Chương 1 TỔNG QUAN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI, NỢ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ TÌNH HÌNH THAM GIA BẢO HIỂM XÃ HỘI, NỢ BẢO HIỂM XÃ HỘI TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH 1.1 Khái niệm bảo hiểm xã hội Theo Tổ chức lao động quốc tế (ILO), trong Công ước 102 năm 1952: BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua các biện pháp công cộng, nhằm chống lại các khó khăn về kinh tế, xã hội do bị ngừng hoặc giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết; đồng thời đảm bảo các chăm sóc y tế và trợ cấp cho gia đình đông con. Theo Từ điển bách khoa tiếng Việt tập 1: BHXH là sự thay thế bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH có sự bảo hộ của nhà nước theo pháp luật, nhằm đảm bảo an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội. Theo Luật Bảo hiểm xã hội: BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội. Vậy có thể hiểu BHXH là một quỹ chung mục đích để chi trả cho người lao động và thân nhân của họ trong trường hợp họ bị mất thu nhập do suy giảm khả năng lao động trên cơ sở những người lao động này cùng đóng góp vào quỹ chung.2 Chức năng của bảo hiểm xã hội 1.1 BHXH bảo đảm bù đắp hoặc thay thế một phần thu nhập cho NLĐ Đây là chức năng cơ bản của BHXH, chức năng này được xác định trên cơ sở đối tượng của BHXH là thu nhập của NLĐ.
Luật BHXH quy định nếu NLĐ và NSDLĐ đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng góp thì họ có quyền được nhận trợ cấp LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 khi rủi ro trong phạm vi được quy định phát sinh làm giảm hoặc mất thu nhập của họ. Tham gia BHXH còn giúp NLĐ nâng cao hiệu quả trong chi tiêu cá nhân, giúp họ tiết kiệm những khoản nhỏ, đều đặn có nguồn dự phòng cần thiết chi dùng khi suy giảm khả năng lao động, góp phần ổn định cuộc sống cho bản thân và cho gia đình.2 BHXH phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia BHXH BHXH phân phối lại thu nhập giữa những người tham gia. Về nguyên tắc, để thực hiện được hình thức này NLĐ và NSDLĐ phải đóng một tỷ lệ tương quan với thu nhập của NLĐ và quỹ lương vào một quỹ chung. Và trên thực tế, chỉ có một số NLĐ gặp rủi ro và được quỹ chi trả.
Như vậy, theo quy luật số đông bù số ít, BHXH thực hiện phân phối lại thu nhập giữa những người may mắn, ít gặp rủi ro cho những người không may mắn, gặp rủi ro trong cuộc sống. Đó có thể là sự phân phối lại thu nhập theo chiều ngang giữa những người khỏe mạnh với những người ốm đau, tai nạn, tàn tật; giữa những người có cơ may về việc làm cho những người không may bị thất nghiệp; có thể là sự phân phối lại theo chiều dọc giữa những người trẻ với những người già,… Như vậy, thu nhập của NLĐ được phân phối lại theo nhiều chiều, trên cả bình diện không gian và thời gian, góp phần đảm bảo công bằng xã hội.3 BHXH thúc đẩy gắn bó lợi ích giữa NLĐ với NSDLĐ, góp phần kích thích NLĐ hăng hái sản xuất, nâng cao năng suất lao động cá nhân và năng suất lao động xã hội Trên thực tế lao động sản xuất NLĐ và NSDLĐ vốn có những mâu thuẫn nội tại khách quan về tiền lương, tiền công và thời gian lao động. Thông qua BHXH, những mâu thuẫn đó sẽ được điều hòa, giải quyết. Nhờ đó mà hai bên hiểu nhau hơn và gắn bó lợi ích với nhau hơn.
Nhờ có BHXH NLĐ yên tâm, gắn bó tận tình với công việc, nơi làm việc. Từ đó, tích cực lao động sản xuất, nâng cao năng suất lao động và hiệu quả kinh tế. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Chức năng này biểu hiện như một đòn bẩy kinh tế kích thích NLĐ nâng cao năng suất lao động cá nhân và nâng cao năng suất lao động xã hội.3 Đặc trưng của bảo hiểm xã hội 1.1 Đối tượng tham gia BHXH là NLĐ và NSDLĐ BHXH chủ yếu hướng tới đối tượng phục vụ là NLĐ và một số thành viên trong gia đình của họ. Để BHXH tồn tại lâu dài và phát triển bền vững thì cần có nguồn quỹ ổn định, lâu dàu và trực tiếp từ người tham gia.
Ngoài đối tượng là NLĐ tham gia BHXH thì đối tượng được xác định tham gia BHXH là NSDLĐ, tuy NSDLĐ không thuộc đối tượng hưởng BHXH nhưng vẫn phải tham gia đóng góp vào quỹ BHXH để thể hiện sự quan tâm và thực hiện trách nhiệm của họ với NLĐ. Như vậy đối tượng tham gia BHXH là NLĐ và NSDLĐ.2 Hoạt động BHXH là hoạt động dịch vụ công phi lợi nhuận Các hình thức bảo hiểm khác như bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm tài sản,… đều nhằm mục đích kinh doanh. Với BHXH ngay từ khi hình thành đã vì các mục tiêu xã hội của cộng đồng NLĐ nói riêng và của toàn xã hội nói chung. Điều đó thể hiện ở chức năng của tổ chức BHXH, thường là tổ chức dịch vụ công do Nhà nước thành lập hoặc thừa nhận và bảo trợ ở mức độ nhất định.
Mục đích của BHXH là đảm bảo thu nhập và đời sống cho NLĐ và an toàn xã hội nói chung. Trong hoạt động đầu tư quỹ nhàn rỗi chủ yếu để bảo toàn giá trị quỹ trong thời gian quản lý quỹ dài hạn, có lạm phát. Số lãi thu được từ hoạt động đầu tư chủ yếu phục vụ cho sự nghiệp BHXH, không mang lại lợi ích cho cá nhân người thực hiện hoạt động đó và không phải nộp thuế. Như vậy, BHXH mang tính cộng đồng, nhân đạo và nhân văn sâu sắc, không kinh doanh vì lợi nhuận.3 Đối tượng bảo hiểm là những rủi ro liên quan đến sức khỏe của NLĐ Đối tượng bảo hiểm của BHXH là những rủi ro liên quan đến sức khỏe của NLĐ.
Những rủi ro đó là sự suy giảm khả năng lao động tạm thời, hoặc suy giảm khả năng lao động vĩnh viễn. Khi NLĐ có sức khỏe bình thường, có khả năng lao động sẽ làm việc và hưởng tiền lương, tiền công theo sự thỏa thuận hay hợp đồng lao động. Nhưng khi họ bị suy giảm khả năng lao động như: ốm đau, bệnh tật, tai nạn hay hết tuổi lao LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 động,… không làm việc được, mất tiền lương sẽ có hệ thống BHXH đảm bảo cho họ. Hệ thống BHXH sẽ chi trả trợ cấp, lương hưu trong những trường hợp kể trên.
BHXH sẽ chi trả trợ cấp cho NLĐ trong những trường hợp suy giảm khả năng lao động, mất thu nhập dựa trên mức tiền lương, tiền công đã làm căn cứ đóng của họ. Bởi vì, quỹ BHXH được hình thành từ sự tập trung nguồn tài chính được huy động từ NLĐ và NSDLĐ dựa trên tỷ lệ phần trăm tiền lương, tiền côn hằng tháng. Vậy, cuộc sống của NLĐ và gia đình của họ vẫn đảm bảo không bị mất hoặc giảm thu nhập bất ngờ.4 Hoạt động BHXH có sự tham gia của cơ chế ba bên, chịu sự quản lý của Nhà nước Đó là cơ chế phối hợp hoạt động giữa sự tổ chức, quản lý và bảo trợ của Nhà nước với các bên quan hệ lao động, có thể trực tiếp hoặc thông qua các tổ chức đại diện của họ. Ở tầm vĩ mô, đại diện tổ chức người sử dụng lao động và công đoàn thường tham gia với Nhà nước trong việc hoạch định chính sách, xây dựng pháp luật, tham gia quản lý quỹ và tham gia quản lý tổ chức bảo hiểm xã hội, kiểm tra giám sát hoạt động bảo hiểm xã hội.
theo luật định của pháp luật. Ở phương diện hình thành quỹ bảo hiểm, cơ chế ba bên cũng được thực hiện thông qua trách nhiệm đóng quỹ của người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước. Trong đó quỹ bảo hiểm xã hội chủ yếu do các bên của quan hệ lao động đóng góp, Nhà nước chỉ đóng quỹ trong những trường hợp đặc biệt, như đóng quỹ thất nghiệp, bảo trợ cho quỹ. phù hợp với vai trò, chức năng của Nhà nước.
Bên cạnh cơ chế ba bên, hoạt động BHXH thường có sự bảo hộ của Nhà nước, bởi lẽ hoạt động này có liên quan đến lực lượng lao động chủ yếu trong xã hội. Nếu không may quỹ BHXH mất cân đối thì sẽ ảnh hưởng đến đời sống của hàng triệu người lao động và gia đình họ. Vì vậy, Nhà nước quản lý chặt chẽ hoạt động BHXH. Mặt khác, đối tượng tham gia BHXH luôn kế tiếp nhau giữa các thế hệ người lao động, quỹ BHXH được tồn tích theo thời gian, cho nên chịu tác động rất lớn của các yếu tố chính trị, kinh tế và xã hội.
LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Do đó hoạt động BHXH phải có sự bảo hộ của Nhà nước, nếu không nó sẽ khó có thể bền vững và mục tiêu của bảo hiểm xã hội sẽ khó thực hiện.5 BHXH kết hợp hài hòa lợi ích xã hội, các mục tiêu và phụ hợp với điều kiện kinh tế, xã hội của đất nước Nếu hình thức bảo hiểm thương mại chủ yếu mang lợi ích cho người tham gia và người nhận bảo hiểm; thì BHXH ngoài mục đích chính là đảm bảo thu nhập cho người lao động còn phải tính đến lợi ích chung và lợi ích của người sử dụng lao động, kết hợp các mục tiêu kinh tế và mục tiêu xã hội. Vì vậy, kết hợp hài hòa các lợi ích, các mục tiêu đó vừa là căn cứ thiết kế hệ thống, vừa là điều kiện tổ chức thành công BHXH.4 Tác động của BHXH đối với kinh tế xã hội Với tư cách là một chính sách kinh tế - xã hội của nhà nước, BHXH giải quyết những rủi ro xảy ra đối với NLĐ, góp phần tích vực vào việc phục hồi năng lực làm việc, khả năng sáng tạo của họ và tác động đến việc nâng cao năng suất lao động xã hội.
