Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển các doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa tỉnh Thái Nguyên

Luận án tiến sĩ: Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa Thái Nguyên

• Tác giả: Lê Ngọc Nương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Gấm
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế và Quản trị Kinh doanh - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển các doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ kinh tế
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thái Nguyên

Tóm tắt

I. Khái quát doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa tỉnh Thái Nguyên

Doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa giữ vai trò then chốt trong cơ cấu kinh tế tỉnh Thái Nguyên. Khu vực này đóng góp ngân sách lớn. Khối kinh tế này tạo nhiều việc làm ổn định cho lao động địa phương. Tỉnh Thái Nguyên sở hữu vị trí địa lý đắc địa tại vùng trung du miền núi phía Bắc. Địa phương có hệ thống giao thông liên kết vùng thuận lợi. Các khu công nghiệp tập trung quy mô lớn thu hút nhiều dự án FDI. Sự chuyển dịch cơ cấu sản xuất thúc đẩy các cơ sở công nghiệp quy mô nhỏ hình thành nhanh chóng. Những doanh nghiệp này chủ yếu hoạt động trong ngành chế biến khoáng sản, luyện kim và cơ khí chế tạo. Ngành công nghiệp hỗ trợ cũng bắt đầu ghi nhận bước phát triển ban đầu. Tuy nhiên, phần lớn cơ sở sản xuất có quy mô vốn hạn chế. Trình độ công nghệ thiết bị còn lạc hậu. Năng suất lao động chưa đạt mức kỳ vọng. Năng lực liên kết chuỗi giá trị toàn cầu còn rất yếu. Do đó, việc xác định rõ các nhân tố ảnh hưởng phát triển doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa Thái Nguyên là nhiệm vụ khoa học cấp thiết. Kết quả nghiên cứu tạo tiền đề hoạch định chính sách kinh tế địa phương bền vững.

1.1. Khái niệm và đặc điểm doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa

Doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa là cơ sở kinh tế có quy mô lao động cùng nguồn vốn nằm trong giới hạn luật định. Đơn vị thực hiện các hoạt động chế biến, chế tạo, khai thác và cung ứng dịch vụ công nghiệp. Tại Thái Nguyên, loại hình doanh nghiệp này mang tính năng động cao. Bộ máy quản lý gọn nhẹ giúp thích ứng nhanh với biến động thị trường. Tuy vậy, điểm nghẽn lớn nằm ở quy mô sản xuất nhỏ lẻ và tính phân tán. Phần lớn đơn vị thiếu chiến lược kinh doanh dài hạn. Khả năng tích lũy tư bản nội tại còn thấp. Nguồn vốn đầu tư cho nghiên cứu phát triển gần như không đáng kể. Những đặc tính này quy định trực tiếp khả năng mở rộng sản xuất của doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh.

1.2. Vai trò đối với tăng trưởng kinh tế địa phương

Doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa tạo động lực quan trọng cho tăng trưởng GDP của Thái Nguyên. Khu vực này giải quyết việc làm cho hàng vạn lao động địa phương và các vùng lân cận. Thu nhập của người lao động nông thôn được cải thiện rõ rệt nhờ quá trình chuyển dịch cơ cấu. Các doanh nghiệp hỗ trợ hiệu quả cho các tập đoàn công nghiệp lớn thông qua việc cung cấp linh kiện phụ trợ. Nguồn thu thuế từ khối sản xuất này đóng góp tỷ trọng ổn định vào ngân sách tỉnh. Ngoài ra, sự phát triển của hệ thống doanh nghiệp thúc đẩy hoàn thiện mạng lưới giao thông, logistics và dịch vụ kỹ thuật. Doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa là mắt xích không thể thiếu trong chiến lược công nghiệp hóa hiện đại hóa địa phương.

II. Các nhân tố ảnh hưởng doanh nghiệp công nghiệp nhỏ Thái Nguyên

Nghiên cứu thực nghiệm xác định hai nhóm nhân tố tác động then chốt. Nhóm nhân tố nội tại bao gồm trình độ công nghệ, nguồn nhân lực và năng lực tài chính. Trình độ công nghệ sản xuất đóng vai trò quyết định chất lượng sản phẩm. Phần lớn máy móc tại các xưởng sản xuất còn lạc hậu. Năng suất lao động chưa cao do thiếu hụt công nhân kỹ thuật lành nghề. Đội ngũ quản lý doanh nghiệp còn thiếu kiến thức quản trị kinh doanh hiện đại. Khả năng tiếp cận các nguồn vốn vay ngân hàng thương mại vẫn gặp nhiều rào cản. Thủ tục thế chấp tài sản phức tạp tạo áp lực dòng tiền lớn. Nhóm nhân tố ngoại vi gắn liền với môi trường kinh doanh và hạ tầng cơ sở. Thủ tục hành chính công ở một số địa bàn cấp huyện còn rườm rà. Mặt bằng sản xuất tại các cụm công nghiệp chưa đồng bộ hệ thống xử lý nước thải. Chi phí vận tải và logistics liên vùng gia tăng làm giảm sức cạnh tranh hàng hóa. Sự liên kết giữa doanh nghiệp nội địa với các tập đoàn FDI còn lỏng lẻo. Thị trường đầu ra sản phẩm thiếu tính ổn định lâu dài.

2.1. Rào cản công nghệ và nguồn nhân lực sản xuất

Trình độ công nghệ thấp kìm hãm trực tiếp khả năng nâng cao chất lượng sản phẩm công nghiệp. Nhiều cơ sở vẫn sử dụng dây chuyền máy móc qua nhiều thế hệ khấu hao. Việc tiêu hao nhiều năng lượng làm chi phí vận hành tăng vọt. Tỷ lệ hao hụt nguyên vật liệu cao đẩy giá thành sản phẩm lên mức bất lợi. Đồng thời, chất lượng nguồn nhân lực tại Thái Nguyên chưa đáp ứng kịp yêu cầu kỹ thuật cao. Doanh nghiệp thiếu hụt kỹ sư cơ khí chính xác và thợ vận hành máy tự động hóa. Phần lớn công nhân chỉ được đào tạo nghề ngắn hạn hoặc học việc truyền miệng. Năng suất lao động thấp làm suy yếu năng lực cạnh tranh khi đấu thầu hợp đồng cung ứng.

2.2. Hạn chế về vốn tín dụng và môi trường thể chế

Khó khăn trong tiếp cận vốn tín dụng cản trở kế hoạch mở rộng quy mô của các doanh nghiệp. Các tổ chức tín dụng thường yêu cầu tài sản bảo đảm có giá trị pháp lý cao. Đa số doanh nghiệp nhỏ thuê đất ngắn hạn nên không đủ điều kiện thế chấp. Báo cáo tài chính nội bộ thiếu minh bạch khiến điểm xếp hạng tín nhiệm ở mức thấp. Mặt khác, môi trường thể chế địa phương vẫn tồn tại nhiều bất cập thủ tục. Quá trình xin cấp phép xây dựng nhà xưởng và đánh giá tác động môi trường kéo dài. Chi phí tuân thủ pháp luật làm hao tổn nguồn lực tài chính hữu hạn của cơ sở sản xuất. Điều này làm chậm nhịp độ đón bắt cơ hội thương mại.

III. Giải pháp phát triển doanh nghiệp công nghiệp nhỏ tỉnh Thái Nguyên

Thái Nguyên cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp mang tính đột phá. Trước hết, tỉnh cần thúc đẩy đổi mới công nghệ và chuyển đổi số quy trình chế tạo. Doanh nghiệp cần chủ động nhập khẩu máy móc hiện đại và ứng dụng tự động hóa. Chính quyền địa phương cần thành lập quỹ hỗ trợ đổi mới công nghệ công nghiệp. Việc đào tạo nghề cho lao động địa phương phải bám sát nhu cầu doanh nghiệp. Các trường đại học trên địa bàn cần mở rộng hợp tác đào tạo kỹ thuật thực hành. Tiếp theo, hệ thống ngân hàng cần đơn giản hóa thủ tục thẩm định hồ sơ vay vốn. Việc cấp tín dụng nên dựa trên phương án kinh doanh khả thi thay vì chỉ dựa vào tài sản thế chấp. Quỹ bảo lãnh tín dụng địa phương cần phát huy vai trò trợ lực tài chính. Tỉnh Thái Nguyên cần đẩy nhanh cải cách thủ tục hành chính liên quan đến đất đai và đầu tư. Việc xây dựng hạ tầng các cụm công nghiệp tập trung cần hoàn thiện sớm. Sự gắn kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp nhỏ với các tập đoàn đa quốc gia sẽ mở rộng thị trường tiêu thụ bền vững.

3.1. Nâng cấp công nghệ và phát triển nhân lực kỹ thuật

Doanh nghiệp cần ưu tiên nguồn lực để đầu tư đổi mới dây chuyền máy móc. Tự động hóa sản xuất giúp giảm tỷ lệ lỗi sản phẩm và hạ chi phí vận hành. Các đơn vị chế biến nên tiếp nhận chuyển giao công nghệ từ những đối tác tiên tiến. Bên cạnh đó, việc nâng cao trình độ tay nghề người lao động giữ vị trí cốt lõi. Ban lãnh đạo doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch bồi dưỡng định kỳ cho đội ngũ kỹ thuật. Sự hợp tác trực tiếp với các trường đại học tại Thái Nguyên mở ra nguồn cung nhân lực chất lượng cao. Đãi ngộ thỏa đáng sẽ giữ chân chuyên gia giỏi và kích thích tinh thần sáng tạo trong sản xuất.

3.2. Cải thiện tiếp cận vốn và hoàn thiện môi trường đầu tư

Chính quyền địa phương cần phát huy hiệu quả hoạt động của quỹ bảo lãnh tín dụng cho khối sản xuất nhỏ. Ngân hàng cần đa dạng hóa các gói vay với lãi suất ưu đãi cho dự án chuyển đổi xanh. Doanh nghiệp cần chuẩn hóa hệ thống kế toán để nâng cao tính minh bạch tài chính. Việc minh bạch số liệu giúp nâng điểm tín dụng và rút ngắn thời gian xét duyệt hồ sơ. Đồng thời, tỉnh cần tiếp tục tinh gọn quy trình cấp phép đầu tư công nghiệp. Việc giải quyết nhanh thủ tục giao đất sản xuất tạo tâm lý an tâm cho nhà đầu tư. Địa phương cần đầu tư đồng bộ hạ tầng xử lý chất thải tại các cụm công nghiệp. Môi trường đầu tư thuận lợi sẽ thúc đẩy doanh nghiệp mạnh dạn tái đầu tư dài hạn.

IV. Định hướng phát triển doanh nghiệp công nghiệp nhỏ tại Thái Nguyên

Phát triển doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa là yêu cầu tất yếu trong chiến lược công nghiệp hóa của Thái Nguyên. Các mô hình nghiên cứu định lượng cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho cơ quan quản lý. Việc nhận diện chính xác các nhân tố ảnh hưởng giúp địa phương phân bổ nguồn lực công hiệu quả hơn. Các chính sách can thiệp cần hướng tới việc cải thiện trình độ công nghệ và tăng cường năng lực lao động. Môi trường kinh doanh thông thoáng tạo động lực cho các cơ sở sản xuất mạnh dạn mở rộng quy mô. Mối quan hệ liên kết ngành cần được thiết lập chặt chẽ nhằm tận dụng làn sóng vốn FDI đổ vào địa phương. Doanh nghiệp cần phát huy tinh thần chủ động nâng cao năng lực cạnh tranh cốt lõi. Sự thích ứng linh hoạt trước biến động thị trường quyết định sự sống còn của đơn vị. Quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu sẽ củng cố nền tảng kinh tế tỉnh. Thái Nguyên hoàn toàn có thể trở thành trung tâm công nghiệp chế biến hiện đại của vùng trung du miền núi phía Bắc.

4.1. Đóng góp lý luận và phương pháp nghiên cứu

Công trình nghiên cứu làm sáng tỏ các mối quan hệ tác động đa chiều đến sự phát triển của doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa. Việc áp dụng mô hình phân tích nhân tố khẳng định CFA kết hợp mô hình cấu trúc tuyến tính SEM mang lại độ tin cậy khoa học cao. Kết quả kiểm định làm rõ trọng số tác động của từng nhóm nhân tố cụ thể. Nghiên cứu bổ sung khung lý thuyết chuyên sâu cho ngành kinh tế quản lý tại địa phương cấp tỉnh. Phương pháp luận này tạo tiền đề vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về kinh tế khu vực miền núi phía Bắc.

4.2. Ứng dụng thực tiễn trong hoạch định chính sách

Các phát hiện từ đề tài là căn cứ thực chứng giá trị cho các sở ban ngành tại Thái Nguyên. Sở Công Thương có thể xây dựng đề án hỗ trợ công nghiệp phụ trợ sát với thực tế hơn. Sở Kế hoạch và Đầu tư thuận lợi hơn trong việc phân bổ vốn khuyến công. Chính sách ưu đãi thuế cần tập trung vào các đơn vị tiên phong đổi mới công nghệ sạch. Hiệp hội doanh nghiệp tỉnh có cơ sở định hướng các chương trình xúc tiến thương mại phù hợp. Mối liên kết chuỗi sản xuất giữa khối doanh nghiệp địa phương và các dự án FDI sẽ ngày càng thực chất hơn. Sự chuyển mình này tạo đòn bẩy vững chắc cho nền kinh tế tỉnh nhà vươn xa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Những nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến phát triển doanh nghiệp công nghiệp nhỏ và vừa 1. Nghiên cứu ở nước ngoài Trên thế giới, các công trình nghiên cứu về DNNVV nói chung và các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công, tăng trưởng và phát triển của các DNCNNVV nói riêng đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu. Trong các nghiên cứu đó, lý thuyết về DNNVV như khái niệm, đặc điểm, vai trò của DNNVV đối với sự phát triển kinh tế của mỗi quốc gia được trình bày khá chi tiết.

Bên cạnh đó, bằng việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác nhau, các nghiên cứu đã chứng minh mức độ ảnh hưởng của những nhân tố đến sự thành công, tăng trưởng và phát triển của các DNNVV ở mỗi không gian nghiên cứu khác nhau, cụ thể như sau: 1. Phương pháp phân tích nhân tố sử dụng mô hình hồi quy Yang (2006) [101] đã tìm hiểu mức độ ảnh hưởng của cách thức lãnh đạo và định hướng kinh doanh đến sự phát triển của các DNNVV ở Đài Loan. Nghiên cứu được thiết kế để phân tích ảnh hưởng của định hướng kinh doanh, phong cách lãnh đạo và kết quả của lãnh đạo trong hiệu quả hoạt động kinh doanh ở DNNVV. Trong tổng số 423 phiếu được phát ra có 406 phiếu được sử dụng để phân tích, bằng việc sử dụng mô hình hồi quy Logistic, nghiên cứu đã chỉ ra sự tương quan giữa phong cách lãnh đạo và định hướng kinh doanh của doanh nhân, phong cách lãnh đạo và hiệu quả kinh doanh, giữa định hướng kinh doanh và hiệu quả kinh doanh,… Kết quả cuối cùng đã chỉ ra phong cách lãnh đạo khác nhau có ảnh hưởng khác nhau đến hiệu quả kinh doanh của các DNNVV và DNNVV với định hướng kinh doanh tốt sẽ có hiệu quả kinh doanh cao.

Saenz (2010) [93] với mục tiêu nghiên cứu là xác định mức độ ảnh hưởng của lập kế hoạch chiến lược và việc tổ chức thực hiện có ảnh hưởng như thế nào đến doanh số bán hàng và năng suất lao động của nhân viên. 320 chủ doanh nghiệp ở thành phố Torreon - Mexico đã được lựa chọn và mời tham gia vào cuộc điều tra, kết quả là có 235 chủ doanh nghiệp nhận lời và tham gia vào cuộc điều tra (73,4%). Bằng việc sử dụng phần mềm SPSS, nghiên cứu sử dụng mô hình hồi quy đa biến và mô hình ma trận SWOT để kiểm định sự tương quan giữa các biến độc lập và biến phụ thuộc. Biến phụ thuộc trong nghiên cứu này là sự thành công trong kinh 7 doanh (được đo lường bởi doanh số bán hàng và năng suất lao động) và biến độc lập là kế hoạch chiến lược và mức độ thực hiện kế hoạch.

Kết quả cho thấy việc thiếu hụt các kế hoạch chiến lược là nhân tố chính gây nên sự thất bại trong kinh doanh của các DNNVV hay nói cách khác là các DNNVV mà có doanh số bán hàng cao là những doanh nghiệp có kế hoạch được dự trù cẩn thận. Cũng trong khoảng thời gian đó, Chittithaworn và cs (2011) [73] đã xác định các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của các DNNVV ở Thái Lan. Mục đích của nghiên cứu là cung cấp sự hiểu biết về việc người ta bắt đầu kinh doanh như thế nào thông qua các nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công trong kinh doanh. Từ đó, giúp giảm đi những rủi ro có thể gặp phải và tăng cơ hội thành công.

Nghiên cứu chỉ ra 8 nhân tố ảnh hưởng đến sự thành công của các DNNVV.