Các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của các công ty ngành công nghệ thông tin và truyền thông niêm yết trên sở giao dịch chứng khoán hà nội

Tìm hiểu các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động của công ty CNTT niêm yết trên HNX. Phân tích chuyên sâu, dữ liệu tin cậy, khuyến nghị hữu ích.

• Tác giả: Vũ Thùy Dương
• Người hướng dẫn: Ts. Nguyễn Thị Đào
• Trường học: Học Viện Ngân Hàng
• Chuyên ngành: Tài Chính
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Hiệu Quả Hoạt Động Của Các Công Ty Ngành Công Nghệ Thông Tin Và Truyền Thông Niêm Yết Trên Sở Giao Dịch Chứng Khoán Hà Nội
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 1.1. Tổng quan ngành ICT
• 1.1.1. Khái niệm ngành ICT
• 1.1.2. Các cấu phần của hệ thống ICT
• 1.2. Tổng quan về hiệu quả hoạt động
• 1.2.1. Khái niệm về hiệu quả hoạt động
• 1.2.2. Chỉ tiêu đo lường hiệu quả hoạt động
• 1.2.3. Tổng quan nghiên cứu
• 1.2.3.1. Các nghiên cứu nước ngoài
• 1.2.3.2. Các nghiên cứu trong nước
• 1.2.3.3. Khoảng trống nghiên cứu
• 1.2.4. Các nhân tố ảnh hưởng tới hiệu quả hoạt động trong bài nghiên cứu
• 1.2.4.1. Tỷ suất sinh lợi (Profitablility)
• 1.2.4.2. Quy mô doanh nghiệp (Size)
• 1.2.4.3. Cấu trúc vốn (Capital Structure)
• 1.2.4.4. Cấu trúc tài sản (Asset Structure)
• 1.2.4.5. Tốc độ tăng trưởng (Growth)
• 1.2.4.6. Quản trị phải thu (Account Receivable Management)
• 1.2.4.7. Hiệu suất sử dụng tài sản (Asset Efficiency)
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA NGÀNH ICT
• 2.1. Ngành ICT tại Việt Nam. Tổng quan ngành ICT Việt Nam
• 2.2. Hiệu quả hoạt động ngành ICT Việt Nam. Phần lớn thuộc về FDI
• 2.3. Các công ty ngành ICT trong bài nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: DỮ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Dữ liệu nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Thống kê mô tả (Descriptive statistics)
• 3.3.2. Phân tích tương quan (Pairwise correlation)
• 3.3.3. Mô hình hồi quy (Pooled OLS, FEM, REM)
• 3.3.4. Xây dựng mô hình nghiên cứu
• 3.3.5. Các biến trong mô hình và giả thuyết
• 3.3.6. Mô hình nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Thống kê mô tả
• 4.2. Biến phụ thuộc
• 4.3. Biến độc lập
• 4.4. Kết quả phân tích tương quan
• 4.5. Kết quả mô hình hồi quy
• 4.5.1. Mô hình hồi quy dữ liệu gộp (Pooled OLS)
• 4.5.2. Mô hình tác động cố định (FEM)
• 4.5.3. Mô hình tác động ngẫu nhiên (Random Effects Model)
• 4.5.4. Kiểm định mô hình FE
• 4.5.5. Xử lý sai phạm mô hình FE
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 5.1. Tổng hợp kết quả nghiên cứu
• 5.2. Các biến có ý nghĩa với mô hình nghiên cứu
• 5.3. Các biến không có ý nghĩa thống kê với mô hình nghiên cứu
• 5.4. Các kiến nghị, đề xuất
• 5.5. Hạn chế của bài nghiên cứu
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Hiệu Quả Hoạt Động Công Ty CNTT Trên HNX

Bài nghiên cứu tập trung phân tích các yếu tố tác động đến hiệu quả hoạt động của các công ty CNTT niêm yết trên HNX. Bối cảnh chuyển đổi số quốc gia tạo ra cơ hội và thách thức, đòi hỏi các doanh nghiệp phải nâng cao năng lực cạnh tranh. Ngành ICT Việt Nam, mặc dù có đóng góp lớn vào GDP (8,63% năm 2022), vẫn còn nhiều dư địa để phát triển. Các công ty CNTT niêm yết trên HNX chủ yếu có vốn hóa nhỏ và siêu nhỏ, vì vậy việc nâng cao hiệu quả hoạt động là yếu tố sống còn. Nghiên cứu này tập trung vào hiệu quả tài chính, cụ thể là khả năng sinh lời, để đánh giá vị thế cạnh tranh và tạo động lực cho sự phát triển. Đề tài “Các nhân tố ảnh hưởng đến các hiệu quả hoạt động của các Công ty ngành Công nghệ Thông tin và Truyền thông niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội” ra đời từ đó.

1.1. Định Nghĩa và Vai Trò Của Hiệu Quả Hoạt Động

Hiệu quả hoạt động là khả năng sử dụng tối ưu các nguồn lực để đạt được mục tiêu kinh doanh. Điều này bao gồm tối ưu hóa quy trình, giảm lãng phí và tạo ra giá trị cao nhất cho khách hàng. Hiệu quả hoạt động giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư và tạo ra giá trị cho cổ đông. Theo Josh Ramsbottom, hoạt động hiệu quả nghĩa là tối ưu hóa các nguồn lực như thời gian, con người, thiết bị, hàng tồn kho và tiền bạc, giúp công ty hoạt động tinh gọn hơn, nhanh hơn và có nhiều lợi nhuận hơn.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Hiệu Quả Với Công Ty CNTT Trên HNX

Đối với các công ty CNTT niêm yết trên HNX, hiệu quả hoạt động đóng vai trò then chốt trong việc duy trì và phát triển. Trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt, các công ty cần tối ưu hóa chi phí, nâng cao năng suất và đổi mới công nghệ. Hiệu quả hoạt động cũng giúp các công ty CNTT thu hút vốn đầu tư, mở rộng thị trường và tăng cường uy tín thương hiệu. Các công ty CNTT dẫn đầu tại Việt Nam với mức vốn hóa lớn và vừa niêm yết tập trung ở sàn HOSE (như FPT, CMG, CTR) và sàn UPCoM (như FOC, FOX, VGI), trong khi hầu hết công ty ICT mức vốn hóa nhỏ và siêu nhỏ tập trung ở sàn HNX.

II. Thách Thức Đánh Giá Hiệu Quả Công Ty CNTT Niêm Yết HNX

Việc đánh giá hiệu quả hoạt động của các công ty CNTT niêm yết trên HNX đối mặt với nhiều thách thức. Các yếu tố đặc thù của ngành CNTT, như tốc độ thay đổi công nghệ nhanh chóng và tính vô hình của sản phẩm dịch vụ, gây khó khăn cho việc đo lường và so sánh hiệu quả. Sự khác biệt về quy mô, mô hình kinh doanh và chiến lược phát triển giữa các công ty cũng tạo ra sự phức tạp trong quá trình đánh giá. Đã có nhiều nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến kết quả hoạt động của các doanh nghiệp nhưng các nhân tố ảnh hưởng tới hiệu quả hoạt động của các công ty ngành ICT chưa được khai thác nhiều và thiên về các nhân tố vĩ mô ngoài doanh nghiệp.

2.1. Khó Khăn Trong Đo Lường Hiệu Quả Tài Chính

Đo lường hiệu quả tài chính của các công ty CNTT đòi hỏi phải xem xét nhiều chỉ số khác nhau, như ROE, ROA, EPS, tăng trưởng doanh thu, và tỷ suất lợi nhuận gộp. Tuy nhiên, việc so sánh các chỉ số này giữa các công ty có thể không chính xác do sự khác biệt về cấu trúc vốn, chính sách kế toán và môi trường kinh doanh. ThS. Đinh Thị Thu Hiền cho rằng mỗi doanh nghiệp có quy mô khác nhau, lĩnh vực kinh doanh khác nhau thì việc đánh giá hiệu quả kinh doanh không giống nhau.

2.2. Rào Cản Về Dữ Liệu Và Phương Pháp Nghiên Cứu

Việc thu thập và phân tích dữ liệu về hiệu quả hoạt động của các công ty CNTT trên HNX cũng gặp nhiều khó khăn. Dữ liệu báo cáo tài chính có thể không đầy đủ hoặc không chính xác, gây ảnh hưởng đến kết quả nghiên cứu. Ngoài ra, việc lựa chọn phương pháp nghiên cứu phù hợp cũng là một thách thức, đòi hỏi phải cân nhắc đến đặc điểm của ngành CNTT và dữ liệu sẵn có. Tác giả tổng hợp dữ liệu của một số chỉ tiêu chính trên BCTC đã kiểm toán của 30 công ty ngành ICT niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội trong giai đoạn từ năm 2013 đến năm 2022 và tính toán các chỉ số tài chính cho mô hình nghiên cứu trên Excel 2019.

III. Cách Tăng Hiệu Quả Hoạt Động Công Ty CNTT Niêm Yết HNX

Để nâng cao hiệu quả hoạt động, các công ty CNTT niêm yết trên HNX cần tập trung vào nhiều yếu tố khác nhau. Tối ưu hóa quản trị doanh nghiệp, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), và quản lý rủi ro thị trường là những yếu tố quan trọng. Bên cạnh đó, các công ty cũng cần chú trọng đến việc xây dựng thương hiệu, tăng cường sự hài lòng của khách hàng, và mở rộng thị phần.

3.1. Tối Ưu Hóa Quản Trị Và Cấu Trúc Vốn

Một hệ thống quản trị doanh nghiệp hiệu quả giúp các công ty CNTT đưa ra quyết định sáng suốt, quản lý rủi ro tốt hơn, và tăng cường tính minh bạch. Cấu trúc vốn hợp lý cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tối ưu hóa chi phí và nâng cao khả năng sinh lời. Quy mô doanh nghiệp, cơ cấu cổ đông, quản trị doanh nghiệp đều có thể ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động.

3.2. Đầu Tư Vào Nhân Lực Và Nghiên Cứu Phát Triển

Nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt để tạo ra các sản phẩm dịch vụ CNTT có giá trị gia tăng cao. Đầu tư vào R&D giúp các công ty CNTT duy trì lợi thế cạnh tranh và đón đầu các xu hướng công nghệ mới. Các tập đoàn công nghệ lớn dẫn đầu cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 như Google, Apple, Microsoft, … đang tập trung phát triển và đưa ra các sản phẩm và dịch vụ đột phá, tạo ra những sự thay đổi lớn trong cuộc sống hàng ngày.

3.3. Ứng Dụng Công Nghệ Và Chuyển Đổi Số

Việc ứng dụng các công nghệ mới như Digital Transformation, Industry 4.0, AI, Big Data, Cloud Computing giúp các công ty CNTT nâng cao năng suất, giảm chi phí và cải thiện chất lượng sản phẩm dịch vụ. Chuyển đổi số cũng mở ra nhiều cơ hội mới cho các công ty CNTT trong việc tiếp cận thị trường và phục vụ khách hàng. Tham gia vào xu hướng toàn cầu này là công việc chung của mọi doanh nghiệp, đặc biệt là ngành công nghệ với vai trò kiến tạo và tư vấn các dịch vụ công nghệ số.

IV. Phân Tích Tác Động Các Yếu Tố Đến Hiệu Quả Tài Chính CNTT

Nghiên cứu này sử dụng các phương pháp phân tích tài chính, như thống kê mô tả, phân tích tương quan, và mô hình hồi quy, để đánh giá tác động của các yếu tố đến hiệu quả tài chính của các công ty CNTT trên HNX. Kết quả nghiên cứu sẽ giúp các nhà quản lý, nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của ngành CNTT. Bài nghiên cứu sử dụng phương pháp Thống kê mô tả, Phân tích tương quan, Mô hình hồi quy tuyến tính, Mô hình hồi quy gộp Pooled OLS, Mô hình tác động cố định (FEM), Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) để phân tích dữ liệu trên phần mềm Stata, từ đó đưa ra kết luận cho mô hình phù hợp nhất.

4.1. Các Biến Số Sử Dụng Trong Mô Hình Nghiên Cứu

Mô hình nghiên cứu sử dụng các biến số như ROE (đo lường khả năng sinh lời), tổng tài sản (đại diện cho quy mô doanh nghiệp), tỷ lệ nợ trên vốn chủ sở hữu (cấu trúc vốn), và tỷ lệ chi phí R&D trên doanh thu (đầu tư CNTT). Các biến số này được lựa chọn dựa trên cơ sở lý thuyết và kinh nghiệm thực tiễn, nhằm phản ánh các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động. Các biến độc lập bao gồm: Tỷ suất sinh lợi (Profitablility), Quy mô doanh nghiệp (Size), Cấu trúc vốn (Capital Structure), Cấu trúc tài sản (Asset Structure), Tốc độ tăng trưởng (Growth), Quản trị phải thu (Account Receivable Management), Hiệu suất sử dụng tài sản (Asset Efficiency).

4.2. Kết Quả Phân Tích Tương Quan Và Hồi Quy

Kết quả phân tích tương quan cho thấy có mối quan hệ giữa một số biến số và hiệu quả tài chính. Mô hình hồi quy được sử dụng để xác định mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố đến hiệu quả hoạt động. Các kết quả này cung cấp bằng chứng định lượng để hỗ trợ các kết luận và khuyến nghị của nghiên cứu. Bài nghiên cứu sử dụng phương pháp Thống kê mô tả, Phân tích tương quan, Mô hình hồi quy tuyến tính, Mô hình hồi quy gộp Pooled OLS, Mô hình tác động cố định (FEM), Mô hình tác động ngẫu nhiên (REM) để phân tích dữ liệu trên phần mềm Stata, từ đó đưa ra kết luận cho mô hình phù hợp nhất.

V. Kết Luận Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Công Ty CNTT HNX

Nghiên cứu này cung cấp các kết luận và khuyến nghị để giúp các công ty CNTT niêm yết trên HNX nâng cao hiệu quả hoạt động. Các giải pháp bao gồm tối ưu hóa quản trị doanh nghiệp, tăng cường đầu tư CNTT, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, và quản lý rủi ro thị trường. Việc áp dụng các giải pháp này sẽ giúp các công ty CNTT tăng cường năng lực cạnh tranh và phát triển bền vững. Mục đích của nghiên cứu là chỉ ra các yếu tố nội bộ có tác động tới hiệu quả hoạt động tài chính của các doanh nghiệp ngành CNTT-TT niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và mức độ ảnh hưởng của chúng.

5.1. Tóm Tắt Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Quan Trọng

Các yếu tố ảnh hưởng quan trọng đến hiệu quả hoạt động của các công ty CNTT trên HNX bao gồm: quản trị doanh nghiệp, đầu tư CNTT, nguồn nhân lực, cấu trúc vốn, và môi trường kinh doanh. Việc tập trung vào các yếu tố này sẽ giúp các công ty CNTT cải thiện hiệu quả tài chính và tạo ra giá trị cho cổ đông. Ảnh hưởng của vốn đầu tư nước ngoài (FDI) là 1 trong số các yếu tố quan trọng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Và Ứng Dụng Thực Tiễn

Nghiên cứu này có thể được mở rộng để đánh giá tác động của các yếu tố vĩ mô, như chính sách của nhà nước và quy định của ngành, đến hiệu quả hoạt động của các công ty CNTT. Các kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các mô hình dự báo hiệu quả hoạt động và hỗ trợ các quyết định đầu tư. Tác giả chọn đề tài “Các nhân tố ảnh hưởng đến các hiệu quả hoạt động của các Công ty ngành Công nghệ Thông tin và Truyền thông niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội”.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khóa luận được thực hiện trong bối cảnh Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt và triển khai từ năm 2020. Dưới tác động của đại dịch Covid-19 và biến động kinh tế - địa chính trị quốc tế, ngành Công nghệ thông tin và Truyền thông (ICT) tại Việt Nam thể hiện khả năng thích ứng cao, duy trì mức tăng trưởng ổn định. Đóng góp của ngành ICT vào GDP Việt Nam có sự gia tăng mạnh mẽ, từ mức 0,5% năm 2000 lên 8,63% vào năm 2022. Tuy nhiên, giá trị gia tăng nội địa còn khiêm tốn, phần lớn doanh thu toàn ngành vẫn tập trung ở khối doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI).

Trên thị trường chứng khoán Việt Nam, các doanh nghiệp ICT có quy mô vốn hóa lớn và vừa tập trung chủ yếu trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) như FPT, CMG, CTR hoặc thị trường UPCoM như FOC, FOX, VGI. Ngược lại, phần lớn doanh nghiệp ICT niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) có quy mô vốn hóa nhỏ (Small cap) và siêu nhỏ (Microcap). Các nghiên cứu thực nghiệm trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận các yếu tố kinh tế vĩ mô hoặc tập trung vào các nhóm ngành như bất động sản, xây dựng, dệt may, ngân hàng. Tác động của các nhân tố tài chính nội bộ đến hiệu quả hoạt động của các doanh nghiệp ICT niêm yết trên sàn HNX vẫn là một khoảng trống nghiên cứu cần được kiểm chứng định lượng.

Mục tiêu chung của nghiên cứu là phân tích các nhân tố nội bộ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động tài chính của các công ty ngành ICT niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội. Ba nhiệm vụ và câu hỏi nghiên cứu cụ thể được xác định:

1. Những yếu tố tài chính nội bộ nào ảnh hưởng tới hiệu quả hoạt động của các công ty ngành ICT niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội?
2. Mức độ và chiều hướng tác động của các nhân tố đó tới hiệu quả hoạt động của các công ty này diễn ra như thế nào?
3. Những khuyến nghị và định hướng nào có thể rút ra nhằm tối ưu hóa hiệu quả hoạt động cho các công ty ICT niêm yết trên sàn HNX?

Đối tượng nghiên cứu là các nhân tố tài chính nội bộ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động (đo lường bằng tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu - ROE). Phạm vi nghiên cứu bao gồm 30 công ty ngành ICT niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội trong giai đoạn 10 năm từ năm 2013 đến năm 2022. Doanh nghiệp CTCP Kỹ thuật điện toàn cầu (GLT) bị loại khỏi phạm vi khảo sát do áp dụng niên độ kế toán lệch (từ 01/04 năm trước đến 31/03 năm sau), đảm bảo tính đồng nhất của mẫu dữ liệu 300 quan sát.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận xây dựng lập luận dựa trên các lý thuyết tài chính doanh nghiệp và kinh tế vi mô:

• Lý thuyết lợi thế kinh tế theo quy mô (Economies of Scale): Giải thích mối quan hệ giữa quy mô tài sản và hiệu quả chi phí, khi mở rộng quy mô giúp giảm chi phí cố định bình quân trên một đơn vị sản phẩm.
• Lý thuyết cấu trúc vốn của Modigliani và Miller (M&M): Xem xét định đề M&M năm 1958 trong môi trường thị trường hoàn hảo và định đề điều chỉnh năm 1963 có thuế thu nhập doanh nghiệp, làm nổi bật vai trò của lá chắn thuế từ nợ vay đối với giá trị và hiệu quả sử dụng vốn.
• Mô hình phân tích DuPont: Thể hiện mối liên kết giữa tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), tỷ suất sinh lời trên tài sản (ROA) và đòn bẩy tài chính thông qua tích số giữa biên lợi nhuận ròng, vòng quay tổng tài sản và hệ số nhân vốn chủ sở hữu.

Khóa luận sử dụng phương pháp nghiên cứu định lượng với dữ liệu bảng (Panel Data) được thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán giai đoạn 2013–2022 của 30 doanh nghiệp. Quy trình xử lý và ước lượng thực hiện trên phần mềm Stata và Excel 2019 qua các bước: thống kê mô tả, phân tích ma trận hệ số tương quan Pearson, hồi quy dữ liệu gộp (Pooled OLS), mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Các kiểm định kinh tế lượng được áp dụng bao gồm: kiểm định F (so sánh OLS và FEM), kiểm định nhân tử Lagrange Breusch-Pagan (so sánh OLS và REM), kiểm định Hausman (lựa chọn giữa FEM và REM), kiểm định đa cộng tuyến bằng hệ số phóng đại phương sai (VIF), kiểm định phương sai sai số thay đổi (Modified Wald test) và kiểm định tự tương quan (Wooldridge test). Mô hình bình phương tối thiểu tổng quát khả thi (FGLS/GLS) được sử dụng để khắc phục các khuyết tật của mô hình dữ liệu bảng.

Mô hình hồi quy tổng quát có dạng: $$ROE_{it} = \beta_0 + \beta_1 GPM_{it} + \beta_2 Size_{it} + \beta_3 DTA_{it} + \beta_4 FA_{it} + \beta_5 SG_{it} + \beta_6 CR_{it} + \beta_7 ARD_{it} + \beta_8 TAT_{it} + u_{it}$$

Biến	Ký hiệu	Công thức xác định	Giả thuyết tác động
Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu	ROE	Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu bình quân $\times$ 100%	Biến phụ thuộc
Tỷ suất lợi nhuận gộp	GPM	Lợi nhuận gộp / Doanh thu thuần	H1 (+)
Quy mô doanh nghiệp	Size	Logarit tự nhiên của Tổng tài sản (triệu đồng)	H2 (+)
Hệ số nợ	DTA	Tổng nợ phải trả / Tổng tài sản	H3 (-)
Tỷ lệ đầu tư tài sản cố định	FA	Tài sản cố định / Tổng tài sản	H4 (-)
Tốc độ tăng trưởng doanh thu	SG	$[(Doanh\ thu_t / Doanh\ thu_{t-1}) - 1] \times 100%$	H5 (+)
Tỷ lệ thanh toán hiện hành	CR	Tài sản ngắn hạn / Nợ ngắn hạn	H6 (+)
Kỳ thu tiền bình quân	ARD	Nợ phải thu ngắn hạn bình quân $\times$ 365 / Doanh thu thuần	H7 (-)
Vòng quay tổng tài sản	TAT	Doanh thu thuần / Tổng tài sản bình quân	H8 (+)

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý thuyết

Chương 1 tổng hợp các định nghĩa về ngành ICT của Mordor Intelligence, Margaret Rouse và Mary K., phân tách hệ thống ICT thành 6 cấu phần: Điện toán đám mây (Cloud Computing), Phần mềm (Software), Phần cứng (Hardware), Công nghệ viễn thông (Telecommunication Technology), Cơ sở dữ liệu và Kho dữ liệu (Database and Data warehouse). Tiếp đó, chương hệ thống hóa khái niệm hiệu quả hoạt động theo góc nhìn của Samuelson & Nordhaus, Mankiw, Manfred Kuhn và Josh Ramsbottom. Về chỉ tiêu đánh giá, tác giả phân tích bản chất của ROA, ROE và mô hình DuPont.

Phần tổng quan nghiên cứu phân tích 9 công trình quốc tế (Rudresh Pandey & John Francis Diaz, 2019; Ntomolane Lobisa Matsoma và cs, 2022; Arif Rakhman và cs, 2019; Mimelientesa Irman và cs, 2020; Md. Kamruzzaman, 2019; Matthijs C. Kant, 2018; Bayaraa Batchimeg, 2017; Mohamed M. Tailab, 2014; Maleya M. Omondi & Willy Muturi, 2013) và 12 công trình tại Việt Nam (Lê Văn Tuấn và cs, 2022; Nghiêm Thị Thà và cs, 2022; Van Hau Nguyen và cs, 2021; Hồ Xuân Thủy và cs, 2020; Ngô Thị Hằng & Nguyễn Thị Thuỳ Linh, 2020; Phan Thu Hiền & Nguyễn Nhật Hà, 2020; Đỗ Thị Vân Trang, 2019; Cuong Duc Pham và cs, 2018; Nguyễn Thị Hương Mai, 2017; Hoàng Tùng, 2016; Đặng Ngọc Hùng, 2015; Quan Minh Nhựt & Lý Thị Phương Thảo, 2014). Từ khoảng trống nghiên cứu về nhóm doanh nghiệp ICT quy mô nhỏ trên HNX, tác giả thiết lập 8 giả thuyết nghiên cứu tương ứng với 8 biến giải thích.

Chương 2: Thực trạng hiệu quả hoạt động của ngành ICT

Chương 2 trình bày bức tranh tổng thể ngành ICT Việt Nam theo phân loại của Mordor Intelligence (theo loại hình sản phẩm và theo ngành dọc). Doanh thu ngành ICT tăng trưởng từ 300 triệu USD (năm 2000) lên 120 tỷ USD (năm 2019), đạt 124,68 tỷ USD năm 2020, 136,15 tỷ USD năm 2021 và ước đạt 109,5 tỷ USD trong 9 tháng đầu năm 2022. Lĩnh vực công nghiệp phần cứng chiếm tới 90% cơ cấu doanh thu toàn ngành. Khối doanh nghiệp FDI giữ vai trò chi phối chủ đạo, tiêu biểu là tổ hợp Samsung với vốn đầu tư 18 tỷ USD, vận hành 6 nhà máy và 1 trung tâm R&D, đưa Việt Nam thành nước xuất khẩu điện thoại thông minh thứ hai thế giới (chiếm 13% thị phần toàn cầu). Tỷ trọng giá trị gia tăng nội địa (Make in Viet Nam) chỉ đạt 26,72% tính đến giữa năm 2022.

Khảo sát nhóm doanh nghiệp niêm yết trên HNX cho thấy tính chất phân mảnh và quy mô nhỏ:

• Sản xuất thiết bị, linh kiện điện tử: POT, SMT (2 doanh nghiệp).
• Xuất bản và in ấn giáo dục: ADC, BDB, BED, BST, DAD, DAE, DST, EBS, ECI, EID, HEV, HTP, QST, SED, SGD, SMN, STC, TPH (18 doanh nghiệp).
• Viễn thông: KST, LBE, ONE, VTC (4 doanh nghiệp, loại GLT).
• Thương mại, dịch vụ tin học phục vụ ICT: CKV, SRA, UNI, VLA, PIA (5 doanh nghiệp).

Tất cả 30 doanh nghiệp đều thành lập trước năm 2010 và có kỳ kế toán kết thúc vào ngày 31/12 hàng năm.

Chương 3: Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 chi tiết hóa quy trình nghiên cứu qua 5 bước: xác định đề tài, tổng quan tài liệu, thiết kế mô hình, thu thập dữ liệu và xử lý mô hình hồi quy. Mẫu nghiên cứu cân bằng gồm 30 doanh nghiệp trong 10 năm liên tục (2013–2022), tạo thành 300 quan sát. Dữ liệu bảng được trích xuất từ bảng cân đối kế toán và báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh đã kiểm toán. Chương này mô tả chi tiết các lệnh phân tích trên phần mềm Stata: thống kê mô tả (sum), ma trận tương quan Pearson (pwcorr, sig), hồi quy gộp OLS (reg), kiểm định đa cộng tuyến (vif), mô hình tác động cố định (xtreg, fe), mô hình tác động ngẫu nhiên (xtreg, re), kiểm định Hausman (hausman fe re), kiểm định phương sai sai số thay đổi (xttest3), kiểm định tự tương quan (xtserial) và ước lượng điều chỉnh GLS (xtgls, panels(h) corr(ar1)).

Chương 4: Kết quả nghiên cứu

Chương 4 công bố kết quả thống kê mô tả 300 quan sát của các biến trong mô hình:

Tên biến	Số quan sát	Giá trị trung bình (Mean)	Độ lệch chuẩn (Std. Dev.)	Giá trị nhỏ nhất (Min)	Giá trị lớn nhất (Max)
ROE	300	11,40%	0,11	-30,28%	131,00%
GPM	300	21,89%	0,13	-5,02%	97,56%
Size	300	~5,00	0,52	4,13	6,79
DTA	300	34,84%	0,21	1,30%	86,65%
FA	300	14,29%	-	0,00%	>50,00%
SG	300	106,43%	14,30	<0,00%	>200,00%
CR	300	8,85	85,82	0,0338	1.487,72
ARD (ngày)	300	611,32	5.716,32	4,44	78.027,70
TAT (lần)	300	1,57	1,02	0,00	5,57

Phân tích ma trận tương quan cho thấy các biến GPM, FA, ARD và TAT có mối tương quan có ý nghĩa thống kê với ROE (p-value < 0,05). Các biến Size, DTA, SG, CR có hệ số sig > 0,05 đối với ROE.

Hồi quy dữ liệu gộp (Pooled OLS) cho kết quả: thống kê F(8, 291) = 14,66 với Prob > F = 0,0000, hệ số $R^2$ hiệu chỉnh đạt 26,77%. Kiểm định hệ số VIF có giá trị trung bình là 1,28, tất cả các hệ số VIF của từng biến đều nhỏ hơn 2, khẳng định không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng. Khi chạy mô hình tác động cố định (FEM), kiểm định F thu được Prob > F = 0,0000 (< 0,05), xác nhận FEM vượt trội hơn Pooled OLS. Tiếp tục thực hiện kiểm định Hausman giữa FEM và REM, giá trị thống kê $chi^2(7) = 21,05$ với p-value < 0,05, dẫn tới bác bỏ giả thuyết $H_0$ và khẳng định mô hình tác động cố định (FEM) là mô hình phù hợp nhất. Tác giả tiến hành kiểm định hiện tượng phương sai thay đổi (Modified Wald test) và tự tương quan (Wooldridge test), sau đó áp dụng ước lượng hồi quy GLS để điều chỉnh sai số.

Chương 5: Kết luận và khuyến nghị

Chương 5 tổng kết các nhân tố giữ mức ý nghĩa thống kê trong mô hình. Biến tỷ suất lợi nhuận gộp (GPM) và vòng quay tổng tài sản (TAT) tác động cùng chiều (+) có ý nghĩa thống kê tới ROE. Biến kỳ thu tiền bình quân (ARD) tác động ngược chiều (-) nhưng hệ số beta rất nhỏ (-0,00000317). Các biến quy mô (Size), hệ số nợ (DTA), cơ cấu tài sản cố định (FA), tốc độ tăng trưởng doanh thu (SG) và tỷ lệ thanh toán hiện hành (CR) không thể hiện ý nghĩa thống kê rõ rệt trong mô hình cuối cùng. Từ kết quả này, tác giả đưa ra các nhóm khuyến nghị tập trung vào tối ưu hóa giá vốn, đẩy mạnh hiệu suất quay vòng tài sản và thắt chặt quản trị các khoản phải thu.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các chỉ số tài chính nội bộ đến tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) của 30 công ty ICT trên HNX:

• Tỷ suất sinh lời trung bình ROE đạt 11,40%, tập trung chủ yếu trong dải từ 0% đến 30%. SRA là doanh nghiệp ghi nhận cả hai mốc cực trị (lỗ sâu nhất -30,28% vào năm 2013 và lãi cao nhất 131% vào năm 2018).
• Tỷ suất lợi nhuận gộp (GPM) và Vòng quay tổng tài sản (TAT) là hai nhân tố thúc đẩy mạnh nhất và cùng chiều tới ROE. Điều này phản ánh khả năng quản trị chi phí trực tiếp và năng lực khai thác tài sản tạo doanh thu giữ vai trò quyết định khả năng sinh lời trên vốn cổ đông.
• Kỳ thu tiền bình quân (ARD) tác động ngược chiều tới ROE, phản ánh rủi ro đọng vốn kinh doanh, dù hệ số hồi quy quan sát được ở mức rất nhỏ.
• Quy mô doanh nghiệp (Size) và Hệ số nợ (DTA) không cho thấy tác động có ý nghĩa thống kê, phản ánh thực tế phần lớn doanh nghiệp ICT trên sàn HNX có quy mô vốn hóa nhỏ/siêu nhỏ và cơ cấu nợ chủ yếu là nợ ngắn hạn (chiếm trên 80% tổng nợ ở 266/300 quan sát).

Khóa luận đóng góp về mặt thực nghiệm khi lấp đầy khoảng trống dữ liệu giai đoạn 2013–2022 cho một tiểu ngạch đặc thù trên thị trường chứng khoán Việt Nam: các công ty ICT vốn hóa nhỏ trên sàn HNX. Tác giả đề xuất các giải pháp:

• Quản trị chặt chẽ giá vốn và biên lợi nhuận thông qua kiểm soát chi phí dịch vụ/sản xuất để nâng cao GPM.
• Đẩy mạnh hiệu quả sử dụng tài sản hiện có nhằm gia tăng vòng quay tổng tài sản (TAT).
• Rà soát chính sách bán chịu nhằm rút ngắn kỳ thu tiền bình quân (ARD), hạn chế nợ đọng kéo dài làm biến dạng dòng tiền.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận tự chỉ ra các hạn chế trong nội dung:

• Phạm vi nghiên cứu mới chỉ giới hạn ở 30 công ty ngành ICT niêm yết trên sàn HNX có quy mô vốn hóa nhỏ và siêu nhỏ, chưa bao hàm các doanh nghiệp công nghệ quy mô vốn hóa lớn trên sàn HOSE và UPCoM.
• Biến kỳ thu tiền bình quân (ARD) xuất hiện nhiều giá trị ngoại lai dị biệt (biên độ dao động từ 4,44 ngày đến 78.027,70 ngày), làm tăng độ lệch chuẩn và ảnh hưởng nhất định đến tính đại diện của ước lượng.
• Mô hình chỉ tập trung vào các biến tài chính nội bộ được tính toán từ báo cáo tài chính, chưa kết hợp các biến quản trị doanh nghiệp (quy mô HĐQT, cơ cấu sở hữu) hoặc các biến vĩ mô (lãi suất, lạm phát, tăng trưởng GDP).

Hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm việc mở rộng mẫu nghiên cứu sang toàn bộ các sàn giao dịch chứng khoán tại Việt Nam (HOSE, HNX, UPCoM), xử lý triệt để biến ngoại lai bằng kỹ thuật cắt đuôi dữ liệu (Winsorizing) và bổ sung các biến kiểm soát kinh tế vĩ mô.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo chuyên khảo cho sinh viên, học viên cao học ngành Tài chính - Ngân hàng, Kế toán và Quản trị kinh doanh khi xây dựng đề tài nghiên cứu thực nghiệm về hiệu quả hoạt động doanh nghiệp. Tài liệu đặc biệt hữu ích ở:

• Phương pháp luận phân loại mẫu nghiên cứu chi tiết đối với ngành ICT trên sàn chứng khoán Việt Nam (tách biệt giữa sản xuất phần cứng, xuất bản in ấn giáo dục, viễn thông và dịch vụ phụ trợ).
• Quy trình chuẩn 5 bước kiểm định kinh tế lượng dữ liệu bảng trên phần mềm Stata: từ Pooled OLS, FEM, REM qua kiểm định Hausman đến việc xử lý phương sai sai số thay đổi và tự tương quan bằng phương pháp GLS.
• Cung cấp dữ liệu thống kê tài chính lịch sử kéo dài 10 năm (2013–2022) của 30 mã chứng khoán ngành ICT trên sàn HNX.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao nghiên cứu loại bỏ cổ phiếu GLT khỏi mẫu nghiên cứu dù doanh nghiệp thuộc ngành viễn thông trên sàn HNX?
CTCP Kỹ thuật điện toàn cầu (GLT) áp dụng niên độ kế toán lệch (bắt đầu từ ngày 01/04 năm trước và kết thúc vào ngày 31/03 năm sau), khác biệt hoàn toàn với chu kỳ kế toán chuẩn (01/01 đến 31/12) của các công ty còn lại. Việc quy đổi số liệu phức tạp và thiếu nguồn dữ liệu đối soát chính xác nên tác giả loại bỏ GLT để đảm bảo tính đồng nhất cho dữ liệu bảng.

2. Biến ARD (Kỳ thu tiền bình quân) gặp phải vấn đề gì trong mẫu dữ liệu và tác động thế nào đến kết quả?
Biến ARD có giá trị trung bình là 611,32 ngày nhưng độ lệch chuẩn lên tới 5.716,32, với biên độ dao động cực lớn từ 4,44 ngày đến 78.027,70 ngày. Biến này chứa nhiều giá trị ngoại lai (outliers) do một số doanh nghiệp bị đọng nợ nghiêm trọng. Trong mô hình hồi quy Pooled OLS, ARD có ý nghĩa thống kê nhưng hệ số góc gần như bằng 0 (-0,00000317), cho thấy tác động thực tế tới ROE là không đáng kể.

3. Kết quả các kiểm định lựa chọn mô hình hồi quy diễn ra như thế nào?
Kiểm định F giữa Pooled OLS và FEM cho giá trị Prob > F = 0,0000 (< 0,05), xác nhận FEM phù hợp hơn OLS. Tiếp đó, kiểm định Hausman so sánh giữa FEM và REM thu được thống kê $chi^2(7) = 21,05$ với p-value < 0,05, bác bỏ giả thuyết $H_0$ về tính ngẫu nhiên của các tác động riêng lẻ. Do đó, FEM được lựa chọn là mô hình tối ưu. Sau khi kiểm định phát hiện phương sai sai số thay đổi và tự tương quan, mô hình GLS được áp dụng để ước lượng lại các tham số.

4. Doanh nghiệp nào ghi nhận giá trị ROE cao nhất và thấp nhất trong mẫu nghiên cứu?
Cả hai mức cực trị của biến ROE trong toàn bộ 300 quan sát đều thuộc về CTCP Sara Việt Nam (mã chứng khoán SRA). Mức thấp nhất là -30,28% vào năm 2013 khi doanh nghiệp lỗ 4,75 tỷ đồng; mức cao nhất đạt 131,00% vào năm 2018 nhờ lợi nhuận sau thuế tăng đột biến lên mức khoảng 105 tỷ đồng.

5. Cơ cấu quy mô tài sản của 30 công ty ICT trên HNX có đặc điểm gì nổi bật?
Phần lớn các doanh nghiệp có quy mô nhỏ và siêu nhỏ: 149 quan sát có giá trị Logarit tổng tài sản (Size) dưới 5 (tổng tài sản dưới 100 tỷ đồng), 141 quan sát có giá trị từ 5 đến 6 (tổng tài sản từ 100 đến 1.000 tỷ đồng). Chỉ có 10 quan sát đạt quy mô trên 1.000 tỷ đồng (Size > 6), thuộc về hai công ty HTP và POT.

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Vũ Thùy Dương đã thực hiện nghiên cứu thực nghiệm định lượng về các nhân tố tài chính nội bộ ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động (ROE) của 30 công ty ngành ICT niêm yết trên HNX giai đoạn 2013–2022. Kết quả từ các mô hình Pooled OLS, FEM và GLS chỉ ra rằng tỷ suất lợi nhuận gộp (GPM) và vòng quay tổng tài sản (TAT) là hai động lực tài chính đóng góp tích cực và có ý nghĩa thống kê lớn nhất vào ROE. Công trình cung cấp quy trình phân tích kinh tế lượng dữ liệu bảng chặt chẽ và nguồn số liệu tham khảo giá trị cho công tác quản trị tài chính tại các doanh nghiệp ICT vốn hóa nhỏ ở Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 1. Tổng quan ngành ICT 1. Khái niệm ngành ICT Thuật ngữ ICT, viết tắt của Information & Communications Technologies, hay ngành Công nghệ thông tin và Truyền thông (CNTT-TT), là khái niệm không còn xa lạ trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 5.0 đang tới gần. Có nhiều định nghĩa phổ biến khác nhau về ICT có thể kể đến như sau: ICT là thuật ngữ mở rộng của công nghệ thông tin (CNTT) nhấn mạnh vai trò của truyền thông hợp nhất và sự tích hợp của viễn thông (đường dây điện thoại và tín hiệu không dây) và máy tính, cũng như phần mềm doanh nghiệp, phần mềm trung gian, lưu trữ và nghe nhìn cần thiết cho phép người dùng truy cập, lưu trữ, truyền tải, hiểu và thao tác thông tin (Mordor Intelligence).

ICT là sự hội tụ của máy tính, viễn thông và các chính sách quản trị về cách thông tin nên được truy cập, bảo mật, xử lý, truyền và lưu trữ. Ở một số nơi trên thế giới, ICT được sử dụng như một từ đồng nghĩa với công nghệ thông tin (CNTT), nhưng hai thuật ngữ này có thể có ý nghĩa hơi khác nhau khi được sử dụng trong các ngữ cảnh khác nhau. Ví dụ: ở Hoa Kỳ, nhãn CNTT được sử dụng khi thảo luận về công nghệ về mặt hoạt động kinh doanh, trong khi ICT được sử dụng thường xuyên hơn trong bối cảnh giáo dục và chính phủ (Margaret Rouse). ICT là sự kết hợp giữa công nghệ thông tin và công nghệ truyền thông, là cơ sở hạ tầng và các thành phần hỗ trợ điện toán hiện đại.

Mặc dù không có định nghĩa chung hay duy nhất về ICT, nhưng thuật ngữ này thường được chấp nhận để chỉ tất cả các thiết bị, thành phần mạng, ứng dụng và hệ thống kết hợp cho phép mọi người và tổ chức (ví dụ: doanh nghiệp, cơ quan phi lợi nhuận, chính phủ và doanh nghiệp tội phạm) tương tác trong thế giới kỹ thuật số (Mary K. Như vậy, có thể hiểu ICT là một hệ thống ứng dụng công nghệ, xoay quanh thông tin và việc truyền dẫn thông tin, tuy nhiên, ICT thường đại diện cho một danh sách rộng hơn, toàn diện hơn về tất cả các thành phần liên quan đến máy tính và công nghệ kỹ thuật số hơn là CNTT. Các cấu phần của hệ thống ICT Nhìn chung, một hệ thống ICT gồm 6 cấu phần chính sau: (1) Điện toán đám mây (Cloud Computing): Mô tả các trung tâm dữ liệu có sẵn, tập trung tại hệ thống máy chủ ảo hoạt động trên môi trường kết nối mạng, cho phép người dùng dễ dàng truy cập, theo dõi và chỉnh sửa dữ liệu mà không bị giới hạn bởi không gian hay thời gian (FPT Cloud). Do cơ chế hoạt động hoàn toàn khác với dịch vụ phần cứng vật lý này, Cloud Computing có tính linh hoạt cao, tiết giảm chi phí đầu tư cơ sở hạ tầng.

Một trong ba loại hình dịch vụ phổ biến nhất là Phần mềm dạng dịch vụ hay Software as a Service (SaaS), cùng với các ứng dụng khách cục bộ giúp hỗ trợ thiết kế kỹ thuật số, năng suất cá nhân và quản lý quy trình làm việc. (2) Phần mềm (Software): Là một tập hợp các hướng dẫn, dữ liệu hoặc chương trình được sử dụng để vận hành máy tính và thực hiện các tác vụ cụ thể. Đây là một thuật ngữ chung dùng để chỉ các ứng dụng, tập lệnh và chương trình chạy trên thiết bị. Có thể chia phần mềm thành hai loại: phần mềm hệ thống và phần mềm ứng dụng.

Phần chính của phần mềm hệ thống là hệ điều hành, chẳng hạn như Windows hoặc iOS, quản lý hoạt động của phần cứng.