Cải Cách Doanh Nghiệp Nhà Nước Theo Hướng Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế Ở Việt Nam

Chuyên khảo kinh tế phân tích Cải cách các doanh nghiệp nhà nước theo hướng hội nhập kinh tế quốc tế ở việt nam, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp

• Tác giả: Hồ Kim Hương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Mai Thị Thanh Xuân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Cải Cách Các Doanh Nghiệp Nhà Nước Theo Hướng Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế Ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CẢI CÁCH DNNN TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 1.1. DNNN VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
• 1.1.1. Khái niệm DNNN
• 1.1.2. Phân loại DNNN
• 1.1.3. Vai trò của DNNN trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam
• 1.1.3.1. Vai trò kinh tế
• 1.1.3.2. Vai trò chính trị
• 1.1.3.3. Vai trò xã hội
• 1.2. CẢI CÁCH DNNN VÀ YÊU CẦU CỦA HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ ĐỐI VỚI CẢI CÁCH DNNN
• 1.2.1. Cải cách DNNN
• 1.2.1.1. Quan niệm cải cách DNNN
• 1.2.1.2. Nội dung của cải cách DNNN
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CẢI CÁCH DNNN VIỆT NAM VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP TIẾP TỤC CẢI CÁCH DNNN THEO HƯỚNG HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Cải Cách DNNN và Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế

Hội nhập kinh tế quốc tế là xu thế tất yếu. Việt Nam không thể đứng ngoài quá trình này nếu không muốn tụt hậu. Nghị quyết Đại hội VIII của Đảng đã chỉ rõ định hướng xây dựng nền kinh tế mở, hội nhập khu vực và thế giới. Quá trình hội nhập mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng đặt ra không ít thách thức, đặc biệt đối với các Doanh nghiệp Nhà nước (DNNN). DNNN đóng vai trò quan trọng trong ổn định và phát triển kinh tế, chính trị, xã hội. Để DNNN vừa hội nhập sâu rộng, vừa giữ vai trò chủ đạo, cần tiếp tục cải cách theo hướng nâng cao hiệu quả và năng lực cạnh tranh. Việc cải cách DNNN là yêu cầu cấp thiết để thích ứng với môi trường kinh tế toàn cầu. Mục tiêu là nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh, đặc biệt trên thị trường quốc tế. Sự đổi mới này phải phù hợp với định hướng xã hội chủ nghĩa và vai trò của nhà nước trong nền kinh tế.

1.1. Vai Trò Quan Trọng Của Khu Vực Kinh Tế Nhà Nước

Khu vực kinh tế nhà nước, nòng cốt là DNNN, đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định kinh tế vĩ mô. DNNN tạo ra nguồn lực vật chất quan trọng cho Nhà nước, đồng thời là công cụ để Nhà nước điều tiết nền kinh tế. Chúng giúp thực hiện các nhiệm vụ chính trị, xã hội, đảm bảo các cân đối lớn của nền kinh tế. Kinh tế Nhà nước tạo đà tăng trưởng lâu dài và bền vững cho nền kinh tế. DNNN có vai trò quyết định trong ổn định và phát triển kinh tế, chính trị, xã hội của đất nước. DNNN phải không ngừng đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả, giữ vững vị trí then chốt trong nền kinh tế.

1.2. Thách Thức và Cơ Hội Từ Hội Nhập Kinh Tế Đối Với DNNN

Hội nhập kinh tế mang lại cơ hội tiếp cận thị trường quốc tế, thu hút đầu tư nước ngoài và tiếp thu công nghệ tiên tiến. Tuy nhiên, nó cũng tạo ra áp lực cạnh tranh lớn đối với DNNN. DNNN phải đối mặt với sự cạnh tranh từ các doanh nghiệp nước ngoài có năng lực cạnh tranh cao hơn. Để tồn tại và phát triển, DNNN cần phải tái cơ cấu doanh nghiệp, nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh. Cần có chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để DNNN có thể bắt kịp xu hướng phát triển của thế giới.

II. Phân Tích Thực Trạng Cải Cách Kinh Tế tại Các DNNN Việt Nam

Trước đổi mới, DNNN được thành lập bằng 100% vốn Nhà nước. Sau đổi mới, quan niệm về DNNN đã thay đổi. Luật Doanh nghiệp năm 2005 định nghĩa DNNN là doanh nghiệp do nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ. Có nhiều cách phân loại DNNN, bao gồm phân loại theo chức năng (kinh doanh, công ích), theo sở hữu và theo cấp quản lý (trung ương, địa phương). DNNN có ba vai trò cơ bản: kinh tế, chính trị và xã hội. Vai trò kinh tế thể hiện ở việc khắc phục khuyết tật của thị trường, đảm nhận các lĩnh vực chiến lược và tham gia vào các lĩnh vực mới, rủi ro cao. Vai trò chính trị thể hiện ở việc nắm giữ các ngành quan trọng liên quan đến an ninh quốc phòng. Vai trò xã hội thể hiện ở việc đảm bảo sự ổn định và phát triển của hệ thống doanh nghiệp.

2.1. Đánh Giá Kết Quả Cổ Phần Hóa và Thoái Vốn Nhà Nước

Cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước là một trong những nội dung quan trọng của cải cách DNNN. Quá trình này nhằm giảm sự can thiệp của Nhà nước vào hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp và nâng cao hiệu quả hoạt động. Tuy nhiên, quá trình cổ phần hóa và thoái vốn còn chậm, chưa đạt được mục tiêu đề ra. Cần có giải pháp đẩy nhanh tiến độ cổ phần hóa và đảm bảo tính minh bạch, công khai trong quá trình này. Quá trình thoái vốn nhà nước cần đảm bảo tối ưu hóa lợi ích của nhà nước và xã hội.

2.2. Vấn Đề Quản Trị Doanh Nghiệp và Nâng Cao Năng Suất Lao Động

Quản trị doanh nghiệp yếu kém là một trong những nguyên nhân khiến DNNN hoạt động kém hiệu quả. Cần phải đổi mới quản trị doanh nghiệp, áp dụng các chuẩn mực quốc tế về quản trị doanh nghiệp. Nâng cao năng suất lao động là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả hoạt động của DNNN. Cần đầu tư vào đào tạo, nâng cao trình độ của người lao động và áp dụng các công nghệ tiên tiến. Cải thiện cơ chế thị trường để tạo động lực cho người lao động.

III. Giải Pháp Tái Cơ Cấu Doanh Nghiệp Để Thúc Đẩy Hội Nhập Kinh Tế

Cải cách DNNN thực chất là sự đổi mới và sắp xếp lại các DNNN. Đó là yếu tố cơ bản của quá trình cải cách kinh tế. Cải cách DNNN là bộ phận hợp thành quan trọng và là nội dung ngày càng mang tính quyết định phương hướng, triển vọng cải cách chuyển đổi cơ chế và mở cửa kinh tế nói chung của Việt Nam. Mục tiêu là nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh, năng lực cạnh tranh của các DNNN để giữ vững ví trí then chốt trong nền kinh tế. Trong nền kinh tế thị trường, Nhà nước tác động vào nền kinh tế thông qua các công cụ và chính sách. Vai trò DNNN giúp khắc phục những khuyết tật của cơ chế thị trường và khu vực tư nhân.

3.1. Đổi Mới Thể Chế Kinh Tế và Chính Sách Kinh Tế Hỗ Trợ DNNN

Cần đổi mới thể chế kinh tế, tạo môi trường kinh doanh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Chính sách kinh tế cần tập trung vào việc hỗ trợ DNNN nâng cao năng lực cạnh tranh, tiếp cận công nghệ mới và mở rộng thị trường. Nhà nước cần tạo ra một sân chơi công bằng, minh bạch, đảm bảo cơ chế thị trường hoạt động hiệu quả. Cần hoàn thiện luật doanh nghiệp để tạo điều kiện thuận lợi cho DNNN phát triển.

3.2. Tăng Cường Đào Tạo Nguồn Nhân Lực và Chuyển Đổi Số Trong DNNN

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố quan trọng để DNNN có thể cạnh tranh trong môi trường kinh tế toàn cầu. Cần tăng cường đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng quản lý cho đội ngũ cán bộ, công nhân viên. Chuyển đổi số là xu hướng tất yếu để DNNN nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh. Cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, tự động hóa vào các hoạt động sản xuất kinh doanh.

3.3. Hợp Tác Quốc Tế và Học Hỏi Kinh Nghiệm Từ Các Nước Tiên Tiến

Việc hợp tác quốc tế giúp DNNN tiếp cận với công nghệ tiên tiến, phương pháp quản lý hiện đại và mở rộng thị trường. Cần chủ động tham gia vào các hiệp định thương mại tự do (FTA), như CPTPP và EVFTA, để tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu. Học hỏi kinh nghiệm từ các nước tiên tiến trong cải cách DNNN, đặc biệt là các nước có nền kinh tế thị trường phát triển.

IV. Nâng Cao Năng Lực Cạnh Tranh Của DNNN Trong Bối Cảnh WTO CPTPP EVFTA

Để các DNNN vừa hội nhập ngày càng sâu hơn vào nền kinh tế thế giới, vừa giữ được vai trò chủ đạo trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thì cần phải tiếp tục tiến hành quá trình cải cách theo hướng nâng cao hiệu quả hoạt động và năng lực cạnh tranh trên thị trường, đặc biệt là thị trường quốc tế. Xuất phát từ yêu cầu đó, việc đi sâu nghiên cứu để đưa ra biện pháp cải cách DNNN theo hướng Hội nhập kinh tế quốc tế một cách hiệu quả là hết sức cần thiết, nhất là trong điều kiện Việt Nam đã chính thức trở thành thành viên của tổ chức Thương mại thế giới (WTO).

4.1. Ứng Dụng Công Nghệ và Đổi Mới Sáng Tạo Để Tăng Năng Suất Lao Động

Việc ứng dụng công nghệ tiên tiến và khuyến khích đổi mới sáng tạo là yếu tố quan trọng để tăng năng suất lao động và tạo ra các sản phẩm, dịch vụ có giá trị gia tăng cao. DNNN cần đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), hợp tác với các trường đại học, viện nghiên cứu để tiếp thu công nghệ mới. Cần xây dựng môi trường khuyến khích đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp, tạo điều kiện cho cán bộ, công nhân viên phát huy tối đa khả năng của mình.

4.2. Hoàn Thiện Cơ Chế Thị Trường và Giảm Thiểu Sự Can Thiệp Của Nhà Nước

Để DNNN hoạt động hiệu quả, cần hoàn thiện cơ chế thị trường, đảm bảo sự cạnh tranh bình đẳng giữa các thành phần kinh tế. Nhà nước cần giảm thiểu sự can thiệp trực tiếp vào hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp, tập trung vào việc xây dựng thể chế kinh tế và chính sách kinh tế phù hợp. Cần tạo điều kiện cho DNNN tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong hoạt động kinh doanh.

V. Triển Vọng và Định Hướng Cải Cách DNNN Trong Tương Lai

Kinh tế Nhà nước mà chủ yếu là các DNNN với vai trò của mình nhằm đảm bảo các cân đối vĩ mô lớn của nền kinh tế cũng như tạo đà tăng trưởng lâu dài và bền vững cho nền kinh tế. Cải cách DNNN về thực chất là sự “đổi mới và sắp xếp lại” các DNNN. Đó là yếu tố cơ bản của quá trình cải cách kinh tế. Cải cách DNNN là bộ phận hợp thành quan trọng và là nội dung ngày càng mang tính quyết định phương hướng, triển vọng cải cách chuyển đổi cơ chế và mở cửa kinh tế nói chung của Việt Nam.

5.1. Phát Triển Bền Vững và Trách Nhiệm Xã Hội Của Doanh Nghiệp

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, phát triển bền vững và trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp ngày càng trở nên quan trọng. DNNN cần chú trọng đến các yếu tố môi trường, xã hội và quản trị (ESG) trong hoạt động kinh doanh. Cần xây dựng văn hóa doanh nghiệp hướng đến sự phát triển bền vững, đóng góp vào sự phát triển chung của xã hội.

5.2. Vai Trò Định Hướng và Điều Tiết Của Nhà Nước Trong Cải Cách DNNN

Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong việc định hướng và điều tiết quá trình cải cách DNNN. Cần xây dựng khung pháp lý hoàn thiện, tạo điều kiện thuận lợi cho DNNN phát triển. Nhà nước cần giám sát chặt chẽ quá trình cải cách DNNN, đảm bảo tính minh bạch, công khai và hiệu quả. Cần có cơ chế đánh giá hiệu quả hoạt động của DNNN, từ đó có những điều chỉnh phù hợp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế theo các cam kết của Tổ chức Thương mại Thế giới đòi hỏi Việt Nam phải nhanh chóng nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, trong bối cảnh Diễn đàn Kinh tế Thế giới xếp hạng Việt Nam ở vị trí 68 trên 131 nền kinh tế vào năm 2007. Doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò nòng cốt trong việc ổn định vĩ mô và định hướng nền kinh tế, tuy nhiên khối doanh nghiệp này đang bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng về hiệu quả sử dụng nguồn lực. Mặc dù nắm giữ hơn 400.000 tỷ đồng vốn nhà nước và hơn 900.000 tỷ đồng vốn vay, tỷ suất lợi nhuận trước thuế trên tổng doanh thu của các Tổng công ty nhà nước chỉ đạt mức bình quân 6%, thậm chí rơi vào mức âm khi tính đến yếu tố lạm phát.

Đề tài tập trung giải quyết bài toán cấp thiết: làm thế nào để đổi mới, sắp xếp và nâng cao sức cạnh tranh của khu vực doanh nghiệp nhà nước nhằm thích ứng với môi trường tự do hóa thương mại. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm việc hệ thống hóa cơ sở lý luận về chuyển đổi sở hữu, đánh giá toàn diện thực trạng cải cách giai đoạn 1996 - 2008, và xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ thúc đẩy tiến trình hội nhập.

Phạm vi nghiên cứu được xác lập tại Việt Nam trong khung thời gian trọng tâm từ năm 1996 đến năm 2008, đồng thời mở rộng phân tích kinh nghiệm cải tổ của Trung Quốc từ năm 1978. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế kinh tế, định hướng sắp xếp lại hơn 5.366 doanh nghiệp nhà nước, qua đó thúc đẩy mức tăng trưởng doanh thu bình quân 48,2% và gia tăng nộp ngân sách thêm 44,2% cho các đơn vị sau cổ phần hóa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết quyền sở hữu tài sản và lý thuyết người đại diện trong kinh tế học thể chế hiện đại. Khi quyền sở hữu và quyền quản lý không được phân định rõ ràng, tình trạng vô chủ và động cơ trục lợi cá nhân sẽ làm gia tăng chi phí giao dịch xã hội, triệt tiêu hiệu quả kinh doanh. Đồng thời, luận văn kết hợp lý thuyết cạnh tranh thị trường và mô hình chuyển đổi nền kinh tế để luận giải sự cần thiết phải giảm bớt sự can thiệp hành chính của Nhà nước vào hoạt động sản xuất kinh doanh.

Khung phân tích vận dụng kinh nghiệm quốc tế từ 4 giai đoạn cải cách của Trung Quốc từ năm 1978 đến năm 2008. Trong đó, nguyên tắc cốt lõi là Nhà nước thực hiện rút lui toàn diện khỏi các ngành cạnh tranh thương mại thuần túy để giảm tỷ trọng đóng góp GDP của doanh nghiệp nhà nước từ 77,6% năm 1978 xuống còn 23,5% năm 2001, đồng thời tập trung nguồn lực xây dựng hơn 7.000 doanh nghiệp quy mô lớn và vừa nắm giữ các ngành huyết mạch.

Hệ thống khái niệm chính bao gồm:

• Doanh nghiệp nhà nước: Tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ theo quy định của Luật Doanh nghiệp năm 2005.
• Cổ phần hóa: Quá trình chuyển đổi từ hình thức sở hữu duy nhất của Nhà nước sang mô hình đa sở hữu nhằm huy động nguồn lực xã hội và nâng cao trách nhiệm giám sát.
• Mô hình công ty mẹ - công ty con: Cấu trúc quản trị liên kết dựa trên quan hệ sở hữu vốn thay cho mệnh lệnh hành chính cấp trên - cấp dưới.
• Tự chủ tài chính: Quyền tự quyết định doanh thu, chi phí và phân phối lợi nhuận của doanh nghiệp gắn liền với chế độ trách nhiệm trước Hội đồng quản trị.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chuẩn hóa từ Báo cáo thường niên của Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp, Báo cáo kiểm toán chẩn đoán Doanh nghiệp Nhà nước năm 2005 của Kiểm toán Nhà nước, cùng hệ thống niên giám thống kê của Bộ Tài chính. Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát toàn diện 5.366 doanh nghiệp nhà nước thực hiện sắp xếp từ năm 1996 đến tháng 8 năm 2008, đi sâu phân tích 3.786 doanh nghiệp cổ phần hóa và 93 Tổng công ty, Tập đoàn kinh tế.

Phương pháp chọn mẫu mục đích kết hợp phân tầng theo ngành kỹ thuật then chốt được áp dụng để khảo sát chi tiết hiệu quả tài chính tại các đơn vị thuộc lĩnh vực xi măng, thép, dệt may, cảng biển và hóa chất. Luận văn kết hợp phương pháp duy vật biện chứng với phân tích thống kê mô tả, so sánh đối chiếu và phân tích định lượng các chỉ số sinh lời như tỷ suất lợi nhuận trên tài sản và tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu. Lý do lựa chọn các phương pháp này là nhằm bóc tách chính xác sự chuyển dịch cơ cấu vốn, xác định rõ mối quan hệ nhân quả giữa mô hình quản trị và hiệu quả kinh doanh trong suốt timeline từ năm 1996 đến năm 2008.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Tiến trình cải cách doanh nghiệp nhà nước tại Việt Nam giai đoạn 1996 - 2008 ghi nhận những bước chuyển biến mạnh mẽ về số lượng lẫn cấu trúc vận hành, thể hiện qua ba phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, tốc độ cổ phần hóa bứt phá mạnh mẽ nhưng tỷ lệ vốn chuyển đổi ra khu vực ngoài nhà nước còn rất khiêm tốn. Tính đến tháng 8 năm 2008, cả nước đã sắp xếp được 5.366 doanh nghiệp, trong đó cổ phần hóa thành công 3.786 doanh nghiệp. Các đơn vị sau cổ phần hóa hoạt động hiệu quả rõ rệt với vốn điều lệ tăng bình quân 58,6%, doanh thu tăng 48,2%, lợi nhuận tăng trưởng vượt bậc, nộp ngân sách tăng 44,2%, thu nhập người lao động tăng 51,8% và tỷ lệ cổ tức đạt 13%. Tuy nhiên, số vốn nhà nước thực tế bán ra bên ngoài chỉ chiếm khoảng 3,6%, trong khi Nhà nước vẫn nắm giữ cổ phần chi phối trên 50% ở 33% số doanh nghiệp và giữ dưới 50% ở 37% số doanh nghiệp.

Thứ hai, cơ cấu cổ đông chưa tạo điều kiện thu hút các nhà đầu tư chiến lược có tiềm lực công nghệ. Trong các doanh nghiệp đã cổ phần hóa, cổ đông nhà nước nắm giữ 46,3%, cán bộ công nhân viên nội bộ nắm 29,6%, còn các cổ đông bên ngoài chỉ nắm 24,1%. Thời gian thực hiện quy trình cổ phần hóa kéo dài quá mức, mất trung bình 437 ngày đối với một doanh nghiệp độc lập và 554 ngày đối với một Tổng công ty do những vướng mắc trong khâu định giá tài sản và xử lý nợ tồn đọng với tổng dư nợ cho vay khối công ty cổ phần lên tới 51.000 tỷ đồng vào cuối năm 2006.

Thứ ba, việc tổ chức lại các Tổng công ty và Tập đoàn kinh tế đạt kết quả tích cực về quy mô nhưng hiệu quả sinh lời trên tổng tài sản chưa tương xứng. Toàn quốc hình thành 93 Tổng công ty và Tập đoàn kinh tế nắm giữ 54% tổng vốn kinh doanh và đóng góp 78% số nộp ngân sách nhà nước. Dù 97% đơn vị báo lãi với tổng lợi nhuận trước thuế 6 tháng đầu năm 2008 đạt 76.329 tỷ đồng, tăng 72% so với cùng kỳ năm 2007, mức độ phân hóa sinh lời giữa các ngành rất lớn: tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu ngành xi măng đạt 22,5%, lương thực đạt 14,3%, trong khi ngành mía đường ghi nhận mức âm 17,5%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng chậm trễ và kém linh hoạt của khối doanh nghiệp nhà nước bắt nguồn từ tư duy quản lý bao cấp còn tồn tại dai dẳng. Nhiều đơn vị thành viên vẫn phụ thuộc vào sự bảo hộ hành chính của các Bộ ngành chủ quản, khiến mối liên kết trong Tổng công ty trở nên lỏng lẻo. Mô hình công ty mẹ - công ty con tuy chứng minh được tính ưu việt tại Thành phố Hồ Chí Minh khi giúp 11 Tổng công ty tăng doanh thu 48% và tăng lợi nhuận 24%, nhưng vẫn đối mặt với rào cản lớn về năng lực quản trị vốn tài chính của công ty mẹ.

Kết quả nghiên cứu được minh họa rõ nét khi đối chiếu dữ liệu qua biểu đồ hình cột thể hiện tốc độ tăng số lượng doanh nghiệp cổ phần hóa từ 250 đơn vị năm 2000 lên 3.786 đơn vị vào tháng 8 năm 2008. Đồng thời, bảng tổng hợp tỷ suất lợi nhuận trên tài sản và tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu chỉ ra sự chênh lệch sâu sắc giữa các ngành thâm dụng vốn và ngành chế biến.

Đặt trong bối cảnh các định chế của Tổ chức Thương mại Thế giới như nguyên tắc đối xử quốc gia, nguyên tắc tối huệ quốc và Hiệp định TRIPS bắt đầu có hiệu lực thực thi, việc Nhà nước tiếp tục trợ cấp hoặc can thiệp trực tiếp sẽ vi phạm nghiêm trọng cam kết quốc tế. Do đó, việc chuyển dịch từ cơ chế giao vốn hành chính sang cơ chế đầu tư vốn bình đẳng là con đường duy nhất để nâng cao năng lực cạnh tranh tổng thể của nền kinh tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Hệ thống giải pháp cải cách doanh nghiệp nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế được xây dựng qua 4 định hướng cụ thể:

Thứ nhất, đẩy mạnh hoàn thiện khung pháp lý và quy trình định giá tài sản khi thực hiện cổ phần hóa. Bộ Tài chính và Ban Chỉ đạo Đổi mới Doanh nghiệp cần ban hành hướng dẫn chuẩn hóa việc thẩm định giá trị quyền sử dụng đất và giá trị thương hiệu. Target metric đặt ra là rút ngắn thời gian cổ phần hóa xuống dưới 250 ngày mỗi doanh nghiệp, đồng thời giảm tỷ trọng nắm giữ vốn nhà nước tại các lĩnh vực cạnh tranh xuống dưới mức 30% trong lộ trình thực hiện từ năm 2008 đến năm 2012.

Thứ hai, chuyển đổi triệt để các Tổng công ty nhà nước sang mô hình công ty mẹ - công ty con và tập đoàn kinh tế đa sở hữu. Hội đồng quản trị các Tập đoàn kinh tế cùng Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước cần phân định rõ chức năng chủ sở hữu vốn với chức năng điều hành kinh doanh. Target metric hướng đến nâng tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu toàn khối đạt tối thiểu 15%, triển khai đồng bộ cho 93 Tổng công ty và Tập đoàn kinh tế lớn trong giai đoạn 2008 - 2015.

Thứ ba, đổi mới công nghệ và phát triển thương hiệu để chủ động tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Các doanh nghiệp xuất khẩu chủ lực thuộc Bộ Công Thương cần phân bổ tối thiểu 10% lợi nhuận sau thuế vào quỹ phát triển khoa học công nghệ, nâng tỷ trọng sản phẩm công nghệ cao đạt trên 35% doanh thu xuất khẩu, hướng tới cải thiện chỉ số cạnh tranh quốc gia lọt vào top 50 toàn cầu của Diễn đàn Kinh tế Thế giới trước năm 2015.

Thứ tư, tái cơ cấu tài chính và xử lý dứt điểm các khoản nợ xấu tồn đọng. Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính cần phối hợp thiết lập cơ chế kiểm toán độc lập bắt buộc theo chuẩn mực quốc tế cho 100% doanh nghiệp quy mô lớn, kiên quyết thực hiện phá sản hoặc giải thể các đơn vị thua lỗ kéo dài, đưa biên lợi nhuận trước thuế trên doanh thu đạt trên 10% vào năm 2013.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo chuyên sâu và hữu ích cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cơ quan hoạch định chính sách và quản lý nhà nước: Các chuyên viên và lãnh đạo tại Ban Chỉ đạo Đổi mới và Phát triển Doanh nghiệp, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Tài chính. Luận văn cung cấp use case thực tế để xây dựng tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước và hoàn thiện cơ chế giám sát vốn công phù hợp với các hiệp định thương mại tự do.

2. Nhà quản trị cấp cao tại các Tập đoàn, Tổng công ty nhà nước: Đội ngũ lãnh đạo tại các đơn vị như Tập đoàn Dầu khí, Điện lực, Bưu chính Viễn thông. Use case điển hình là ứng dụng mô hình công ty mẹ - công ty con, thiết lập cơ chế quản trị tài chính hiện đại và xây dựng chiến lược kinh doanh đa ngành hiệu quả.

3. Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học khối ngành Kinh tế: Các nhà nghiên cứu về Kinh tế phát triển, Quản trị kinh doanh và Kinh tế quốc tế. Luận văn đóng vai trò nguồn tư liệu học thuật giá trị, cung cấp bộ dữ liệu thực chứng giai đoạn 1996 - 2008 và phương pháp so sánh kinh nghiệm chuyển đổi kinh tế giữa Việt Nam và Trung Quốc.

4. Các nhà đầu tư chiến lược, quỹ đầu tư tài chính trong và ngoài nước: Các định chế tài chính đang tìm kiếm cơ hội tham gia mua cổ phần phát hành lần đầu hoặc tái cấu trúc doanh nghiệp. Use case là đánh giá cơ cấu cổ đông, nhận diện rủi ro định giá và lựa chọn các doanh nghiệp có tỷ suất sinh lời tiềm năng sau cổ phần hóa.

Câu hỏi thường gặp

1. Hội nhập kinh tế quốc tế đặt ra những nguyên tắc bắt buộc nào đối với cải cách doanh nghiệp nhà nước? Gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới đòi hỏi Việt Nam phải tuân thủ nghiêm ngặt 4 nguyên tắc: không phân biệt đối xử thông qua chế độ tối huệ quốc và đối xử quốc gia, minh bạch hóa chính sách, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và tuân thủ cơ chế tài phán quốc tế. Nhà nước phải xóa bỏ hoàn toàn cơ chế bảo hộ, trợ cấp độc quyền và đối xử bình đẳng với mọi thành phần kinh tế.

2. Vì sao tỷ lệ vốn nhà nước thực tế bán ra ngoài thị trường trong giai đoạn 1996 - 2008 chỉ đạt khoảng 3,6%? Nguyên nhân chủ yếu do tư duy quản lý cũ vẫn duy trì tỷ lệ sở hữu chi phối trên 50% ở 33% số doanh nghiệp và cơ chế bán cổ phần ưu đãi nội bộ cho cán bộ công nhân viên chiếm tới 29,6%. Đồng thời, quy định pháp lý giai đoạn này còn giới hạn nghiêm ngặt tỷ lệ tham gia của các nhà đầu tư chiến lược nước ngoài.

3. Mô hình công ty mẹ - công ty con mang lại sự thay đổi thực chất nào so với mô hình Tổng công ty cũ? Mô hình này xóa bỏ phương thức chỉ huy hành chính mệnh lệnh cấp trên - cấp dưới để chuyển sang quan hệ đầu tư vốn và lợi ích kinh tế bình đẳng. Thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh chứng minh 11 Tổng công ty chuyển đổi sang mô hình này đã đạt mức tăng trưởng doanh thu 48% và lợi nhuận tăng 24% chỉ sau hơn một năm vận hành.

4. Bài học quan trọng nhất mà Việt Nam có thể vận dụng từ cải cách doanh nghiệp nhà nước của Trung Quốc là gì? Đó là nguyên tắc rút lui toàn diện của doanh nghiệp nhà nước ra khỏi các ngành cạnh tranh thông thường và phương châm cải cách từng bước thận trọng. Trung Quốc đã giảm tỷ trọng GDP của doanh nghiệp nhà nước từ 77,6% xuống 23,5% để tập trung phát triển các tập đoàn kinh tế mạnh nắm giữ huyết mạch quốc gia.

5. Yếu tố nào khiến thời gian thực hiện cổ phần hóa một doanh nghiệp bị kéo dài trung bình từ 437 đến 554 ngày? Sự kéo dài bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ giữa các cơ quan quản lý trong việc xử lý các khoản nợ xấu tồn đọng và sự phức tạp của quy trình thẩm định giá trị đất đai, tài sản doanh nghiệp. Ngoài ra, việc thiếu vắng các tổ chức tư vấn định giá độc lập có độ tin cậy cao cũng làm đình trệ quá trình phê duyệt đề án.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về tái cơ cấu kinh tế, khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước phải đi đôi với cơ chế quản trị thị trường hiện đại trong thời kỳ mở cửa.
• Đánh giá thực chứng tiến trình sắp xếp 5.366 doanh nghiệp nhà nước giai đoạn 1996 - 2008, chỉ ra hiệu quả rõ nét sau cổ phần hóa với doanh thu tăng 48,2% và vốn điều lệ tăng 58,6%.
• Bóc tách sâu sắc các hạn chế cố hữu về tỷ lệ vốn bán ra ngoài thị trường chỉ đạt 3,6%, thời gian cổ phần hóa kéo dài 437 ngày và biên lợi nhuận trước thuế trên doanh thu của khối Tổng công ty chỉ đạt mức khiêm tốn 6%.
• Rút ra 5 bài học kinh nghiệm sâu sắc từ Trung Quốc về tái cơ cấu sở hữu, quản trị tập đoàn kinh tế và xử lý triệt để nợ đọng tài chính.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với các mốc thời gian cụ thể từ năm 2008 đến năm 2015 nhằm nâng cao thứ hạng cạnh tranh quốc gia trên trường quốc tế.

Đóng góp lớn nhất của công trình là cung cấp một bức tranh toàn cảnh có cơ sở dữ liệu xác thực về quá trình đổi mới doanh nghiệp nhà nước trong giai đoạn bản lề gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi các cơ quan quản lý cần khẩn trương hoàn thiện thể chế quản trị tài chính, thúc đẩy thoái vốn nhà nước và minh bạch hóa thông tin. Độc giả quan tâm và các nhà nghiên cứu có thể khai thác sâu hơn hệ thống bảng biểu và các phân tích định lượng chi tiết trong toàn văn công trình để phục vụ công tác chuyên môn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung luận văn gồm 3 chương: - Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận và kinh nghiệm quốc tế về cải cách DNNN trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế. - Chƣơng 2: Thực trạng cải cách DNNN Việt Nam và những vấn đề đặt ra trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế. - Chƣơng 3: Định hƣớng và giải pháp tiếp tục cải cách DNNN theo hƣớng hội nhập kinh tế quốc tế. 6 CHƢƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ VỀ CẢI CÁCH DNNN TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1.

DNNN VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM 1. Khái niệm DNNN Trước đổi mới kinh tế (năm 1986), ở Việt Nam quan niệm DNNN là doanh nghiệp được thành lập bằng 100% vốn của Nhà nước. Sau đổi mới, Việt Nam chủ trương chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường thì quan niệm về DNNN đã có sự thay đổi. Theo luật DNNN Việt nam năm 1995, DNNN được hiểu là tổ chức kinh tế do Nhà nước đầu tư vốn, thành lập và tổ chức quản lý, hoạt động kinh doanh hoặc công ích, nhằm thực hiện các mục tiêu Nhà nước giao.

Doanh nghiệp Nhà nước có tư cách pháp nhân, có các quyền và nghĩa vụ dân sự, tự chịu trách nhiệm về toàn bộ hoạt động sản xuất kinh doanh trong phạm vi số vốn do Nhà nước quản lý. Theo luật này thì các DNNN phải là các doanh nghiệp có 100% vốn thuộc Nhà nước, nhưng Nhà nước không quản lý trực tiếp tất cả mọi hoạt động kinh doanh. Quan điểm về DNNN sau đó có thay đổi cho phù hợp hơn với đặc điểm của DNNN. Luật DNNN năm 2003 có sự điều chỉnh về khái niệm DNNN như sau: DNNN là tổ chức kinh tế do Nhà nước sở hữu toàn bộ vốn điều lệ hoặc cổ phần, vốn góp chi phối, được tổ chức dưới hình thức công ty Nhà nước, công ty cổ phần, công ty trách nhiệm hữu hạn.

Như vậy, theo luật này, DNNN không nhất thiết là nhà nước phải đầu tư 100% vốn như đã quy định tại luật DNNN Việt nam năm 1995, có thể nhà nước chỉ cần giữ phần vốn góp chi phối. Năm 2005, Quốc hội ban hành luật Doanh nghiệp chung (thay cho luật DNNN và Doanh nghiệp tư nhân như trước đây). Theo luật này, DNNN là doanh nghiệp do nhà nước sở hữu trên 50% vốn điều lệ (Khoản 22, điều 4, Luật 7 Doanh nghiệp 2005). Theo luật này, khái niệm về DNNN đã được mở rộng hơn trước đó là chỉ cần nhà nước giữ cổ phần chi phối trong các DNNN.

Như vậy, DNNN là doanh nghiệp được thành lập bởi 100% vốn Nhà nước hoặc những doanh nghiệp mà Nhà nước giữ cổ phần chi phối.2 Phân loại DNNN Căn cứ vào từng tiêu chí khác nhau, người ta có nhiều cách phân loại DNNN khác nhau. Theo Luật doanh nghiệp Việt nam , có 3 cách phân loại DNNN: a. Phân loại theo chức năng: Theo cách phân loại này, DNNN bao gồm 2 loại là doanh nghiệp hoạt động kinh doanh và doanh nghiệp hoạt động công ích. Trong đó doanh nghiệp hoạt động kinh doanh: là DNNN hoạt động với mục tiêu là lợi nhuận, căn cứ vào lợi nhuận để đề ra các chiến lược hoạt động còn doanh nghiệp hoạt động công ích: là những doanh nghiệp hoạt động sản xuất cung ứng dịch vụ công cộng theo các chính sách của nhà nước hoặc trực tiếp thực hiện nhiệm vụ quốc phòng.

Phân loại theo sở hữu: Theo cách phân loại này, DNNN gồm có 2 loại là DNNN chỉ có một chủ sở hữu, DNNN có nhiều chủ sở hữu vốn. Loại DNNN chỉ có một chủ sở hữu là doanh nghiệp trong đó nhà nước nắm giữ 100% vốn của doanh nghiệp. Doanh nghiệp có nhiều chủ sở hữu lại bao gồm 2 loại: Một là các loại DNNN mà nhà nước nắm giữ dưới 50% cổ phần nhưng trong đó cổ phần của nhà nước ít nhất gấp 2 lần cổ phần của cổ đông lớn nhất. Hai là loại DNNN mà trong đó nhà nước không có cổ phần chi phối, nhưng có quyền quyết định một số vấn đề quan trọng của doanh nghiệp theo thoả thuận trong điều lệ.

Phân loại doanh nghiệp theo cấp quản lý: Theo cách phân loại này có 2 loại DNNN là DNNN địa phương và DNNN trung ương. Doanh nghiệp trung ương là những doanh nghiệp do cơ quan trung ương nhà nước giữ cổ phần chi phối. Còn doanh nghiệp địa phương 8 là những doanh nghiệp do các cơ sở địa phương quản lý và chịu sự điều hành của cấp địa phương này. Vai trò của DNNN trong nền kinh tế thị trƣờng định hƣớng XHCN ở Việt Nam DNNN có ba vai trò cơ bản, đó là: Vai trò kinh tế, vai trò chính trị, vai trò xã hội.

Do vậy nó có vai trò quan trọng trong nền kinh tế của mỗi quốc gia: tạo tiềm lực vật chất cho Nhà nước, là công cụ để Nhà nước can thiệp, điều tiết nền kinh tế, đồng thời DNNN giúp thực hiện những nhiệm vụ chính trị, xã hội của Nhà nước. Vai trò kinh tế Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa nhà nước tác động vào nền kinh tế theo hai cách: điều tiết thông qua các công cụ, chính sách quản lý vĩ mô chung và tác động trực tiếp thông qua hoạt động của các DNNN. Do đó vai trò kinh tế của các DNNN trong nền kinh tế thị trường được thể hiện ở các mặt cơ bản sau: Thứ nhất, DNNN giúp khắc phục những khuyết tật của cơ chế thị trường và khu vực tư nhân. Đây là vai trò quan trọng nhất của các DNNN trong nền kinh tế thị trường nói chung.

Với tính định hướng xã hội chủ nghĩa, vai trò này càng phải được đề cao vì tất cả những khuyết tật của thị trường đều làm giảm hiệu quả xã hội của hệ thống kinh tế do đó cần khắc phục. Vai trò của DNNN thể hiện rõ nét ở hai lĩnh vực đó là: đảm nhận sản xuất các hàng hoá công cộng và đảm nhận vai trò quan trọng trong các ngành độc quyền tự nhiên. Đối với các hàng hoá công cộng, nhất là hàng hoá công cộng thuần tuý, do tính chất của loại hàng hoá này là không loại trừ và không thể phân chia nên các doanh nghiệp tư nhân sẽ không tham gia mà chỉ có DNNN tham gia sản xuất mới tạo ra được tính hiệu quả. Còn đối với những ngành độc quyền, đây là những ngành mà chi phí sản xuất chỉ có thể tối thiểu nếu toàn bộ sản lượng ngành chỉ do một nhà sản xuất cung cấp.

Do vậy DNNN đảm nhiệm trong lĩnh vực này là cần thiết. 9 Thứ hai, DNNN đảm nhận các lĩnh vực sản xuất kinh doanh có tính chiến lược đối với sự phát triển kinh tế xã hội đòi hỏi vốn đầu tư lớn vượt quá khả năng của tư nhân Vai trò này được đề cao đặc biệt ở nước ta. Đó là vì nền kinh tế Việt Nam chưa phát triển, khả năng tích tụ và tập trung vốn của các doanh nghiệp ngoài quốc doanh chưa cao. Do vậy các DNNN với tiềm lực mạnh mẽ sẽ đảm nhiệm các lĩnh vực này.

Để thực hiện được vai trò nêu trên cần có các điều kiện như sau: Một là, phải thực sự xuất hiện lĩnh vực, ngành có tính chiến lược của quốc gia; Hai là, khả năng thực hiện đầu tư tư nhân thấp; Ba là, đội ngũ cán bộ và bộ máy nhà nước đủ sức vận hành dự án đầu tư từ khâu lập dự án đến tổ chức và giám sát thực hiện. Thứ ba, tham gia vào những lĩnh vực mới, có hệ số rủi ro cao. DNNN có vai trò mở đường trong phát triển nền kinh tế nói chung. Do vậy khi tham gia vào những lĩnh vực mới, có hệ số rủi ro cao tức là các DNNN đang làm đúng theo vị trí, vai trò then chốt của mình.

Để thực hiện được vai trò này, phải là những doanh nghiệp nhà nước đặc biệt, có quy mô lớn, được cơ quan nhà nước quy định chức năng, nhiệm vụ rõ ràng. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa như Việt Nam, DNNN thực hiện nhiệm vụ này theo hai hướng là vừa trực tiếp tham gia cạnh tranh với các doanh nghiệp tư nhân, vừa có các doanh nghiệp tài chính thực hiện hoạt động đầu tư, tài trợ cho các doanh nghiệp khác thông qua cơ chế vốn, mua cổ phần. tham gia vào một số ngành có lợi thế cạnh tranh Đây là vai trò vừa mang tính chất kinh tế, vừa mang tính chất chính trị. Đối với Việt nam trong giai đoạn hiện nay, vai trò tham gia vào những ngành có lợi thế cạnh tranh và thu ngân sách cao vẫn còn phát huy tác dụng, ít nhất cho đến khi tiềm lực tài chính công đủ mạnh.

Tuy nhiên, trong tương lai, vai trò này dần sẽ mất đi, những DNNN trong khu vực này sẽ được chuyển đổi sở hữu, nhường chỗ cho khu vực tư nhân.Vai trò chính trị Doanh nghiệp nhà nước dù ở mô hình nào cũng có vai trò chính trĩ rõ rệt. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vai trò chính trị của các DNNN có thể thay đổi theo từng thời kỳ, tuỳ thuộc vào các yếu tố khách quan và chủ quan. Tuy nhiên về nguyên tắc, vai trò chính trị thể hiện ở hai nội dung cơ bản: Thứ nhất, nắm giữ những ngành đặc biệt quan trọng liên quan đến an ninh quốc phòng của quốc gia. Thứ hai, tham gia chiếm giữ một số vị trí thiết yếu, quan trọng (tuỳ theo từng thời kỳ phát triển kinh tế) để chủ động định hướng xã hội, làm đối trọng trong phát triển hội nhập kinh tế quốc tế.

Vai trò xã hội Vai trò xã hội của DNNN trong nền kinh tế thị trường thường gắn liền với vai trò kinh tế và vai trò chính trị của khu vực này. Vai trò xã hội của các DNNN được thể hiện ở các nội dung sau: Thứ nhất, DNNN có vai trò là công cụ của nhà nước làm bà đỡ cho hệ thống doanh nghiệp phát triển ổn định. Thực hiện vai trò này, nhà nước với tư cách là chủ sở hữu phải gánh chịu những thiệt hại về kinh tế nhưng do quy mô tác động ở nhiều ngành, có thể bù trừ thu nhập về tổng thể, hoàn toàn có thể không cần hỗ trợ lớn từ ngân sách. Thứ hai, DNNN đảm nhận những ngành ở những địa bàn khó khăn có ý nghĩa chính trị – xã hội mà tư nhân không đầu tư, thực hiện sự bảo đảm cân bằng về đầu tư phát triển theo vùng, địa bàn.