CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu Pháp luật về quản trị HTX được nhiều nhà khoa học thuộc các lĩnh vực pháp luật và kinh tế quan tâm nghiên cứu ở nhiều mức độ khác nhau, ở nhiều góc độ khác nhau. Tình hình nghiên cứu cơ sở lý luận về quản trị hợp tác xã + Nguyễn Văn Bích, Chu Tiến Quang, Lưu Văn Sùng (2001), Kinh tế hợp tác và HTX ở Việt Nam, thực trạng và định hướng phát triển, NXB Nông nghiệp, Hà Nội. Các tác giả đã hệ thống hóa quá trình hình thành, phát triển các loại hình kinh tế hợp tác, HTX trên thế giới và ở Việt Nam với những thành công và tồn tại, từ đó nêu lên định hướng phát triển phù hợp đường lối đổi mới của Đảng và Nhà nước.
+ Lê Mạnh Hùng (2012), Phát triển HTX thương mại dịch vụ trong hội nhập kinh tế quốc tế, Luận án tiến sĩ, Học viện chính trị hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội. Luận án đã làm rõ vấn đề có thể tồn tại mô hình HTX thương mại dịch vụ trong bối cảnh có nhiều mô hình sản xuất kinh doanh kể từ khi Việt Nam gia nhập Tổ chức thương mại thế giới WTO; làm rõ lý thuyết liên quan đến phát triển HTX nói chung và HTX thương mại dịch vụ nói riêng bao gồm định nghĩa, đặc điểm, mục tiêu, mô hình tổ chức, sự liên kết, quản lý và hoạt động, phân loại HTX, ý nghĩa kinh tế xã hội của HTX, các nội dung phát triển HTX thương mại dịch vụ bao gồm mở rộng quy mô, đa dạng mô hình, nâng cao chất lượng hiệu quả, cơ chế chính sách và công tác quản lý nhà nước đối với HTX, nguyên tắc hoạt động, điều kiện phát triển HTX trong nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, kinh nghiệm quốc tế về phát triển HTX thương mại dịch vụ. Luận án đã phân tích bản chất HTX là một mô hình kinh tế đặc thù, tự chủ, tự chịu trách nhiệm, có vốn, quỹ và tài sản chung, có cơ cấu tổ chức chặt chẽ, có tư 7 cách pháp nhân. Các loại hình HTX đều được thành lập trên tinh thần tự nguyện, tự trợ giúp, tự chịu trách nhiệm, dân chủ, bình đẳng, công bằng và đoàn kết của các thành viên tham gia.
Mặc dù, HTX cũng là đơn vị kinh doanh, song mục tiêu cơ bản của các xã viên khi thành lập hoặc liên kết thành một HTX là để thực hiện những hoạt động mà từng cá nhân riêng lẻ không thể thực hiện được hoặc thực hiện kém hiệu quả nhằm nâng cao điều kiện kinh tế và xã hội của họ thông qua việc cùng hành động vì quyền lợi của tất cả xã viên chứ không chỉ đơn thuần vì lợi ích của từng cá nhân xã viên” 5. Trong HTX, những thành viên hay những người góp vốn vào HTX có lợi ích chung và nhu cầu chung mà họ muốn được thỏa mãn thông qua HTX. Phương châm chủ đạo của HTX là giúp đỡ lẫn nhau và tự mình giúp mình. Mặc dù mục tiêu chính của HTX là phục vụ xã viên của mình, song hoạt động của HTX còn mang tính cộng đồng – tương trợ, giúp đỡ cộng đồng.
Bên cạnh ý nghĩa kinh tế, HTX còn mang ý nghĩa xã hội, nhân đạo, trợ giúp những người yếu thế, khó khăn, những người sản xuất nhỏ, không có khả năng thâm nhập thị trường lớn. HTX còn trợ giúp các thành viên nhằm hạn chế những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường 6. Luận án đã phân tích, làm rõ khái niệm, đặc điểm, bản chất của HTX và khẳng định HTX thương mại dịch vụ vẫn phát triển tốt trong nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế tại Việt Nam hiện nay. + Nguyễn Minh Tú (2011), Mô hình tổ chức HTX kiểu mới góp phần xây dựng xã hội hợp tác, đoàn kết, cùng chia sẻ sự thịnh vượng và quản lý một cách dân chủ, Sách chuyên khảo, Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật, Hà Nội.
Tài liệu đã phân tích một trong các bản chất của HTX kiểu mới, đó là tổ chức tự chủ, phải hoạt động hiệu quả, tối đa hóa lợi nhuận và thặng dư, đối tượng phục vụ là xã viên HTX và khách hàng kể cả có sẳn khách hàng trước khi thành lập. Tác 5 Lê Mạnh Hùng (2012), Phát triển HTX thương mại dịch vụ trong hội nhập kinh tế quốc tế, Luận án tiến sĩ, Học viện chính trị hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội (trang 27) 6 Lê Mạnh Hùng (2012), Phát triển HTX thương mại dịch vụ trong hội nhập kinh tế quốc tế, Luận án tiến sĩ, Học viện chính trị hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội (trang 26) 8 giả đã so sánh với HTX kiểu cũ trước năm 1986 và cho rằng “HTX, tổ hợp tác giúp thành viên hợp tác, giúp đỡ lẫn nhau phát triển mà vẫn giữ được cái “riêng” của mình, đó chính là một đặc trưng bản chất mới của HTX kiểu mới” 7. HTX là tổ chức mang tính dân chủ được kiểm soát bởi các thành viên là những người tham gia vào việc xác định các chính sách và ra quyết định của HTX. Tất cả các quyết định liên quan đến tổ chức, hoạt động, phân phối thu nhập, phương án kinh doanh đều được bàn bạc công khai tại đại hội thành viên, sau đó các thành viên sẽ biểu quyết các vấn để của HTX một cách dân chủ theo nguyên tắc chung là một thành viên một phiếu bầu mà không căn cứ vào tỷ lệ vốn góp của thành viên 8.
HTX góp phần nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế. Phát triển HTX kiểu mới trong bối cảnh tiếp tục đẩy mạnh sự nghiệp đổi mới một cách toàn diện và mạnh mẽ. HTX gắn liền với đời sống công đồng dân cư tại địa bàn lãnh thổ, là một kênh hữu hiệu tiếp nhận hỗ trợ đầu tư kết cấu hạ tầng kinh tế-xã hội của Nhà nước. HTX là cơ sở vật chất cho việc đưa “hợp tác” trở thành bản sắc văn hóa trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam 9.
Một trong những nguyên nhân hạn chế phát triển kinh tế tập thể đó là: “Công tác nghiên cứu lý luận về HTX không có hệ thống, chưa có các tổ chức nghiên cứu, giảng dạy chuyên sâu về HTX. Nhiều quy định cơ bản của luật chưa sát với thực tiễn và phù hợp với các nguyên tắc và giá trị của HTX do ICA khuyến cáo, chưa tạo 7 Nguyễn Minh Tú (2011), Mô hình tổ chức HTX kiểu mới góp phần xây dựng xã hội hợp tác, đoàn kết, cùng chia sẻ sự thịnh vượng và quản lý một cách dân chủ, (sách chuyên khảo), Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật, Hà Nội (trang 11) 8 Nguyễn Minh Tú (2011), Mô hình tổ chức HTX kiểu mới góp phần xây dựng xã hội hợp tác, đoàn kết, cùng chia sẻ sự thịnh vượng và quản lý một cách dân chủ, Sách chuyên khảo - Vụ HTX, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Hà Nội 9 Nguyễn Minh Tú (2011), Mô hình tổ chức HTX kiểu mới góp phần xây dựng xã hội hợp tác, đoàn kết, cùng chia sẻ sự thịnh vượng và quản lý một cách dân chủ, (sách chuyên khảo), Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật, Hà Nội (trang 223, 225) 9 môi trường tốt cho HTX kiểu mới phát triển. Năng lực của tổ chức HTX còn yếu, trong đó có năng lực quản trị và khả năng tài chính, công nghệ, kỹ thuật” 10. HTX hoạt động cạnh tranh một cách bình đẳng với mọi loại hình doanh nghiệp khác trên thị trường, quản lý HTX tương tự quản lý doanh nghiệp hoạt động theo Luật Doanh nghiệp, phải hoạt động theo nguyên tắc hiệu qủa 11.
Điểm mới của tài liệu là quan điểm quản lý HTX tương tự quản lý doanh nghiệp, phải hoạt động theo nguyên tắc hiệu qủa. + Phùng Quốc Chí (2010), Phát triển HTX trong quá trình công nghiệp hóa ở Việt Nam đến năm 2020, Luận án tiến sĩ, Viện Chiến lược Phát triển, Hà Nội. Luận án đã nghiên cứu làm rõ lý luận và thực tiễn về phát triển HTX bao gồm bản chất, giá trị, nguyên tắc cơ bản của HTX, quan điểm tư tưởng của Mác Lênin, Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển HTX, vai trò của HTX trong bối cảnh công nghiệp hóa ở nước ta, kinh nghiệm quốc tế về phát triển HTX. HTX sẽ khẳng định được vai trò, vị trí của mình khi nó thực sự phát huy được sức mạnh tập thể, kết nối của từng thành viên tham gia và thực sự mạnh dạn tham gia cạnh tranh và hợp tác với nhau và hợp tác chặt chẽ với các loại hình doanh nghiệp khác, thực sự lấy hiệu quả hoạt động làm cơ sở để tồn tại và phát triển 12.
HTX có thể phát huy lợi thế và tiềm năng không chỉ trong lĩnh vực kinh tế, mà cả trong lĩnh vực xã hội, văn hóa mà ở đó và trong bất cứ lĩnh vực nào xuất hiện nhu cầu chung của các xã viên. HTX không phải là tổ chức xã hội mà chỉ mang tính chất xã hội, càng không phải tổ chức từ thiện, mà là tổ chức kinh tế đặc biệt thúc đẩy "hợp tác" trong cộng đồng xã viên HTX nhằm đáp ứng một cách hiệu quả nhu 10 Nguyễn Minh Tú (2011), Mô hình tổ chức HTX kiểu mới góp phần xây dựng xã hội hợp tác, đoàn kết, cùng chia sẻ sự thịnh vượng và quản lý một cách dân chủ, (sách chuyên khảo), Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật, Hà Nội (trang 127, 131) 11 Nguyễn Minh Tú (2011), Mô hình tổ chức HTX kiểu mới góp phần xây dựng xã hội hợp tác, đoàn kết, cùng chia sẻ sự thịnh vượng và quản lý một cách dân chủ, (sách chuyên khảo), Nhà xuất bản Khoa học kỹ thuật, Hà Nội (trang 277) 12 Phùng Quốc Chí (2010), Phát triển HTX trong quá trình công nghiệp hóa ở Việt Nam đến năm 2020, Luận án tiến sĩ, Viện Chiến lược Phát triển, Hà Nội (trang 97) 10 cầu chung trong hoạt động kinh tế và nhu cầu xã hội, văn hóa của xã viên, trước hết mang lại lợi ích kinh tế cho xã viên 13. Luận án đã chứng minh HTX là tổ chức kinh tế đặc biệt, đáp ứng nhu cầu kinh té, xã hội của thành viên thông qua sự hợp tác giữa các thành viên và HTX phải lấy hiệu quả hoạt động làm cơ sở để tồn tại và phát triển.