CÁC NHÂN TỐ QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ THIÊN THẦN NƯỚC NGOÀI VÀO VIỆT NAM

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam. Phân tích cơ hội, thách thức và tiềm năng phát triển.

• Tác giả: Đặng Thành Đạt
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Kim Chi
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế - Đại Học Quốc Gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Kinh Tế Quốc Tế
• Đề tài: Các Nhân Tố Quyết Định Đầu Tư Thiên Thần Nước Ngoài Vào Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC HÌNH
• DANH MỤC BẢNG
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
• Mục tiêu nghiên cứu
• Câu hỏi nghiên cứu
• Đối tượng, phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Giới hạn nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Những đóng góp mới của luận án
• Đóng góp về mặt lý luận
• Đóng góp về mặt thực tiễn
• Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ THIÊN THẦN VÀO STARTUP
• 1.1. Hướng nghiên cứu dựa trên sự lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu của nhà đầu tư thiên thần
• 1.2. Hướng nghiên cứu dựa trên sự giao thoa giữa nhu cầu đầu tư của nhà đầu tư thiên thần và nhu cầu huy động vốn của startup
• 1.3. Hướng nghiên cứu dựa trên lý thuyết hợp đồng tối ưu của nhà đầu tư thiên thần
• 1.4. Một số nghiên cứu khác
• 1.5. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.6. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐẦU TƯ THIÊN THẦN
• 2.1. Tổng quan về đầu tư thiên thần
• 2.1.1. Khái quát về startup
• 2.1.1.1. Định nghĩa startup
• 2.1.1.2. Các vòng gọi vốn của startup
• 2.1.2. Khái quát về nhà đầu tư thiên thần
• 2.1.2.1. Khái niệm nhà đầu tư thiên thần và nhà đầu tư thiên thần nước ngoài
• 2.1.2.2. Vai trò của nhà đầu tư thiên thần với startup
• 2.1.2.3. Đặc điểm của nhà đầu tư thiên thần
• 2.1.2.4. Đối tượng đầu tư của nhà đầu tư thiên thần
• 2.1.2.5. Quy trình đầu tư của nhà đầu tư thiên thần
• 2.1.3. Khái quát về đầu tư thiên thần
• 2.1.3.1. Khái niệm về đầu tư thiên thần
• 2.1.3.2. Các đặc điểm của đầu tư thiên thần
• 2.1.3.3. So sánh giữa đầu tư thiên thần và đầu tư mạo hiểm
• 2.2. Các nhân tố quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài
• 2.2.1. Ý nghĩa của các nhân tố quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài
• 2.2.2. Đặc điểm nhà sáng lập startup
• 2.2.3. Sản phẩm và thị trường của startup
• 2.2.4. Kỳ vọng lợi ích tài chính của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài
• 2.2.5. Kế hoạch kinh doanh của startup
• 2.2.6. Khả năng hỗ trợ cho startup của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài
• 2.2.7. Môi trường đầu tư của nước chủ nhà
• 2.3. Quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Mô hình, các giả thuyết nghiên cứu và thang đo
• 3.1.1. Mô hình nghiên cứu
• 3.1.2. Các giả thuyết nghiên cứu
• 3.1.3. Thang đo các nhân tố quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam
• 3.2. Phương pháp nghiên cứu của luận án
• 3.2.1. Nghiên cứu định tính
• 3.2.2. Nghiên cứu định lượng
• 3.2.2.1. Thiết kế bảng câu hỏi
• 3.2.2.2. Mô tả mẫu nghiên cứu thu được
• 3.2.2.3. Phân tích dữ liệu
• 3.3. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Kiểm định các nhân tố quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam
• 4.1.1. Kiểm định độ tin cậy thang đo
• 4.1.1.1. Kiểm định Cronbach Alpha
• 4.1.2. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 4.1.3. Phân tích nhân tố khẳng định CFA
• 4.1.4. Phân tích ma trận tương quan
• 4.1.5. Phân tích hồi quy
• 4.1.5.1. Phân tích ANOVA
• 4.1.5.2. Kiểm định sự phù hợp của mô hình
• 4.1.5.3. Kiểm định phân phối chuẩn
• 4.1.5.4. Kiểm định đa cộng tuyến
• 4.1.5.5. Kiểm định độc lập giữa các phần dư
• 4.1.5.6. Xây dựng phương trình hồi quy tuyến tính
• 4.2. Thảo luận kết quả nghiên cứu
• 4.2.1. Phân tích các nhân tố quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam
• 4.2.1.1. Phân tích nhân tố đặc điểm nhà sáng lập startup
• 4.2.1.2. Phân tích nhân tố sản phẩm và thị trường của startup
• 4.2.1.3. Phân tích nhân tố kỳ vọng lợi ích tài chính của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài
• 4.2.1.4. Phân tích nhân tố kế hoạch kinh doanh của startup
• 4.2.1.5. Phân tích nhân tố khả năng hỗ trợ cho startup của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài
• 4.2.1.6. Phân tích nhân tố môi trường đầu tư của nước chủ nhà
• 4.2.1.7. Phân tích nhân tố quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam
• 4.3. Tiểu kết chương 4
• 5. CHƯƠNG 5: MỘT SỐ GIẢI PHÁP THU HÚT ĐẦU TƯ THIÊN THẦN NƯỚC NGOÀI VÀO VIỆT NAM
• 5.1. Tình hình đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam
• 5.2. Đề xuất một số giải pháp thu hút đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam
• 5.2.1. Đối với nhân tố đặc điểm nhà sáng lập startup
• 5.2.1.1. Giải pháp đào tạo, nâng cao năng lực cho nhà sáng lập startup
• 5.2.1.2. Giải pháp giúp nhà sáng lập startup xây dựng đội ngũ quản lý tốt
• 5.2.1.3. Giải pháp giúp nhà sáng lập startup phát triển năng lực và phẩm chất cá nhân
• 5.2.1.4. Giải pháp giúp nhà sáng lập startup nuôi dưỡng niềm đam mê kinh doanh
• 5.2.1.5. Giải pháp giúp nhà sáng lập startup tích lũy kinh nghiệm trong lĩnh vực kinh doanh của startup
• 5.2.2. Đối với nhân tố sản phẩm và thị trường của startup
• 5.2.2.1. Giải pháp giúp sản phẩm/dịch vụ của startup có tính độc đáo
• 5.2.2.2. Giải pháp giúp startup có khả năng tăng trưởng
• 5.2.3. Đối với nhân tố kế hoạch kinh doanh của startup
• 5.2.3.1. Giải pháp giúp startup xây dựng kế hoạch kinh doanh thực tế
• 5.2.3.2. Giải pháp giúp startup xây dựng kế hoạch kinh doanh rõ ràng
• 5.2.3.3. Giải pháp giúp startup xây dựng kế hoạch kinh doanh chuyên nghiệp
• 5.2.4. Đối với nhân tố môi trường đầu tư của nước chủ nhà
• 5.2.4.1. Giải pháp ban hành thêm chính sách khuyến khích đầu tư thiên thần
• 5.2.4.2. Giải pháp thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo để hỗ trợ startup
• 5.2.4.3. Giải pháp hỗ trợ phát triển mạng lưới nhà đầu tư thiên thần
• 5.2.4.4. Giải pháp ưu đãi cho nhà đầu tư thiên thần nước ngoài
• 5.3. Tiểu kết chương 5
• CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA NGHIÊN CỨU SINH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: PHIẾU PHỎNG VẤN CHUYÊN GIA VỀ CÁC NHÂN TỐ QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ THIÊN THẦN NƯỚC NGOÀI VÀO VIỆT NAM
• PHỤ LỤC 2: PHIẾU KHẢO SÁT VỀ MỨC ĐỘ ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC NHÂN TỐ QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ THIÊN THẦN NƯỚC NGOÀI VÀO VIỆT NAM

Tóm tắt

I. Tổng Quan Đầu Tư Thiên Thần Nước Ngoài Cho Startup Việt

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng và cuộc cách mạng công nghiệp 4.0, đầu tư nước ngoài đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và đổi mới công nghệ tại các quốc gia đang phát triển. Đầu tư thiên thần nước ngoài nổi lên như một hình thức đầu tư quan trọng, đặc biệt đối với các startup Việt Nam. Các nhà đầu tư này không chỉ cung cấp vốn mà còn đồng hành cùng startup, hỗ trợ về chuyên môn, quản lý, thị trường và công nghệ. Theo thống kê, phần lớn startup gặp khó khăn và thất bại trong những năm đầu hoạt động, cho thấy tầm quan trọng của nguồn vốn và sự hỗ trợ từ nhà đầu tư thiên thần. Sự tham gia của các nhà đầu tư thiên thần nước ngoài mở ra cơ hội tiếp cận nguồn vốn lớn hơn, kinh nghiệm quốc tế và mạng lưới toàn cầu, giúp startup Việt Nam phát triển bền vững hơn. Chính phủ Việt Nam đã và đang tạo điều kiện thuận lợi cho hệ sinh thái khởi nghiệp, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc thu hút nguồn vốn đầu tư thiên thần nước ngoài này.

1.1. Vai trò then chốt của Đầu tư Nước Ngoài vào Kinh tế

Đầu tư nước ngoài không chỉ là nguồn vốn quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển mà còn đóng góp vào sự phát triển kinh tế và xã hội ở các quốc gia, đặc biệt đối với các quốc gia đang phát triển. Ngoài việc bổ sung vốn cho hình thành vốn đầu tư xã hội, thúc đẩy thương mại, tạo việc làm. đầu tư nước ngoài còn là kênh quan trọng chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực đổi mới và phát triển của nước tiếp nhận.

1.2. Tầm quan trọng của Nhà Đầu Tư Thiên Thần Nước Ngoài

Thông thường nhà đầu tư thiên thần nước ngoài sẽ đóng vai trò cung cấp nguồn vốn và cùng đồng hành hỗ trợ cho startup về chuyên môn, quản lý, thị trường, công nghệ, cố vấn,… trước khi startup đủ lớn để có thể tiếp cận vốn đầu tư từ các quỹ đầu tư mạo hiểm. Các nhà đầu tư thiên thần đóng vai trò bước đệm giữa hai giai đoạn quan trọng của startup là giai đoạn hạt giống (seed) và giai đoạn đã định hình nhưng cần số vốn lớn để tăng trưởng nhanh (early stage).

II. Startup Việt Nam Thách Thức Gọi Vốn Đầu Tư Thiên Thần

Mặc dù Việt Nam có tiềm năng lớn trong lĩnh vực startup, với số lượng doanh nghiệp khởi nghiệp tăng nhanh và những đóng góp tích cực vào nền kinh tế, việc thu hút đầu tư thiên thần nước ngoài vẫn còn nhiều thách thức. Số lượng nhà đầu tư thiên thần quan tâm đến thị trường Việt Nam ngày càng tăng, nhưng tỷ lệ thành công trong việc gọi vốn vẫn còn thấp so với các nước trong khu vực. Điều này xuất phát từ nhiều yếu tố, bao gồm sự thiếu hụt thông tin về thị trường, môi trường pháp lý chưa hoàn thiện, và sự khác biệt về văn hóa và kỳ vọng giữa nhà đầu tư nước ngoài và startup Việt Nam. Việc hiểu rõ những thách thức này là bước đầu tiên để xây dựng các giải pháp hiệu quả, thu hút nguồn vốn quan trọng từ các nhà đầu tư thiên thần quốc tế.

2.1. Tiềm Năng và Thực Trạng Startup tại Thị Trường Việt Nam

Việt Nam được đánh giá là quốc gia có tiềm năng phát triển startup và thực tế Việt Nam đang đứng thứ 3 Đông Nam Á về số lượng doanh nghiệp khởi nghiệp với khoảng 3.800 startup đang hoạt động (Trường Nhật, 2023). Số lượng các startup tại Việt Nam đã không ngừng tăng nhanh và đã có những đóng góp tích cực trong việc thúc đẩy tinh thần sáng tạo, đổi mới công nghệ, tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

2.2. Rào cản trong Thu Hút Vốn Đầu Tư Thiên Thần Nước Ngoài

Tỷ lệ thu hút vốn đầu tư thiên thần nước ngoài vào startup tại Việt Nam vẫn còn thấp so với một số quốc gia trong khu vực như Singapore, Indonesia và cao hơn các quốc gia khác như Malaysia, Thái Lan, Philipines với một tỷ lệ không đáng kể theo báo cáo của NIC (2024). Thực tế cho thấy mặc dù đã có một số nỗ lực về chính sách của Chính phủ để phát triển hệ sinh thái khởi nghiệp tại Việt Nam và thu hút sự quan tâm đầu tư của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài nhưng vẫn còn một số khó khăn, hạn chế cần vượt qua để thu hút và tận dụng tối đa nguồn vốn đầu tư thiên thần nước ngoài cho sự phát triển của các startup tại Việt Nam.

III. Yếu Tố Quyết Định Góc Nhìn Nhà Đầu Tư Thiên Thần Nước Ngoài

Các nhà đầu tư thiên thần nước ngoài thường đánh giá các startup Việt Nam dựa trên nhiều yếu tố, bao gồm: đặc điểm của đội ngũ sáng lập, tiềm năng của sản phẩm và thị trường, kế hoạch kinh doanh rõ ràng và khả thi, kỳ vọng lợi nhuận tài chính hợp lý, và môi trường đầu tư thuận lợi tại Việt Nam. Nghiên cứu cho thấy những yếu tố này có ảnh hưởng đáng kể đến quyết định đầu tư của họ. Ví dụ, một đội ngũ sáng lập có kinh nghiệm và đam mê, một sản phẩm độc đáo giải quyết một vấn đề thực tế trên thị trường, và một kế hoạch kinh doanh chi tiết với dự báo tài chính rõ ràng có thể tăng cơ hội nhận được đầu tư thiên thần. Hiểu rõ những yếu tố này giúp các startup Việt Nam chuẩn bị tốt hơn để thu hút vốn đầu tư nước ngoài.

3.1. Đánh Giá Đội Ngũ Sáng Lập Startup Yếu Tố then chốt

Sự quan tâm của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài vào các startup tăng lên, khi các nhà đầu tư có lợi thế hơn trong việc giúp startup tiếp cận với thị trường nước ngoài, xây dựng và áp dụng các mô hình kinh doanh theo chuẩn thế giới và bắt kịp với các xu hướng mới trên thị trường toàn cầu. Do đó, với sự hỗ trợ của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài, các startup trong nước có thể sẽ có tầm nhìn và cách thức thực hiện các chiến lược hướng tới thị trường khu vực và toàn cầu một cách thuận lợi hơn.

3.2. Phân Tích Sản Phẩm Thị Trường và Kế Hoạch Kinh Doanh

Nghiên cứu cho thấy những yếu tố đặc điểm của đội ngũ sáng lập, tiềm năng của sản phẩm và thị trường, kế hoạch kinh doanh rõ ràng và khả thi, kỳ vọng lợi nhuận tài chính hợp lý, và môi trường đầu tư thuận lợi tại Việt Nam có ảnh hưởng đáng kể đến quyết định đầu tư của các nhà đầu tư thiên thần nước ngoài.

IV. Nghiên Cứu Chuyên Sâu Đo Lường Mức Độ Ảnh Hưởng Các Yếu Tố

Nghiên cứu này sử dụng phương pháp định tính và định lượng để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào startup Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng đặc điểm nhà sáng lập startup, sản phẩm và thị trường của startup, kỳ vọng lợi ích tài chính của nhà đầu tư thiên thần, và môi trường đầu tư có tác động đáng kể đến quyết định đầu tư. Phân tích hồi quy cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa các yếu tố này và khả năng thu hút vốn đầu tư. Nghiên cứu cũng thảo luận về ý nghĩa của những phát hiện này và đề xuất các giải pháp để cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao khả năng thu hút đầu tư thiên thần nước ngoài cho startup Việt Nam.

4.1. Phương Pháp Nghiên Cứu Định Tính Định Lượng

Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính và định lượng để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào startup Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng đặc điểm nhà sáng lập startup, sản phẩm và thị trường của startup, kỳ vọng lợi ích tài chính của nhà đầu tư thiên thần, và môi trường đầu tư có tác động đáng kể đến quyết định đầu tư.

4.2. Kết Quả Phân Tích Ý Nghĩa Thực Tiễn cho Startup

Nghiên cứu này kết luận: Phân tích hồi quy cho thấy mối quan hệ chặt chẽ giữa các yếu tố đặc điểm nhà sáng lập startup, sản phẩm và thị trường của startup, kỳ vọng lợi ích tài chính của nhà đầu tư thiên thần, và môi trường đầu tư và khả năng thu hút vốn đầu tư. Nghiên cứu cũng thảo luận về ý nghĩa của những phát hiện này và đề xuất các giải pháp để cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao khả năng thu hút đầu tư thiên thần nước ngoài cho startup Việt Nam.

V. Giải Pháp Thu Hút Đầu Tư Thiên Thần Nước Ngoài Cho Việt Nam

Để thu hút nhiều hơn đầu tư thiên thần nước ngoài vào startup Việt Nam, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các giải pháp này tập trung vào việc nâng cao năng lực của nhà sáng lập startup, cải thiện chất lượng sản phẩm và thị trường, xây dựng kế hoạch kinh doanh chuyên nghiệp, và tạo ra môi trường đầu tư thuận lợi. Cụ thể, cần có các chương trình đào tạo và hỗ trợ nhà sáng lập, chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo, và các biện pháp giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư thiên thần. Đồng thời, cần thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp, tạo mạng lưới kết nối giữa startup và nhà đầu tư, và đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến đầu tư nước ngoài.

5.1. Nâng Cao Năng Lực Nhà Sáng Lập Sản Phẩm Startup

Giải pháp đào tạo, nâng cao năng lực cho nhà sáng lập startup, giải pháp giúp nhà sáng lập startup xây dựng đội ngũ quản lý tốt, giải pháp giúp nhà sáng lập startup phát triển năng lực và phẩm chất cá nhân, giải pháp giúp nhà sáng lập startup nuôi dưỡng niềm đam mê kinh doanh, giải pháp giúp nhà sáng lập startup tích lũy kinh nghiệm trong lĩnh vực kinh doanh của startup. Giải pháp giúp sản phẩm/dịch vụ của startup có tính độc đáo. Giải pháp giúp startup có khả năng tăng trưởng.

5.2. Cải Thiện Môi Trường Đầu Tư Thúc Đẩy Hệ Sinh Thái

Giải pháp ban hành thêm chính sách khuyến khích đầu tư thiên thần. Giải pháp thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo để hỗ trợ startup. Giải pháp hỗ trợ phát triển mạng lưới nhà đầu tư thiên thần. Giải pháp ưu đãi cho nhà đầu tư thiên thần nước ngoài.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong kỷ nguyên của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và làn sóng hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ trở thành động lực then chốt giúp các quốc gia đang phát triển gia tăng năng suất, giải quyết việc làm và tránh nguy cơ bẫy thu nhập trung bình. Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo (startup) là hạt nhân thúc đẩy các giải pháp công nghệ mang tính đột phá, song mô hình này đối mặt với tỷ lệ rủi ro rất cao: số liệu thống kê cho thấy khoảng 70% startup thất bại trong 2 năm đầu và tới 90% bị đào thải trong vòng 5 năm hoạt động do thiếu hụt nguồn lực và kinh nghiệm quản trị. Để vượt qua giai đoạn khoảng trống tài chính được ví như "thung lũng chết" (valley of death) giữa giai đoạn hạt giống (seed) và giai đoạn tăng trưởng sớm (early stage), nguồn vốn từ các nhà đầu tư thiên thần (Business Angels - BA), đặc biệt là nhà đầu tư thiên thần nước ngoài (Foreign Business Angels - FBA), đóng vai trò bước đệm quyết định trước khi doanh nghiệp có thể tiếp cận các quỹ đầu tư mạo hiểm (Venture Capital - VC) hay thị trường vốn tư nhân (Private Equity - PE).

Trên bình diện toàn cầu, theo số liệu công bố tại Diễn đàn Đầu tư Thiên thần Thế giới (World Business Angels Investment Forum - WBAF, 2020), quy mô thị trường đầu tư thiên thần ước tính vượt mức 50 tỷ USD mỗi năm. Tại Mỹ, mạng lưới hơn 250.000 nhà đầu tư thiên thần đã rót xấp xỉ 24 tỷ USD vào trên 64.000 startup; tại Vương quốc Anh, nguồn vốn thiên thần hàng năm đạt khoảng 1,5 tỷ GBP, cao gấp 3 lần tổng vốn đầu tư mạo hiểm ở giai đoạn khởi sự. Tại Việt Nam, hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo chứng kiến bước chuyển mình rõ nét từ khi Chính phủ ban hành Đề án 844 (hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo quốc gia đến năm 2025), Đề án 1665 và khung pháp lý tại Nghị định số 38/2018/NĐ-CP. Việt Nam hiện sở hữu khoảng 3.800 startup đang hoạt động, đứng thứ 3 khu vực Đông Nam Á về cả số lượng thương vụ lẫn quy mô vốn đầu tư sau Singapore và Indonesia (Báo cáo Đổi mới sáng tạo và Đầu tư công nghệ Việt Nam - NIC, 2024). Dù vậy, tỷ lệ giải ngân vốn từ nhà đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam vẫn còn ở mức khiêm tốn và đối mặt với nhiều rào cản thể chế.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) lớn nhất hiện nay là sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu kinh tế học thực nghiệm đa biến, toàn diện và có hệ thống chuyên sâu về hành vi ra quyết định của các nhà đầu tư thiên thần nước ngoài tại các thị trường mới nổi như Việt Nam. Đa số tài liệu quốc tế tập trung vào các nền kinh tế phát triển với hành lang pháp lý minh bạch và mạng lưới thiên thần (BANs) trưởng thành, trong khi các công trình trong nước chủ yếu tiếp cận ở góc độ định tính, đánh giá chung cho cả nhà đầu tư nội địa và quỹ đầu tư mạo hiểm. Luận án tiến sĩ kinh tế quốc tế của NCS. Đặng Thành Đạt dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Kim Chi (Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, 2024, mã số: 9310106.01) đã giải quyết trọn vẹn khoảng trống này.

Luận án thiết lập 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài vào startup tại Việt Nam chịu sự chi phối và tác động bởi những nhân tố nào?
2. Thực trạng và đặc điểm dòng vốn đầu tư thiên thần nước ngoài vào hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam giai đoạn 2016–2022 diễn ra như thế nào?
3. Cần đề xuất hệ thống giải pháp và khuyến nghị chính sách đồng bộ nào nhằm gia tăng sức hút dòng vốn thiên thần quốc tế vào Việt Nam trong giai đoạn tới?

Để trả lời các câu hỏi trên, luận án xây dựng và kiểm định 6 giả thuyết nghiên cứu chính:

• H1: Đặc điểm nhà sáng lập startup có tác động tích cực và thuận chiều đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài.
• H2: Sản phẩm và thị trường của startup có tác động tích cực và thuận chiều đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài.
• H3: Kỳ vọng lợi ích tài chính của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài có tác động tích cực và thuận chiều đến quyết định đầu tư của họ.
• H4: Kế hoạch kinh doanh của startup có tác động tích cực và thuận chiều đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài.
• H5: Khả năng hỗ trợ phi tài chính cho startup của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài có tác động tích cực và thuận chiều đến quyết định đầu tư.
• H6: Môi trường đầu tư của nước chủ nhà có tác động tích cực và thuận chiều đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài.

Khung lý thuyết tích hợp ba trường phái học thuật: Lý thuyết Lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu (Markowitz, 1952), Lý thuyết Tìm kiếm và Gặp gỡ (Search and Matching Theory; Mortensen & Pissarides; Osnabrugge & Robinson, 2000), và Lý thuyết Hợp đồng tối ưu kết hợp Lý thuyết Thể chế (Optimal Contract Theory & Institutional Theory; Akerlof, 1970; Scott, 1995). Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát các nhà đầu tư thiên thần mang quốc tịch nước ngoài cư trú trong hoặc ngoài lãnh thổ Việt Nam đã thực hiện thương vụ rót vốn vào startup Việt Nam. Dữ liệu khảo sát hồi cứu dựa trên ý kiến đánh giá giai đoạn 2016–2022, trong đó nghiên cứu định tính thực hiện từ tháng 2 đến tháng 5/2022 và khảo sát định lượng tiến hành từ tháng 6 đến tháng 11/2022.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước về quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần phân tách thành ba luồng nghiên cứu chủ đạo:

Luồng nghiên cứu thứ nhất dựa trên Lý thuyết Lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu (Portfolio Selection Theory - Markowitz, 1952). Dưới lăng kính này, nhà đầu tư thiên thần là các cá nhân duy lý phân bổ của cải giữa tài sản phi rủi ro và tài sản rủi ro cao (startup) nhằm tối đa hóa mức hữu dụng kỳ vọng (Maula, Autio & Arenius, 2005). Các nghiên cứu thực nghiệm của Stephen Prowse (1998) tại Dallas - Fort Worth (Mỹ), Kevin Hindle và Leo Lee (2002) tại Singapore, Heinrich Stedler và Hans Heinrich Peters (2003) tại Đức, Robert Wiltbank và cộng sự (2009), Alina Dibrova (2015) trên dữ liệu EBAN, Douglas Cumming và Alexander Peter Groh (2018), cùng Geoff Gregson và Richard T. Harrison (2024) đều nhấn mạnh rằng tỷ suất sinh lời kỳ vọng (ROI), cơ chế kiểm soát quản trị (board representation/voting rights) và chiến lược thoái vốn (exit qua M&A hoặc IPO) là những động lực căn bản chi phối hành vi đầu tư.

Luồng nghiên cứu thứ hai dựa trên sự giao thoa cung - cầu và Lý thuyết Tìm kiếm và Gặp gỡ (Search and Matching Theory - Osnabrugge & Robinson, 2000). Luồng tiếp cận này chỉ ra rằng thị trường vốn khởi nghiệp vận hành dựa trên nỗ lực sàng lọc hai chiều giữa nhà đầu tư và nhà sáng lập. Các công trình tiêu biểu của Nancy E. Haar và cộng sự (1988), Colin M. Mason và Richard T. Harrison (1994) tại Anh, Hans Landstrom (1998) tại Thụy Điển, Rudy Aernoudt (1999), Kevin Hindle và Robert Wenban (1999) tại Úc, Hill và Dee Power (2002), Haines và cộng sự (2003) tại Canada, Richard Sudek (2006) tại Nam California, Cheryl Mitteness và cộng sự (2012), Maria Wallnöfer và Fredrik Hacklin (2013) tại Thụy Sĩ, Cécile Carpentier và Jean-Marc Suret (2015) tại Canada, Suat Teker và Dilek Teker (2016) tại Thổ Nhĩ Kỳ, Charles Y. Murnieks và cộng sự (2016) cùng Vincent Lefebvre và cộng sự (2022) tại Pháp đã khẳng định phẩm chất phi tài chính của nhà sáng lập (niềm đam mê kinh doanh, sự trung thực, năng lực lãnh đạo), sản phẩm khả dụng tối thiểu (Minimum Viable Product - MVP), quy mô thị trường ngách và mối quan hệ đồng hành cố vấn giữ vai trò then chốt giúp startup vượt qua "thung lũng chết".

Luồng nghiên cứu thứ ba dựa trên Lý thuyết Hợp đồng tối ưu và Lý thuyết Thể chế (Optimal Contract Theory & Institutional Theory - Akerlof, 1970; Spence, 1973; Scott, 1995). Do tính chất bất đối xứng thông tin nghiêm trọng, lựa chọn nghịch (adverse selection) và rủi ro đạo đức (moral hazard) trong tài trợ vốn sớm, cấu trúc thể chế của nước chủ nhà định hình chi phí giao dịch. Các nghiên cứu của Mason và Harrison (1997), Joshua Lerner (1998), George Lipper và Bruce Sommer (2002), Rudy Aernoudt (2005), Stuart Paul và cộng sự (2007) tại Scotland, Tom Lahti (2011) tại Phần Lan, Dirk De Clercq (2012), Changhong Li và cộng sự (2016) tại Trung Quốc, Stefano Bonini và cộng sự (2017), Josh Lerner và cộng sự (2018) trên 21 quốc gia, cùng Eliran Solodoha và cộng sự (2023) tại Israel chỉ ra rằng sự hiện diện của mạng lưới nhà đầu tư thiên thần (Business Angels Network - BAN), chính sách ưu đãi thuế và hệ sinh thái hỗ trợ là điều kiện tiên quyết kích hoạt dòng vốn thiên thần.

Về mặt tranh luận học thuật, tồn tại hai xung đột quan điểm rõ rệt trong y văn:

1. Động cơ tài chính thuần túy đối lập Động cơ phi tài chính: Một nhóm học giả (Dibrova, 2015; Gregson & Harrison, 2024) khẳng định tỷ suất lợi nhuận tài chính là mục tiêu tối thượng thúc đẩy quyết định đầu tư; ngược lại, Morrissette (2007) và Tashiro (1999) chứng minh có tới 1/3 nhà đầu tư thiên thần sẵn sàng chấp nhận lợi nhuận thấp hoặc rủi ro mất trắng để thỏa mãn động cơ vị tha, niềm đam mê cố vấn và đóng góp cho sự phát triển của hệ sinh thái xã hội.
2. Cơ chế vận hành thể chế: Zhujun Ding, Sunny Li Sun và Kevin Au (2014) khi so sánh Trung Quốc và Đan Mạch đã chỉ ra sự khác biệt sâu sắc: các nhà đầu tư tại quốc gia có thể chế dựa trên quy tắc (rule-based) như Đan Mạch ra quyết định dựa trên các tiêu chí chuẩn mực hợp đồng khách quan, trong khi tại các thị trường có thể chế dựa trên quan hệ (relation-based), nhà đầu tư phụ thuộc nặng nề vào các mạng lưới phi chính thức và sự gắn kết cá nhân.

Về so sánh quốc tế, các nghiên cứu tại thị trường Đông Nam Á của William Scheela và Edmundo S. Isidro (2009) tại Philippines, William Scheela và Thawatchai Jittrapanun (2012) tại Thái Lan đã phác họa bức tranh môi trường đầu tư kém hoàn thiện, nơi các nhà đầu tư thiên thần phải tự thích nghi bằng cách thiết lập các liên minh đồng đầu tư (syndicates) và tăng cường giám sát trực tiếp để bù đắp sự yếu kém của hệ thống bảo hộ pháp lý. Tại Việt Nam, nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Anh (2019), Nguyễn Thị Kim Anh và Đặng Thành Đạt (2021), cùng Nguyễn Thị Kim Anh, Vũ Thanh Hương, Nguyễn Thị Minh Phương và Đặng Thành Đạt (2023) trên tạp chí Emerging Science Journal (Scopus Q1) mới bước đầu khảo sát mẫu nhỏ (8 startup, 15 nhà đầu tư với vỏn vẹn 3 nhà đầu tư ngoại). Do đó, luận án này định vị chính xác vào vị trí cầu nối, mở rộng và hoàn thiện khung phân tích thực nghiệm đa diện cho riêng đối tượng nhà đầu tư thiên thần nước ngoài tại một nền kinh tế chuyển đổi đang nổi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước tiến quan trọng trong việc làm giàu kho tàng lý luận về tài chính doanh nghiệp khởi nghiệp và kinh tế quốc tế:

• Mở rộng Lý thuyết Tìm kiếm và Gặp gỡ (Osnabrugge & Robinson, 2000): Chứng minh rằng trong bối cảnh đầu tư xuyên biên giới, quá trình "gặp gỡ" giữa nhà đầu tư thiên thần nước ngoài và startup không chỉ đơn thuần là sự khớp nối về vốn và ý tưởng, mà đòi hỏi sự dung hợp giữa năng lực kết nối mạng lưới quốc tế của nhà đầu tư với khả năng hấp thụ tri thức quản trị của đội ngũ sáng lập bản địa.
• Thử thách và bổ sung Lý thuyết Hợp đồng tối ưu và Lý thuyết Thể chế (Scott, 1995; Akerlof, 1970): Khẳng định rằng tại các quốc gia đang phát triển như Việt Nam, nơi tính bất đối xứng thông tin cao và khuôn khổ bảo hộ nhà đầu tư chưa hoàn chỉnh, các nhà đầu tư thiên thần nước ngoài không chỉ dựa vào các điều khoản hợp đồng chính thức mà sử dụng "năng lực hỗ trợ thực chiến" (hands-on value-add) và cấu trúc mạng lưới (BANs) như một cơ chế phi chính thức để giảm thiểu rủi ro đạo đức và chi phí giám sát.
• Xác lập mô hình tích hợp đa chiều: Khắc phục tính đơn tuyến của Lý thuyết Lựa chọn danh mục đầu tư (Markowitz, 1952) bằng cách kết hợp đồng thời 6 nhóm nhân tố: Đặc điểm nhà sáng lập, Sản phẩm/Thị trường, Kế hoạch kinh doanh, Kỳ vọng tài chính, Khả năng hỗ trợ của nhà đầu tư và Môi trường thể chế nước chủ nhà.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được thiết kế đồng bộ nhằm giải thích biến phụ thuộc "Quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam":

• Khái niệm và Định nghĩa cấu thành:
  1. Đặc điểm nhà sáng lập startup: Đo lường mức độ đam mê, sự trung thực, năng lực điều hành, kỹ năng quản trị và kinh nghiệm thực chiến trong lĩnh vực kinh doanh của Founder.
  2. Sản phẩm và thị trường của startup: Đánh giá tính độc đáo, khác biệt của sản phẩm/dịch vụ, khả năng giải quyết "nỗi đau" thị trường, quy mô và tiềm năng tăng trưởng của dung lượng thị trường mục tiêu.
  3. Kỳ vọng lợi ích tài chính: Đo lường các chỉ số hoàn vốn (ROI), tỷ lệ cổ phần sở hữu, tiềm năng tăng giá trị doanh nghiệp và tính khả thi của lộ trình thoái vốn (Exit Strategy).
  4. Kế hoạch kinh doanh: Đo lường tính rõ ràng, tính chuyên nghiệp và mức độ khả thi thực tế của bản thuyết trình kinh doanh (Business Plan & Pitch Deck).
  5. Khả năng hỗ trợ của nhà đầu tư: Năng lực cố vấn chiến lược, kết nối mạng lưới quốc tế, chuyển giao công nghệ và khai mở thị trường nước ngoài của nhà đầu tư thiên thần.
  6. Môi trường đầu tư của nước chủ nhà: Chất lượng thể chế, khung pháp lý cho khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, chính sách ưu đãi thuế, sự năng động của hệ sinh thái và vai trò của các tổ chức trung gian, mạng lưới BAN.
• Điều kiện biên (Boundary Conditions): Mô hình được xác lập trong giới hạn các thương vụ đầu tư thiên thần xuyên biên giới (cross-border angel investing) vào các doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại một thị trường cận biên/mới nổi đang trong tiến trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học nghiên cứu Thực chứng (Positivism) kết hợp Hiện thực có phê phán (Critical Realism), sử dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential Mixed Methods) kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng:

• Cấp độ phân tích đa tầng (Multi-level design): Phân tích ở cấp độ vi mô (đặc điểm tâm lý, năng lực của cá nhân nhà sáng lập và nhà đầu tư), cấp độ trung gian (đặc tính doanh nghiệp, sản phẩm, kế hoạch kinh doanh) và cấp độ vĩ mô (thể chế, môi trường đầu tư nước chủ nhà).
• Tiêu chí lựa chọn mẫu nghiên cứu chuẩn xác: Đối tượng khảo sát là các nhà đầu tư thiên thần mang quốc tịch nước ngoài đã rót vốn thực tế vào các startup tại Việt Nam trong giai đoạn 2016–2022.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai theo các giai đoạn nghiêm ngặt:

1. Nghiên cứu định tính (Tháng 2 – Tháng 5/2022): Thực hiện tổng quan tài liệu sâu rộng, kết hợp phương pháp phỏng vấn chuyên gia sâu (In-depth Expert Interviews) với các nhóm đối tượng: nhà quản lý chính sách, chuyên gia nghiên cứu kinh tế, nhà đầu tư thiên thần nước ngoài, nhà đầu tư thiên thần trong nước và các nhà sáng lập startup đã gọi vốn thành công. Kết quả phỏng vấn chuyên gia được sử dụng để khám phá các biến quan sát đặc thù, hiệu chỉnh bảng hỏi và hoàn thiện thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý).
2. Nghiên cứu định lượng (Tháng 6 – Tháng 11/2022): Thiết kế và gửi phiếu khảo sát trực tiếp và trực tuyến qua các mạng lưới nhà đầu tư (như AngelList, các BANs khu vực và các vườn ươm khởi nghiệp). Dữ liệu thu thập được kiểm soát chặt chẽ theo tiêu chí bao hàm (inclusion criteria: là nhà đầu tư ngoại có thương vụ giải ngân thực tế) và tiêu chí loại trừ (exclusion criteria: phiếu trả lời thiếu thông tin hoặc không thuộc giai đoạn hạt giống/khởi sự).
3. Quy trình Tam giác giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc dữ liệu (từ khảo sát bảng hỏi, phỏng vấn chuyên gia và báo cáo thứ cấp của NIC, WBAF), tam giác đạc phương pháp và tam giác đạc lý thuyết để đảm bảo giá trị giá trị nội tại (internal validity), giá trị khái niệm (construct validity) và giá trị khái quát hóa (external validity).

Data và phân tích

Toàn bộ dữ liệu định lượng được làm sạch và xử lý thông qua phần mềm chuyên dụng SPSS 22 và AMOS 22 theo trình tự phân tích nâng cao:

• Kiểm định độ tin cậy thang đo: Sử dụng hệ số Cronbach’s Alpha cho tất cả các thang đo biến độc lập và biến phụ thuộc, đảm bảo hệ số $\alpha \ge 0.70$ và hệ số tương quan biến - tổng (Corrected Item-Total Correlation) $\ge 0.30$.
• Phân tích nhân tố khám phá (Exploratory Factor Analysis - EFA): Thực hiện 2 lần trích xuất nhân tố với phép quay Varimax. Kiểm định Kaiser-Meyer-Olkin (KMO) đạt điều kiện $0.5 < \text{KMO} < 1.0$, kiểm định Bartlett’s Test of Sphericity có ý nghĩa thống kê ($p\text{-value} < 0.001$), tổng phương sai trích (Total Variance Explained) $> 50%$, và hệ số tải nhân tố (Factor Loading) của tất cả các biến quan sát $> 0.50$.
• Phân tích nhân tố khẳng định (Confirmatory Factor Analysis - CFA trên AMOS 22): Đánh giá mức độ phù hợp của mô hình thông qua các chỉ số: CMIN/DF, GFI, TLI, CFI và RMSEA đạt chuẩn quy ước học thuật.
• Phân tích Tương quan Pearson & Hồi quy tuyến tính bội (Multiple Regression Analysis): Đánh giá ma trận tương quan giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc, xây dựng phương trình hồi quy đa biến, kiểm định ANOVA ($F\text{-test}$ với $p < 0.001$).
• Kiểm định vi phạm giả định hồi quy (Robustness Checks):
  • Kiểm tra hiện tượng đa cộng tuyến (Multicollinearity) thông qua hệ số phóng đại phương sai (Variance Inflation Factor - VIF $< 2.0$) và hệ số chấp nhận (Tolerance $> 0.5$).
  • Kiểm định phân phối chuẩn của phần dư thông qua Biểu đồ tần số phần dư chuẩn hóa (Histogram), Biểu đồ phân phối xác suất chuẩn (Normal P-P Plot of Regression Standardized Residual).
  • Kiểm tra tính độc lập của phần dư và hiện tượng phương sai sai số thay đổi bằng Biểu đồ phân tán Scatter Plot.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả kiểm định thực nghiệm mô hình hồi quy tuyến tính bội cung cấp 5 phát hiện mang tính đột phá:

1. Phẩm chất và năng lực của nhà sáng lập giữ vai trò chi phối tối cao: Biến "Đặc điểm nhà sáng lập startup" đạt trọng số hồi quy chuẩn hóa cao vượt trội, khẳng định sự đam mê kinh doanh cháy bỏng, tính liêm chính/trung thực, kỹ năng lãnh đạo và kinh nghiệm chuyên môn sâu của Founder là tiêu chí tiên quyết thuyết phục nhà đầu tư thiên thần nước ngoài giải ngân vốn ($p < 0.001$).
2. Sức hút từ tính độc đáo của sản phẩm và tiềm năng dung lượng thị trường: Biến "Sản phẩm và thị trường của startup" tác động mạnh mẽ và có ý nghĩa thống kê rất cao ($p < 0.001$). Nhà đầu tư thiên thần quốc tế đặc biệt ưu tiên các startup sở hữu MVP có rào cản công nghệ khác biệt, giải quyết triệt để nhu cầu thị trường ngách và có khả năng mở rộng quy mô (scalability) ra tầm khu vực.
3. Môi trường thể chế và chính sách nước chủ nhà là bệ đỡ giải tỏa rủi ro: "Môi trường đầu tư của nước chủ nhà" có tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê sâu sắc ($p < 0.01$). Khung khổ pháp lý bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, cơ chế thoái vốn thông thoáng, chính sách ưu đãi thuế và sự hoàn thiện của hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo (theo tinh thần Đề án 844) trực tiếp kéo giảm chi phí giao dịch cho nhà đầu tư ngoại.
4. Đặc trưng dòng "vốn thông minh" (Smart Money) và vai trò hỗ trợ phi tài chính: "Khả năng hỗ trợ cho startup của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài" tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê ($p < 0.05$). Điều này phản ánh rõ bản chất của nhà đầu tư thiên thần: họ không chỉ cung cấp tài chính mà tìm kiếm các cơ hội nơi kinh nghiệm, tri thức quản trị và mạng lưới quốc tế của họ có thể tạo ra giá trị gia tăng trực tiếp giúp startup tăng trưởng.
5. Tính chuyên nghiệp của Kế hoạch kinh doanh và Kỳ vọng lợi ích tài chính hợp lý: "Kế hoạch kinh doanh" và "Kỳ vọng lợi ích tài chính" đều được kiểm định có tác động tích cực có ý nghĩa thống kê đến quyết định đầu tư. Một bản Pitch Deck thực tế, dự phóng dòng tiền minh bạch và phương án thoái vốn khả thi giúp củng cố niềm tin đầu tư. Toàn bộ 6 giả thuyết H1, H2, H3, H4, H5, H6 đều được chấp nhận.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và lý luận: Bổ sung luận cứ thực nghiệm vững chắc cho kinh tế học phát triển và tài chính khởi nghiệp tại các thị trường mới nổi; khẳng định tính ưu việt của mô hình tích hợp đa lý thuyết trong giải thích hành vi dòng vốn thiên thần xuyên quốc gia.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đo lường và kiểm định thang đo hành vi đầu tư thiên thần nước ngoài, cung cấp công cụ có thể áp dụng tương thích cho các nghiên cứu tiếp theo tại các quốc gia ASEAN.
• Hàm ý thực tiễn cho cộng đồng Startup Việt Nam:
  • Nâng cao năng lực Founder: Rèn luyện kỹ năng quản trị, tư duy chiến lược toàn cầu, xây dựng đội ngũ quản lý nòng cốt bổ trợ lẫn nhau, nuôi dưỡng niềm đam mê kinh doanh thực chất thay vì các bài thuyết trình sáo rỗng.
  • Hoàn thiện sản phẩm: Tập trung phát triển sản phẩm khả dụng tối thiểu (MVP) có tính độc đáo cao, bảo hộ sở hữu trí tuệ và chứng minh được tiềm năng tăng trưởng thị trường rõ ràng.
  • Chuyên nghiệp hóa kế hoạch kinh doanh: Xây dựng kế hoạch tài chính thực tế, minh bạch cơ cấu cổ phần và định hình sẵn các kịch bản thoái vốn (Exit) tiềm năng.
• Khuyến nghị chính sách cho Chính phủ và các Cơ quan Quản lý vĩ mô:
  • Hoàn thiện thể chế và khung pháp lý: Tiếp tục sửa đổi, bổ sung các quy định chi tiết tại Nghị định 38/2018/NĐ-CP; thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Regulatory Sandbox) cho các mô hình kinh doanh đổi mới sáng tạo; đơn giản hóa tối đa thủ tục đăng ký góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư cá nhân nước ngoài.
  • Chính sách ưu đãi tài chính và thuế: Ban hành cơ chế miễn, giảm thuế thu nhập cá nhân và thuế chuyển nhượng vốn đối với các khoản đầu tư mạo hiểm giai đoạn sớm của nhà đầu tư thiên thần.
  • Phát triển mạng lưới nhà đầu tư thiên thần (BANs): Hỗ trợ hình thành các liên minh, hiệp hội nhà đầu tư thiên thần chuyên nghiệp kết nối với mạng lưới quốc tế (như BANSEA, EBAN); thúc đẩy các chương trình đồng đầu tư công - tư (Co-investment funds) giữa Nhà nước và nhà đầu tư thiên thần ngoại để chia sẻ rủi ro hạt giống.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những đóng góp học thuật và thực tiễn sâu sắc, luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn về quy mô mẫu và tính ẩn danh: Do thị trường đầu tư thiên thần mang tính chất tư nhân phi chính thức (informal market), nhiều giao dịch đầu tư thiên thần nước ngoài không công bố công khai, dẫn đến thách thức trong việc mở rộng quy mô mẫu khảo sát lên mức hàng nghìn quan sát.
2. Phạm vi thời gian và bối cảnh: Dữ liệu khảo sát tập trung hồi cứu giai đoạn 2016–2022; các biến động kinh tế vĩ mô toàn cầu phức tạp và sự bùng nổ của làn sóng trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI) trong giai đoạn 2023–2024 chưa được phản ánh toàn diện trong bộ số liệu này.
3. Đặc thù phân bổ địa lý: Mẫu khảo sát tập trung chủ yếu vào các startup tại hai trung tâm kinh tế - khởi nghiệp lớn nhất cả nước là Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, chưa bao quát sâu sắc các địa phương đang phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
4. Phương pháp phân tích hồi quy: Dù mô hình hồi quy tuyến tính bội và CFA/EFA đảm bảo độ tin cậy thống kê cao, nghiên cứu chưa áp dụng mô hình phân tích cấu hình định tính so sánh (fuzzy-set Qualitative Comparative Analysis - fsQCA) để kiểm tra sự kết hợp phi tuyến tính giữa các nhân tố.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) cần tập trung vào các hướng:

• Mở rộng nghiên cứu so sánh đa quốc gia (Cross-country comparative analysis) giữa Việt Nam và các nước trong khối ASEAN-6 (Singapore, Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Philippines).
• Ứng dụng mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính bình phương bé nhất từng phần (PLS-SEM) hoặc mô hình đa cấp (Multilevel Modeling) để đo lường tương tác chéo giữa bối cảnh văn hóa - thể chế và hành vi nhà đầu tư.
• Khảo sát sâu về sự phân hóa dòng vốn thiên thần nước ngoài theo từng ngành công nghệ chuyên biệt (Fintech, Edtech, Medtech, AI, Green-tech).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án đặt nền móng lý thuyết và thực nghiệm vững chắc về đầu tư thiên thần xuyên biên giới tại Việt Nam. Công trình mở ra nguồn tài liệu tham khảo giá trị cao cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Tài chính - Ngân hàng và Quản trị kinh doanh, với tiềm năng tạo ra hàng trăm trích dẫn học thuật trên các tạp chí chuyên ngành trong nước và quốc tế.
• Chuyển đổi khu vực công nghiệp và kinh tế khởi nghiệp: Nghiên cứu cung cấp cơ sở định hướng giúp hơn 3.800 startup tại Việt Nam chuẩn hóa quy trình tiếp cận vốn quốc tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm thiểu tỷ lệ đào thải 90% trong 5 năm đầu đời.
• Tác động chính sách quốc gia: Kết quả nghiên cứu là luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong quá trình tổng kết, đánh giá Đề án 844 và xây dựng chiến lược phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia giai đoạn 2026–2035.
• Lợi ích xã hội và hội nhập quốc tế: Thúc đẩy thu hút ngoại tệ, dòng vốn FDI chất lượng cao, chuyển giao tri thức công nghệ tiên tiến từ các thiên thần kinh doanh toàn cầu về Việt Nam, kiến tạo hàng vạn việc làm chất lượng cao trong nền kinh tế số.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích tích hợp hoàn chỉnh, hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết nền tảng và thang đo thực nghiệm đã được kiểm định nghiêm ngặt qua Cronbach's Alpha, EFA, CFA và hồi quy đa biến.
• Nhà sáng lập (Founders) và Đội ngũ quản lý Startup: Thấu hiểu chính xác tâm lý, tiêu chí thẩm định (Due Diligence) của nhà đầu tư thiên thần nước ngoài; từ đó định hình chiến lược phát triển sản phẩm, kiện toàn bộ máy nhân sự và hoàn thiện kỹ năng Pitching thuyết phục.
• Mạng lưới Nhà đầu tư Thiên thần (BANs) và Quỹ VC: Cung cấp bộ tiêu chí chuẩn mực để đánh giá, sàng lọc dự án khởi nghiệp tiềm năng và xây dựng mô hình liên minh đồng đầu tư (Syndication) hiệu quả giữa nhà đầu tư nội và ngoại.
• Các Nhà hoạch định chính sách: Nắm bắt chính xác các rào cản thể chế thực tế để ban hành các cơ chế ưu đãi thuế, hành lang pháp lý thông thoáng và các vườn ươm khởi nghiệp đạt chuẩn quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo và đột phá nhất của luận án là gì? Luận án đã thành công trong việc tích hợp và mở rộng Lý thuyết Tìm kiếm & Gặp gỡ (Osnabrugge & Robinson, 2000) cùng Lý thuyết Hợp đồng tối ưu (Akerlof, 1970; Scott, 1995) vào bối cảnh đầu tư thiên thần xuyên biên giới tại một thị trường chuyển đổi mới nổi. Luận án chứng minh rằng năng lực hỗ trợ phi tài chính của nhà đầu tư và chất lượng thể chế nước chủ nhà đóng vai trò là cơ chế giảm thiểu bất đối xứng thông tin mang tính quyết định.

2. Đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam và khu vực? Khác với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ dừng lại ở khảo sát định tính mô tả hoặc lấy mẫu chung cho cả nhà đầu tư thiên thần nội địa và quỹ mạo hiểm (như nghiên cứu của Nguyễn Thị Kim Anh và cộng sự, 2023 với chỉ 3 nhà đầu tư ngoại), luận án này thiết kế quy trình nghiên cứu hỗn hợp chuẩn mực, khảo sát chuyên biệt trên tập dữ liệu nhà đầu tư thiên thần nước ngoài đã giải ngân vốn thực tế tại Việt Nam giai đoạn 2016–2022, kết hợp phân tích sâu trên SPSS 22 và AMOS 22 với các kiểm định vi phạm hồi quy toàn diện.

3. Phát hiện thực nghiệm nào từ dữ liệu mang tính bất ngờ và có ý nghĩa nhất? Phát hiện bất ngờ và ý nghĩa nhất là biến "Đặc điểm nhà sáng lập startup" (đặc biệt là niềm đam mê kinh doanh và tính liêm chính) có hệ số tác động vượt trội so với "Kỳ vọng lợi ích tài chính". Điều này khẳng định triết lý cốt lõi của đầu tư thiên thần quốc tế: ở giai đoạn sớm, nhà đầu tư ngoại "đặt cược vào con người" (Founder) nhiều hơn là chỉ đơn thuần nhìn vào các con số dự phóng tài chính ngắn hạn.

4. Luận án có cung cấp giao thức nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp hệ thống thang đo chi tiết (Phụ lục 1 và Phụ lục 2), quy trình mã hóa dữ liệu, các bước kiểm định Cronbach's Alpha, EFA 2 lần, CFA, bảng ma trận tương quan Pearson và mô hình hồi quy bội, tạo điều kiện hoàn hảo để các nhà nghiên cứu độc lập thực hiện nhân bản tại các thị trường tương đồng trong khu vực Đông Nam Á.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Chương trình nghiên cứu thập kỷ tới hướng đến việc phân tích tác động dài hạn của các thương vụ đầu tư thiên thần nước ngoài đến tỷ lệ sống sót và năng lực IPO của startup Việt Nam, nghiên cứu cơ chế vận hành của mạng lưới thiên thần số (Digital Angel Platforms) và đánh giá tác động của dòng vốn thiên thần xanh (Green Angel Investing) đối với phát triển kinh tế bền vững.

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Các nhân tố quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài vào Việt Nam" của NCS. Đặng Thành Đạt xác lập 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và làm sâu sắc thêm cơ sở lý luận về đầu tư thiên thần, nhà đầu tư thiên thần nước ngoài và hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo tại các quốc gia đang phát triển.
2. Xây dựng và kiểm định thành công mô hình hồi quy đa biến tích hợp 6 nhóm nhân tố tác động đến quyết định đầu tư thiên thần nước ngoài với độ tin cậy và giá trị khoa học cao.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc chứng minh phẩm chất nhà sáng lập, tính độc đáo của sản phẩm/thị trường và môi trường thể chế là ba trụ cột chi phối hàng đầu hành vi của nhà đầu tư thiên thần quốc tế.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện, phân tầng cụ thể từ nâng cao năng lực Founder, hoàn thiện kế hoạch kinh doanh đến cải cách chính sách vĩ mô, ưu đãi thuế và phát triển mạng lưới BANs tại Việt Nam.
5. Mở ra ba hướng nghiên cứu học thuật mới về tài chính khởi nghiệp mạo hiểm xuyên quốc gia, quản trị đổi mới sáng tạo và kinh tế học thể chế tại khu vực Đông Nam Á.

Công trình tạo ra sự dịch chuyển nhận thức quan trọng: chuyển đổi từ tư duy thu hút vốn FDI truyền thống sang chiến lược kiến tạo môi trường thể chế thuận lợi để thu hút "dòng vốn thông minh" từ các thiên thần kinh doanh quốc tế. Luận án không chỉ là một công trình học thuật xuất sắc mà còn là kim chỉ nam hành động giá trị cho cộng đồng khởi nghiệp và các cơ quan hoạch định chính sách kinh tế của Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ CỦA NHÀ ĐẦU TƯ THIÊN THẦN VÀO STARTUP Hoạt động đầu tư thiên thần và quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần vào startup đã thu hút được nhiều học giả nước ngoài và một số học giả trong nước quan tâm nghiên cứu với các cách thức tiếp cận, mức độ và phạm vi tiếp cận khác nhau. Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy các công trình nghiên cứu chủ yếu được tiếp cận theo các hướng nghiên cứu chính: hướng nghiên cứu dựa trên sự lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu của nhà đầu tư thiên thần; hướng nghiên cứu dựa trên sự giao thoa giữa nhu cầu đầu tư của nhà đầu tư thiên thần và nhu cầu huy động vốn của startup; hướng nghiên cứu dựa trên lý thuyết hợp đồng tối ưu của nhà đầu tư thiên thần. Hướng nghiên cứu dựa trên sự lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu của nhà đầu tư thiên thần Theo hướng nghiên cứu dựa trên sự lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu, nhà đầu tư thiên thần là nhà đầu tư tư nhân nên hành vi đầu tư của nhà đầu tư thiên thần được xây dựng trên nền tảng lý thuyết danh mục đầu tư hiệu quả (portfolio selection) (Harry Markowitz, 1952). Theo lý thuyết này, nhà đầu tư có thể tối ưu hóa phân bổ tài sản của họ giữa các khoản đầu tư khác nhau để đạt được một mức độ lợi nhuận mong muốn với mức rủi ro tối thiểu.

Hướng nghiên cứu dựa trên sự lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu lý giải hành động đầu tư của các nhà đầu tư thiên thần dựa trên hành vi đầu tư của các cá nhân trong việc phân bổ tài sản cho một danh mục đầu tư tối ưu. Với một danh mục đầu tư gồm tài sản an toàn với lãi suất thấp và tài sản rủi ro với lợi tức kỳ vọng cao, một nhà đầu tư sẽ lựa chọn tỷ lệ cố định trong tổng của cải để đầu tư cho mỗi loại tài sản trong danh mục nhằm tối đa hoá độ thoả dụng. Với việc xác định startup là một tài sản trong danh mục đầu tư của nhà đầu tư thiên thần, đầu tư vào startup là đầu tư vào một loại tài sản có lợi tức và rủi ro cao (Maula và cộng sự, 2005). Khi lựa chọn 10 đầu tư vào startup, các nhà đầu tư thiên thần đã lựa chọn đầu tư vào tài sản rủi ro cao trong một danh mục gồm cả tài sản an toàn (ví dụ trái phiếu chính phủ) và các tài sản rủi ro khác (ví dụ cổ phiếu).

Mỗi nhà đầu tư thiên thần sẽ đầu tư một tỷ lệ cố định trong tổng tài sản vào startup. Theo hướng nghiên cứu này, lợi nhuận trên vốn đầu tư là một trong những nhân tố quyết định chính đến hành vi đầu tư của nhà đầu tư thiên thần vào startup. Tỷ lệ đầu tư trên tổng tài sản của một nhà đầu tư cho một loại tài sản tỷ lệ thuận với lợi nhuận của tài sản. Startup có lợi tức kỳ vọng càng cao thì càng thu hút được tỷ lệ đầu tư cao trên tổng tài sản của nhà đầu tư vì sẽ đem lại nguồn lợi nhuận đầu tư cao hơn trong tương lai, từ đó mang lại độ thoả dụng cao hơn cho nhà đầu tư.

Ngoài ra, dựa trên lý thuyết này một số nghiên cứu thực nghiệm (Ramy Elitzur, Arieh Gavious, 2003; Markku Maula, Erkko Autio, Pia Arenius, 2005; Douglas Cumming, Alexander Peter Groh, 2018;…) đã chỉ ra yếu tố khác có ảnh hưởng đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần vào startup là vấn đề sở hữu cổ phần, tham gia điều hành với startup. Nhìn chung, hướng nghiên cứu dựa trên sự lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu của nhà đầu tư thiên thần và lý thuyết danh mục đầu tư tối ưu nhấn mạnh tới khả năng sinh lời và khả năng kiểm soát startup. Có nhiều nghiên cứu theo hướng nghiên cứu dựa trên sự lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu của nhà đầu tư thiên thần nêu bật các nhân tố tác động đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần vào startup liên quan đến khả năng sinh lời và khả năng kiểm soát startup. Nghiên cứu sinh đã tổng hợp được một số công trình nghiên cứu là bằng chứng thực nghiệm liên quan tới hướng nghiên cứu này: Nghiên cứu của Stephen Prowse (1998) phỏng vấn 12 nhà đầu tư thiên thần ở Dallas và Fort Worth là 2 thành phố ở bang Texas (Mỹ) cho thấy nhà đầu tư chủ động (active investor) thường muốn tham gia điều hành trực tiếp doanh nghiệp bao gồm tham gia đại diện ban điều hành, quyền biểu quyết và quyền tiếp cận các nguồn tài chính.

11 Nghiên cứu của Kevin Hindle và Leo Lee (2002) tiến hành điều tra qua gửi email và nhận được 29 email phản hồi từ các startup nhận được đầu tư thiên thần tại Singapore. Kết quả cho thấy đặc điểm của nhà đầu tư thiên thần ở Singapore giống với các quốc gia khác, đa số là những người trung tuổi (75% trong số khảo sát trong độ tuổi từ 40 đến 59) và tới 90% nhà đầu tư thiên thần là nam. Tuy vậy, số tiền đầu tư của nhà đầu tư thiên thần Singapore có xu hướng cao hơn mức trung bình và động cơ đầu tư chủ yếu là tài chính. Các nhân tố: Khả năng quản lý danh mục đầu tư của nhà đầu tư, Tiềm năng thị trường, Kỳ vọng tài chính tác động tới quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần theo mức độ ưu tiên giảm dần.

Theo nghiên cứu của Ramy Elitzur và Arieh Gavious (2003), quyết định của nhà đầu tư thiên thần liên quan đến lượng tiền dự định đầu tư vào startup, cổ phần dự tính nhận được, lượng tiền dự tính thu hút trong vòng gọi vốn sau của startup. Tuy nhiên, trên hết nhà đầu tư thiên thần muốn chắc chắn nỗ lực, quyết tâm của sáng lập startup bởi nếu không có quyết tâm của nhà sáng lập thì doanh nghiệp khởi nghiệp ít có cơ hội thành công. Nghiên cứu của Heinrich Stedler và Hans Heinrich Peters (2003) đã phỏng vấn trên 230 nhà đầu tư thiên thần tại Đức. Kết quả nghiên cứu này đã chỉ ra đặc trưng cơ bản của nhà đầu tư thiên thần tại Đức là nam giới, có độ tuổi từ 40 đến 55, giữ vị trí lãnh đạo trong doanh nghiệp do chính họ thành lập hoặc trong doanh nghiệp khác.

Mục tiêu đầu tư của nhà đầu tư thiên thần tại Đức ngoài cơ hội thu lợi nhuận đầu tư cao còn mong muốn đóng góp cho các dự án khởi nghiệp thành công. Công nghệ thông tin, khoa học ứng dụng và dịch vụ là 3 lĩnh vực đầu tư của nhà đầu tư thiên thần với tỷ lệ lần lượt 52%, 21% và 20%. Nghiên cứu của Ramy Elitzur và Arieh Gavious (2003) đã tiến hành phân tích mô hình toán về mối quan hệ giữa nhà sáng lập, nhà đầu tư thiên thần và quỹ đầu tư mạo hiểm. Kết quả phân tích cho thấy nỗ lực, quyết tâm của sáng lập startup, số cổ phần sở hữu của nhà đầu tư, số tiền đầu tư và số tiền dự kiến thu được ở các vòng gọi vốn sau là các nhân tố quan trọng thu hút nhà đầu tư thiên thần.

12 Nghiên cứu của Robert Wiltbank và các cộng sự (2009) đã thu thập số liệu từ 121 nhà đầu tư thiên thần đã đầu tư vào 1.038 startup và thoái vốn khỏi 414 startup; qua phân tích đã chỉ ra khả năng của nhà đầu tư thiên thần trong việc dự đoán và kiểm soát hiệu quả hoạt động của startup liên quan tới việc lựa chọn đầu tư của nhà đầu tư thiên thần. Nghiên cứu của Andrew Burke và các cộng sự (2010) đã tìm hiểu các nhân tố quyết định của hoạt động tài trợ vốn từ gia đình, bạn bè và nhà đầu tư thiên thần đối với startup. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu thu thập được từ hơn 175.000 cá nhân, bao gồm khoảng 4.000 nhà đầu tư phi chính thức ở 28 quốc gia phát triển trong giai đoạn 2002-2004. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt động kinh doanh thuận lợi hoặc dẫn đến việc thoái vốn dễ dàng sẽ thúc đẩy nguồn cung của các nhà đầu tư.

Điều này đúng với hoạt động tài trợ vốn của cả bạn bè, gia đình và nhà đầu tư thiên thần. Nghiên cứu của Alina Dibrova (2015) phân tích từ số liệu thu thập được từ European Business Angel Network (EBAN) và đánh giá các nhân tố thu hút nhà đầu tư thiên thần: Lợi nhuận kỳ vọng, Chiến lược thoái vốn và Lĩnh vực đầu tư yêu thích của nhà đầu tư thiên thần. Nghiên cứu này đặc biệt nhấn mạnh đến lợi nhuận kỳ vọng của nhà đầu tư, khẳng định rằng lợi nhuận kỳ vọng thu về cao là một trong những lý do chính dẫn tới quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần. Nghiên cứu của Douglas Cumming và Alexander Peter Groh (2018) đã tổng quan các bài viết trong số đặc biệt của Tạp chí Tài chính doanh nghiệp và phân tích sự khác nhau giữa các nguồn tài chính cho startup, bao gồm huy động vốn từ cộng đồng, nhà đầu tư thiên thần, vốn mạo hiểm và vốn cổ phần tư nhân.

Theo các tác giả, quyền giám sát và điều hành là nhân tố nhà đầu tư thiên thần yêu cầu khi đầu tư cho startup. Nhà đầu tư thiên thần thường giữ vị trí trong ban điều hành và trở thành nhà tư vấn cho startup. Bài viết “Thiên thần muốn gì ở start-up?”của Vũ Mai Hảo (2018) đăng trên Tạp chí doanh nhân online năm 2018 đề cập tới ba nhân tố có thể giúp các startup 13 tăng cơ hội gọi vốn thành công là: lĩnh vực kinh doanh, con người, lợi nhuận và khả năng thoái vốn của dự án. Nghiên cứu của Geoff Gregson và Richard T.

Harrison (2024) cho rằng các nhà đầu tư thiên thần có thể đầu tư vào startup vì các lý do kinh tế hoặc xã hội hoặc vì sự hài lòng cá nhân để giúp các doanh nhân và công ty khởi nghiệp thành công. Tuy nhiên, lý do cơ bản cho quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần vào một startup là dựa trên việc kỳ vọng tạo ra lợi nhuận tài chính từ việc đầu tư này. Qua tổng hợp hướng nghiên cứu dựa trên sự lựa chọn danh mục đầu tư tối ưu của nhà đầu tư thiên thần cho thấy các nhân tố liên quan đến khả năng sinh lời và khả năng kiểm soát startup được đánh giá là có tác động đến quyết định đầu tư của nhà đầu tư thiên thần vào startup là có cơ sở.