Tổng quan nghiên cứu

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, trung tâm kinh tế đầu tàu của cả nước, tổng vốn đầu tư xây dựng năm 2018 ước đạt 465.990 tỷ đồng, tăng 20,3% so với năm 2017 và đạt 100,3% kế hoạch năm. Riêng nguồn vốn ngân sách thành phố chi cho hạ tầng năm 2018 đã dành 4.500 tỷ đồng cho Sở Giao thông Vận tải và 1.129 tỷ đồng cho Trung tâm Điều hành Chống ngập nước, cao hơn rất nhiều so với ngành y tế (400 tỷ đồng) hay nông nghiệp (138 tỷ đồng). Dù nguồn lực phân bổ rất lớn, thực trạng chậm tiến độ tại các công trình hạ tầng kỹ thuật vẫn diễn ra trầm trọng. Nhiều dự án trọng điểm bị đình trệ kéo dài như đoạn 2,7 km nối đường Võ Văn Kiệt với cao tốc TP.HCM - Trung Lương kéo dài hơn 3 năm, nút giao Đại học Quốc gia khởi công ngày 24/04/2017, hay hầm chui An Sương khởi công ngày 17/01/2017 đều gặp bế tắc do công tác đền bù giải tỏa.

Mục tiêu của nghiên cứu là nhận diện, phân loại và đo lường mức độ ảnh hưởng của các nhân tố tác động đến tiến độ hoàn thành dự án hạ tầng kỹ thuật tại TP. Hồ Chí Minh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các công trình giao thông, cấp thoát nước, chiếu sáng và cây xanh đô thị được triển khai từ năm 2011 đến năm 2018. Ý nghĩa của đề tài là cung cấp căn cứ khoa học giúp các đơn vị quản lý kiểm soát tiến độ, hạn chế nguy cơ tăng tổng mức đầu tư từ 50% đến hơn 100% do trượt giá và kéo giảm tổn thất kinh tế cho toàn xã hội.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản trị dự án hiện đại và mô hình hàm số quan hệ giữa chi phí, thời gian và phạm vi C = f(P, T, S) của Từ Quang Phương (2011). Các khái niệm cốt lõi bao gồm dự án đầu tư xây dựng theo Luật Xây dựng 2014, công trình hạ tầng kỹ thuật đô thị theo Quy chuẩn QCVN 03:2012/BXD, phương pháp kiểm soát tiến độ đường găng CPM và sơ đồ PERT. Tổng hợp các mô hình nghiên cứu của Chan và Kumaraswamy (1997), Al-Momani (2000), Cao Hào Thi (2010) và Trịnh Thùy Anh (2014), tác giả xây dựng khung phân tích gồm 32 biến quan sát thuộc 6 nhóm nhân tố: Đền bù giải phóng mặt bằng, Tài chính dự án, Năng lực các bên, Sự phối hợp liên ngành, Biến động dự án và Môi trường thực hiện.

Phương pháp nghiên cứu

Quy trình nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng. Bước định tính sơ bộ phỏng vấn sâu 8 chuyên gia từ Sở Giao thông Vận tải và Trung tâm Quản lý đường hầm sông Sài Gòn để hiệu chỉnh thang đo. Nghiên cứu định lượng sử dụng cỡ mẫu 190 phiếu khảo sát hợp lệ từ các cán bộ quản lý, chủ đầu tư, nhà thầu và tư vấn. Cỡ mẫu 190 thỏa mãn tiêu chuẩn tối thiểu 160 quan sát theo tỷ lệ 5:1 của Hair cùng cộng sự (1998) cho 32 biến quan sát. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện có phân tầng theo các chủ thể tham gia dự án từ năm 2011 đến năm 2018.

Về phân tích dữ liệu, sau khi kiểm định Cronbach's Alpha (hệ số Alpha từ 0,6 trở lên) và EFA (KMO từ 0,5 trở lên, phương sai trích trên 50%), mô hình hồi quy Binary Logistic được lựa chọn vì biến phụ thuộc mang tính chất nhị phân với 2 giá trị: 0 (không hoàn thành đúng hạn) và 1 (hoàn thành đúng hạn), giúp khắc phục hoàn toàn nhược điểm của hồi quy tuyến tính khi biến kết quả không liên tục.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích thống kê từ 190 mẫu khảo sát giai đoạn 2011-2018 đã mang lại các phát hiện thực nghiệm nổi bật:

Thứ nhất, Công tác đền bù và giải phóng mặt bằng là nhân tố có tác động mạnh nhất đến sự chậm trễ. Tình trạng chậm phê duyệt phương án đền bù và vướng mắc xác định nguồn gốc đất đã trực tiếp làm kéo dài thời gian thi công tại 100% các dự án vướng mặt bằng, khiến tiến độ thực tế chậm từ 12 đến hơn 36 tháng.

Thứ hai, Tài chính dự án là nhân tố quan trọng thứ hai. Việc chậm cấp vốn và thủ tục thanh toán kéo dài làm phát sinh nguy cơ vượt tổng mức đầu tư. Điển hình như dự án nút giao Tân Kỳ Tân Quý - Trường Chinh, dự toán từ năm 2010 đã tăng hơn 200% vào năm 2018 do kéo dài thời gian triển khai.

Thứ ba, Biến động dự án và Môi trường thực hiện làm gia tăng tỷ lệ trễ hạn lên hơn 40%. Các biến động về trượt giá vật tư, thay đổi bản vẽ thiết kế cùng điều kiện địa chất phức tạp tại TP.HCM tạo ra nhiều trở ngại lớn.

Thứ tư, Năng lực của Chủ đầu tư và Ban quản lý dự án có ý nghĩa thống kê ở mức p < 0,05, quyết định trực tiếp đến hiệu quả điều phối và xử lý sự cố công trình.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu phân tích hồi quy logistic và xếp hạng nhân tố có thể được trực quan hóa thông qua bảng ma trận trọng số và biểu đồ thanh ngang so sánh mức độ ảnh hưởng của 6 nhóm biến độc lập. Biểu đồ này giúp các nhà quản lý thấy rõ công tác bồi thường mặt bằng và dòng tiền chiếm tỷ trọng chi phối hàng đầu.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu của Cao Hào Thi và Swierczek (2010) cũng như Al-Momani (2000). Nguyên nhân chính là do hạ tầng kỹ thuật tại TP.HCM chủ yếu chạy dài theo tuyến qua các khu dân cư đông đúc. Ngược lại, các công trình kết nối quy mô vừa như cầu nối Nguyễn Văn Cừ với đường Võ Văn Kiệt hay đường vào Khu công nghiệp Hiệp Phước được bố trí vốn đầy đủ và mặt bằng thuận lợi đã hoàn thành sớm từ 10% đến 15% thời gian dự kiến.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng, tác giả khuyến nghị 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, tái cấu trúc công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng. Ủy ban nhân dân TP. Hồ Chí Minh cần tách khâu giải phóng mặt bằng thành dự án độc lập, rút ngắn thời gian thẩm định phương án đền bù xuống dưới 90 ngày. Mục tiêu đặt ra là bàn giao từ 90% đến 100% mặt bằng sạch trước khi nhà thầu khởi công xây lắp.

Thứ hai, đổi mới cơ chế phân bổ vốn và thanh quyết toán. Sở Kế hoạch và Đầu tư cùng Sở Tài chính cần rút ngắn quy trình giải ngân vốn cho nhà thầu trong vòng 7 ngày làm việc sau khi nghiệm thu. Đồng thời, chủ đầu tư phải lập mức dự phòng tài chính từ 15% đến 20% tổng mức đầu tư cho các dự án kéo dài trên 2 năm nhằm ứng phó biến động trượt giá.

Thứ ba, kiểm soát chặt chẽ các biến động kỹ thuật. Ban quản lý dự án cần siết chặt chất lượng khảo sát thiết kế ban đầu, giới hạn tỷ lệ thay đổi thiết kế trong quá trình thi công dưới 5% tổng giá trị dự toán.

Thứ tư, nâng cao năng lực và trách nhiệm của Ban quản lý dự án. Tổ chức đào tạo chuẩn hóa cho 100% cán bộ quản lý dự án về kỹ năng điều hành, áp dụng phần mềm quản lý tiến độ điện tử từ năm 2020 để theo dõi sát sao đường găng CPM theo từng tuần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

Thứ nhất, các Cơ quan quản lý nhà nước và Ban quản lý dự án tại TP.HCM (Sở Giao thông Vận tải, Sở Xây dựng, các Ban Quản lý dự án quận, huyện). Tài liệu cung cấp bộ chỉ số khoa học để dự báo rủi ro và lập kế hoạch tiến độ chuẩn xác cho hơn 100 công trình hạ tầng công cộng hàng năm.

Thứ hai, các Doanh nghiệp xây dựng và Nhà thầu thi công. Nghiên cứu giúp nhà thầu lường trước các điểm nghẽn về tài chính, giá vật tư và rủi ro mặt bằng để tối ưu hóa việc huy động máy móc, nhân lực theo từng chu kỳ.

Thứ ba, các Đơn vị tư vấn thiết kế và Tư vấn giám sát. Các đơn vị này có thể ứng dụng kết quả nghiên cứu để cải tiến quy trình khảo sát địa chất, giảm thiểu trên 80% lỗi sai kỹ thuật gây chậm tiến độ.

Thứ tư, Giảng viên, Học viên cao học và Nhà nghiên cứu ngành Quản lý công và Kỹ thuật xây dựng. Công trình cung cấp bộ dữ liệu thực nghiệm 190 mẫu và mô hình hồi quy Binary Logistic mẫu mực phục vụ đào tạo và phát triển các đề tài liên quan.

Câu hỏi thường gặp

Thứ nhất: Nhân tố nào ảnh hưởng nghiêm trọng nhất đến tiến độ dự án hạ tầng tại TP.HCM? Kết quả khảo sát 190 mẫu khẳng định công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và rủi ro tài chính là 2 nguyên nhân hàng đầu, chiếm hơn 60% mức độ tác động đến tình trạng trễ hạn tại các công trình trọng điểm.

Thứ hai: Vì sao nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy Binary Logistic? Do biến phụ thuộc mức độ hoàn thành tiến độ được mã hóa thành 2 trạng thái nhị phân gồm 0 (chậm tiến độ) và 1 (đúng hạn hoặc sớm hạn), mô hình Binary Logistic là lựa chọn tối ưu để dự báo xác suất biến cố thay vì mô hình tuyến tính OLS.

Thứ ba: Cỡ mẫu 190 bảng hỏi có đủ độ tin cậy khoa học không? Quy mô 190 phiếu khảo sát hợp lệ hoàn toàn vượt mức tối thiểu 160 mẫu theo quy tắc 5:1 của Hair cùng cộng sự (1998) cho 32 biến quan sát, bảo đảm độ tin cậy thống kê trên 95%.

Thứ tư: Làm sao để hạn chế tình trạng trễ tiến độ do thiếu vốn? Chủ đầu tư cần áp dụng quy trình giải ngân nhanh trong 7 ngày làm việc và duy trì quỹ dự phòng rủi ro tài chính từ 15% đến 20% tổng mức đầu tư để bảo đảm dòng tiền liên tục.

Thứ năm: Kết quả nghiên cứu có thể áp dụng cho các địa phương khác không? Mô hình 32 nhân tố có thể tham khảo áp dụng hiệu quả cho các đô thị lớn như Hà Nội hoặc Đà Nẵng, nơi có trên 70% dự án hạ tầng gặp trở ngại tương đồng về mặt bằng theo tuyến.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu khoa học và thực tiễn qua các điểm nhấn chính:

  • Hệ thống hóa 32 biến quan sát phản ánh sát thực tế quản trị dự án hạ tầng kỹ thuật tại đô thị lớn.
  • Đo lường và xếp hạng 6 nhóm nhân tố, chỉ rõ Giải phóng mặt bằng và Tài chính là 2 rào cản lớn nhất.
  • Ứng dụng thành công mô hình hồi quy Binary Logistic để định lượng xác suất hoàn thành tiến độ dự án.
  • Đề xuất 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn với các chỉ tiêu định lượng và thời hạn cụ thể cho từng cơ quan.
  • Cung cấp cơ sở dữ liệu thực chứng 190 mẫu phục vụ hoạch định kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025.

Đóng góp của luận văn là tiền đề quan trọng giúp các cơ quan quản lý TP.HCM nâng cao năng lực điều hành và giảm thiểu lãng phí vốn công từ năm 2020. Hãy tải và tham khảo chi tiết luận văn để áp dụng hiệu quả vào công tác quản trị dự án hạ tầng hiện nay.