cực - nơi mà phía Nga luôn coi là một phần lãnh thổ của mình - hiện chiếm khoảng 25 %, chưa kể đến các khu vực hẻo lánh hiện đang nằm trong khu vực có tranh chấp. Các chuyên gia về dầu khí của Nga tính toán rằng, trữ lượng này tương đương với hơn 100 tỉ tấn dầu và 70 nghìn tỷ mét khối khí đốt16. Các mỏ khí đốt tự nhiên khổng lồ đã được phát hiện tại vùng biển Barent và Kara.
Các mỏ mới này được Nga coi là cơ sở nhiên liệu – năng lượng mới. Bên cạnh đó, “Viện Hải Dương học của Nga cũng khẳng định, chỉ riêng khu vực hình yên ngựa mà người Nga gọi là dãy mỏ Lomonosop trong lòng Bắc Cực, chứa đến 10 tỷ tấn dầu, chưa kể tới số lượng phong phú các loại mỏ kim cương, vàng, platinum, thiếc, mangan, niken, chì. Khu vực này và các lãnh thổ phía bắc liền kề có đủ nguồn tài nguyên để nuôi sống nhân loại trong nhiều thập kỷ”17. Hiện nay Nga có kế hoạch mở rộng chủ quyền ở vùng này vì cấu tạo địa chất cho thấy rằng, dãy Lomonosov Ridge trải dọc Bắc Băng Dương là phần lãnh thổ của Nga.
Như dự định, trong năm tới Nga sẽ chính thức đệ đơn về nội dung này lên Liên Hợp Quốc. Một vùng khác của Nga cũng có tiềm năng dầu khí vô cùng to lớn là vùng Viễn Đông. Đây là một trong 8 vùng đại khu liên bang của nước Nga. Nơi đây có tiềm năng dầu khí đáng kể.
“Tại Cộng hòa Sakha đã phát hiện một khu vực dầu khí lớn là vùng Leno-Vinloi. Đã phát hiện và đang khai thác các mỏ dầu khí tại đảo Xakhalin18. Ngoài ra, tại thềm lục địa Xakhalin có lượng dầu khí không nhỏ. Tiềm 16 Đài Tiếng nói nước Nga, Vùng Bắc Cực giàu có của nước Nga, http://vietnamese.ru/2014_08_08/275654635/, cập nhật ngày 08/8/2014 17 Nguyễn Cảnh Toàn, Dầu khí và chiến lược năng lượng của Nga, Tạp chí Ngiên cứu Châu Âu, số 9 (96), 2008, tr.
30 18 Đôi khi xin được viết là Sakhalin 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng dầu khí còn tìm thấy ở các tỉnh Camchatca, Magadan và khu Chucotca. Theo đánh giá sơ bộ, có khoảng 9,6 tỉ tấn dầu và 14 nghìn tỉ m3 khí ở khu vực này”19. Hơn nữa, chất lượng dầu ở vùng Viễn Đông được đánh giá là rất tốt, có độ nhớt cao và hàm lượng lưu huỳnh thấp. Than đá Nga là quốc gia có trữ lượng than đá lớn thứ hai thế giới sau Mỹ với khoảng 173 tỉ tấn, chiếm khoảng 19 % tổng trữ lượng toàn thế giới (Biểu đồ 1.
Trữ lượng than của Nga phân bổ ở 118 mỏ than thuộc 22 lưu vực nằm rải rác trên toàn nước Nga. Trong đó, các mỏ than lớn nằm tập trung ở Siberia (chiếm 80 %) và Viễn Đông (chiếm 10 %).3: Tỷ lệ phân bổ than đá trên toàn thế giới Nguồn: Andrey Butenko, Strategy and Corporate Development Department of Suek, The future of coal Russia, pg.3 Về sản lượng khai thác, Nga là quốc gia khai thác than lớn thứ 6 thế giới với sản lượng khai thác năm 2013 khoảng 347,1 triệu tấn, chiếm 4,3 % sản lượng khai thác của toàn thế giới và cung cấp khoảng 12 % than cho thị trường toàn cầu20. Hoạt động khai thác và sản xuất than đá của Nga hầu hết sử dụng phương pháp khai thác lộ thiên và chủ yếu diễn ra ở 7 lưu vực chính, trong đó có 3 lưu vực nằm về phía 19 PGS. Vũ Dương Huân - Học viện Ngoại giao, Tiềm năng kinh tế Viễn Đông, Liên bang Nga và khả năng hợp tác với Việt Nam (phần 1), Tạp chí Ngiên cứu Châu Âu, số 2, 2013, tr.
63 20 Historical Data Workbook, BP Statistical Review of World Energy 2014, www.com/en/global/corporate/about-bp/energy-economics/statistical-review-of-world-energy. Xem thêm Phụ lục 1.5 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tây của dãy Ural và 4 lưu vực nằm về phía Đông của khu vực Siberia. Công ty khai thác và sản xuất than lớn nhất nước Nga là Công ty Suek, đồng thời cũng là một trong mười nhà sản xuất than lớn nhất thế giới có công suất khoảng 92218 tấn/ngày, đáp ứng khoảng 34 % nhu cầu trong nước và xuất khẩu khoảng 28 % ra thị trường nước ngoài.