Luận văn thạc sĩ: Các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ pháp luật thuế của hộ kinh doanh cá thể trên địa bàn tỉnh Bình Dương - Nguyễn Thị Hồng Nhung

Nghiên cứu phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ pháp luật thuế của hộ kinh doanh cá thể tại Bình Dương. Đưa ra giải pháp cải thiện hiệu quả

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Nhung
• Người hướng dẫn: TS. Ung Thị Minh Lệ
• Trường học: Đại học Bình Dương
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ pháp luật thuế đối với hộ kinh doanh cá thể trên địa bàn tỉnh Bình Dương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Bình Dương

Tóm tắt

I. Tổng quan về tuân thủ pháp luật thuế hộ kinh doanh cá thể

Tuân thủ pháp luật thuế là việc hộ kinh doanh cá thể thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ thuế theo quy định của pháp luật. Tại tỉnh Bình Dương, loại hình kinh doanh này đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế địa phương. Hộ kinh doanh cá thể phải nộp nhiều loại thuế như thuế thu nhập cá nhân, thuế giá trị gia tăng và thuế môn bài. Theo Ủy ban OECD, hành vi tuân thủ thuế chịu tác động của nhiều nhóm nhân tố khác nhau bao gồm nhân tố xã hội, kinh tế, hệ thống thuế và đặc điểm của từng hộ kinh doanh. Nghiên cứu giai đoạn 2011-2015 tại Cục Thuế tỉnh Bình Dương cho thấy tỷ lệ tuân thủ thuế của hộ kinh doanh cá thể còn nhiều hạn chế. Việc hiểu rõ các nhân tố ảnh hưởng giúp cơ quan thuế xây dựng chính sách hiệu quả hơn. Đồng thời, nhận thức đúng đắn về nghĩa vụ thuế cũng là yếu tố then chốt nâng cao tính tự giác chấp hành pháp luật thuế của hộ kinh doanh.

1.1. Khái niệm tuân thủ thuế và hành vi không tuân thủ

Tuân thủ thuế được hiểu là sự tự nguyện chấp hành đầy đủ các quy định pháp luật thuế của người nộp thuế. Hành vi không tuân thủ thuế gồm hai loại chính. Loại thứ nhất là không tuân thủ có chủ đích, người nộp thuế cố tình trốn tránh nghĩa vụ. Loại thứ hai là không tuân thủ không chủ đích, xuất phát từ thiếu hiểu biết về quy định thuế. Theo nghiên cứu của Christina M. Ritsema, kiến thức thuế có mối liên hệ chặt chẽ với mức độ tuân thủ. Sự thiếu hiểu biết dẫn đến tăng tỷ lệ lỗi trong tờ khai thuế và gia tăng chi phí tuân thủ.

1.2. Các loại thuế hộ kinh doanh cá thể phải nộp tại Việt Nam

Hộ kinh doanh cá thể tại Việt Nam phải nộp ba loại thuế chính. Thứ nhất là thuế môn bài, mức thuế phụ thuộc vào doanh thu hàng năm của hộ kinh doanh. Thứ hai là thuế thu nhập cá nhân, được tính theo tỷ lệ ấn định trên doanh thu hoặc theo phương pháp kê khai. Thứ ba là thuế giá trị gia tăng, áp dụng cho hộ kinh doanh có doanh thu vượt ngưỡng quy định. Cơ quan thuế sử dụng phương pháp khoán thuế dựa trên mức doanh thu thực tế hoặc doanh thu trên hóa đơn, lấy giá trị nào cao hơn làm cơ sở tính thuế.

II. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng đến tuân thủ thuế

Nghiên cứu tại tỉnh Bình Dương xác định sáu nhóm nhân tố chính ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ pháp luật thuế của hộ kinh doanh cá thể. Nhân tố xã hội bao gồm văn hóa kinh doanh, áp lực xã hội và môi trường pháp luật địa phương. Nhân tố kinh tế liên quan đến lợi nhuận, chi phí tuân thủ thuế và khả năng tài chính của hộ kinh doanh. Nhân tố hệ thống thuế đề cập đến tính phức tạp của quy định, mức thuế suất và hình phạt xử lý vi phạm. Đặc điểm của hộ kinh doanh như quy mô, ngành nghề và trình độ chủ hộ cũng tác động đáng kể. Nhận thức về thuế của chủ hộ kinh doanh đóng vai trò then chốt trong việc quyết định hành vi tuân thủ. Cuối cùng, năng lực và đạo đức nghề nghiệp của cán bộ thuế ảnh hưởng trực tiếp đến mức độ hợp tác của người nộp thuế.

2.1. Nhân tố xã hội và kinh tế tác động đến hộ kinh doanh

Nhân tố xã hội thể hiện qua môi trường kinh doanh và văn hóa chấp hành pháp luật tại địa phương. Khi cộng đồng kinh doanh có ý thức tuân thủ cao, các hộ kinh doanh khác cũng có xu hướng chấp hành tốt hơn. Áp lực từ cơ quan quản lý và dư luận xã hội cũng góp phần nâng cao tính tự giác. Về mặt kinh tế, hộ kinh doanh cân nhắc giữa lợi ích trốn thuế và rủi ro bị phát hiện. Chi phí tuân thủ thuế cao so với thu nhập cũng là rào cản lớn. Nhiều hộ kinh doanh nhỏ lẻ gặp khó khăn trong việc lập sổ sách kế toán và kê khai thuế đầy đủ.

2.2. Nhân tố hệ thống thuế và năng lực cán bộ thuế

Tính phức tạp của hệ thống pháp luật thuế ảnh hưởng lớn đến khả năng tuân thủ của hộ kinh doanh. Các quy định thường xuyên thay đổi khiến người nộp thuế khó cập nhật kịp thời. Mức xử phạt vi phạm chưa đủ mạnh để răn đe hành vi trốn thuế. Về phía cơ quan thuế, trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp của cán bộ thuế là yếu tố quyết định. Đội ngũ cán bộ giỏi chuyên môn, thành thạo kỹ năng và có tinh thần phục vụ sẽ nâng cao hiệu lực quản lý thuế. Công tác đào tạo cán bộ thuế cần được chú trọng để đáp ứng yêu cầu quản lý hiện đại.

III. Giải pháp nâng cao tuân thủ pháp luật thuế hộ kinh doanh

Để nâng cao tỷ lệ tuân thủ pháp luật thuế của hộ kinh doanh cá thể tại Bình Dương, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết, cơ quan thuế cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền giáo dục pháp luật thuế đến mọi đối tượng. Nội dung tuyên truyền phải dễ hiểu, phù hợp với trình độ nhận thức của hộ kinh doanh. Thứ hai, đơn giản hóa thủ tục hành chính thuế, giảm thời gian và chi phí tuân thủ cho người nộp thuế. Thứ ba, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế, tạo thuận lợi cho việc kê khai và nộp thuế điện tử. Thứ tư, tăng cường công tác thanh tra kiểm tra, xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm. Thứ năm, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ thuế qua đào tạo chuyên môn nghiệp vụ. Cuối cùng, xây dựng cơ chế hỗ trợ hộ kinh doanh nhỏ tiếp cận dịch vụ tư vấn thuế miễn phí.

3.1. Tuyên truyền và đào tạo kiến thức thuế cho hộ kinh doanh

Công tác tuyên truyền pháp luật thuế cần được thực hiện thường xuyên và đa dạng hóa hình thức. Cơ quan thuế tổ chức các buổi tập huấn, hội thảo hướng dẫn trực tiếp cho hộ kinh doanh. Tài liệu tuyên truyền phải ngắn gọn, dễ hiểu, sử dụng ngôn ngữ đời thường. Nội dung tập trung vào quyền lợi và nghĩa vụ cơ bản của người nộp thuế. Nghiên cứu cho thấy hộ kinh doanh có kiến thức thuế đầy đủ sẽ tuân thủ tốt hơn. Đặc biệt, cần chú trọng hỗ trợ hộ kinh doanh mới thành lập hiểu rõ quy trình đăng ký và kê khai thuế ban đầu.

3.2. Đơn giản hóa thủ tục và ứng dụng công nghệ quản lý thuế

Việc đơn giản hóa thủ tục hành chính thuế là giải pháp quan trọng giảm gánh nặng cho hộ kinh doanh. Cần rút ngắn thời gian kê khai, nộp thuế và nhận kết quả giải quyết. Ứng dụng thuế điện tử cho phép hộ kinh doanh thực hiện nghĩa vụ thuế mọi lúc mọi nơi. Hệ thống phần mềm kế toán đơn giản giúp hộ kinh doanh dễ dàng quản lý sổ sách. Cơ quan thuế xây dựng cổng thông tin điện tử cung cấp đầy đủ quy định pháp luật thuế mới nhất. Việc kết nối dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước cũng hỗ trợ xác minh thông tin nhanh chóng chính xác.

IV. Kết luận và ứng dụng thực tiễn tại tỉnh Bình Dương

Nghiên cứu về nhân tố ảnh hưởng đến tuân thủ pháp luật thuế của hộ kinh doanh cá thể tại Bình Dương cho thấy nhiều kết quả quan trọng. Sáu nhóm nhân tố được xác định có tác động显著 đến hành vi tuân thủ thuế. Kiến thức thuế của chủ hộ kinh doanh là nhân tố có ảnh hưởng lớn nhất. Năng lực cán bộ thuế và tính phức tạp của hệ thống thuế cũng là yếu tố then chốt. Kết quả nghiên cứu có giá trị ứng dụng cao trong thực tiễn quản lý thuế tại địa phương. Cơ quan thuế tỉnh Bình Dương có thể sử dụng kết quả này để xây dựng chiến lược nâng cao tuân thủ thuế. Các chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh nhỏ cần được quan tâm đúng mức. Công tác đào tạo cán bộ thuế và tuyên truyền pháp luật thuế cần được đẩy mạnh hơn nữa. Hướng nghiên cứu tương lai có thể mở rộng phạm vi địa lý và cập nhật dữ liệu mới nhất.

4.1. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu này đóng góp vào kho tàng khoa học về quản lý thuế tại Việt Nam. Mô hình nghiên cứu sáu nhóm nhân tố được xây dựng dựa trên khung lý thuyết của OECD. Kết quả nghiên cứu bổ sung bằng chứng thực nghiệm từ bối cảnh cụ thể tại tỉnh Bình Dương. Về mặt thực tiễn, nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách thuế. Cơ quan thuế địa phương có thể tham khảo để cải thiện hiệu quả quản lý thuế. Hộ kinh doanh cũng hiểu rõ hơn các yếu tố ảnh hưởng đến nghĩa vụ thuế của mình.

4.2. Hạn chế và hướng phát triển nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu còn một số hạn chế cần được khắc phục trong các công trình tiếp theo. Phạm vi nghiên cứu chỉ giới hạn tại tỉnh Bình Dương, chưa đại diện cho cả nước. Dữ liệu thu thập trong giai đoạn 2011-2015, cần cập nhật số liệu mới hơn. Phương pháp nghiên cứu định lượng có thể kết hợp thêm phương pháp định tính để làm sâu sắc kết quả. Hướng phát triển mở rộng nghiên cứu đến các tỉnh thành khác có đặc điểm kinh tế tương đồng. Nghiên cứu tác động của đại dịch COVID-19 đến hành vi tuân thủ thuế cũng là hướng mới tiềm năng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu Chương 3: Thiết kế nghiên cứu Chương 4: Kết quả nghiên cứu Chương 5: Kết luận và giải pháp 10 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU Chương này sẽ trình bày các khái niệm, cơ sở lý thuyết và các kết quả của những nghiên cứu trước đó có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài.1 Hành vi tuân thủ thuế 2.1 Khái niệm thuế Thuế gắn liền với sự tồn tại, phát triển của Nhà nước và là một công cụ quan trọng mà bất kỳ quốc gia nào cũng sử dụng để thực thi chức năng, nhiệm vụ của mình. Tùy thuộc vào bản chất của Nhà nước và cách thức Nhà nước sử dụng, các nhà kinh tế có nhiều quan điểm về thuế khác nhau. Adam Smith (1723 - 1790) nói về thuế là: “ Các công dân của mỗi nước phải đóng góp cho Chính phủ theo tỷ lệ khả năng của mỗi người, nghĩa là tỷ lệ với lợi tức mà họ được thụ hưởng do sự bảo vệ của Nhà nước ”. Khẳng định tính chất bắt buộc các công dân phải nộp thuế cho Nhà nước theo tỷ lệ thu nhập của mỗi người.

David Ricardo (1772 - 1823) cho rằng “ Thuế được cấu thành từ phần của Chính phủ lấy trong sản phẩm đất đai và lao động trong nước và xét cho cùng thì thuế được lấy từ tư bản hay thu nhập của người chịu thuế”. Xác định nguồn thu thuế phát sinh từ nền kinh tế quốc dân và thực chất thì thuế đã điều tiết một phần thu nhập của người chịu thuế. Karl Marx (1818 - 1883) thuế là cơ sở kinh tế của bộ máy Nhà nước, đó là “khoản đóng góp nghĩa vụ cần thiết để nuôi dưỡng Nhà nước pháp quyền. Thuế là nguồn sống.

đối với Nhà nước hành pháp. Chính phủ mạnh và thuế cao là hai khái niệm đồng nhất”. Thuế gắn liền với Nhà nước và đảm bảo sự tồn tại của bộ máy Nhà nước. Friedrich Engels (1820 - 1895) khẳng định: “.

để duy trì quyền lực cô ng cộng, cần phải có sự đóng góp của công dân cho Nhà nước, đó là thuế”. Mọi Nhà nước đều sử dụng quyền lực để quy định sự đóng góp của nhân dân cho Nhà nước.Lênin (1870 - 1924) cho rằng: “. thuế là cái Nhà nước thu của dân mà không bù lại”. Khẳng định tính chất của thuế là không hoàn lại trực tiếp cho người nộp thuế dựa trên số tiền thuế đã nộp cho Nhà nước.

Hai tác giả người Anh là Chrisopher Pass và Bryan Lowes cho rằng: “thuế là một biện pháp của Chính phủ đánh trên của cải và vốn nhận được của cá c cá nhân hay doanh nghiệp (thuế trực thu), trên việc chi tiêu về hàng hóa và dịch vụ (thuế gián thu) và trên tài sản”.Samuelson và Nordhaus hai nhà kinh tế học người Mỹ cũng cho rằng, bên cạnh các loại nghĩa vụ người dân phải thực hiện đối với Nhà nước, cần phải hiểu rằng: “Thuế là một dạng cưỡng bức quan trọng. Tất cả mọi người đều phải chịu theo Luật thuế. Sự thật là toàn bộ công dân tự mình đặt gánh nặng thuế lên mình và mỗi công dân cũng được hưởng phần hàng công cộng do Chính phủ cung cấp”. Theo từ điển tiếng Việt, Trung tâm từ điển học (1998) thì, “Thuế là khoản tiền hay hiện vật mà người dân hoặc các tổ chức kinh doanh, tùy theo tài sản, thu nhập, nghề nghiệp.

buộc phải nộp cho Nhà nước theo mức quy định”. Từ những quan điểm nêu trên, chúng ta có thể đưa ra những đặc điểm cơ bản của thuế như sau: - Thứ nhất, thuế là một khoản thu không bồi hoàn, không mang tính hoàn trả trực tiếp. Nộp thuế cho Nhà nước không có nghĩa là cho Nhà nước mượn tiền hay gửi tiền vào ngân sách Nhà nước hoặc là mua m ột dịch vụ công. Nộp thuế là một nghĩa vụ cơ bản nhất của công dân.

- Thứ hai, Thuế là một khoản thu mang tính bắt buộc, để đảm bảo tập trung thuế trên phạm vi toàn xã hội. Chính phủ phải sử dụng hệ thống pháp luật để ban hành các sắc thuế, vì vậy thuế thư ờng được quy định dưới dạng văn bản luật hay pháp lệnh. Cho nên, trốn thuế hay gian lận thuế đều bị coi là những hành vi phạm pháp và phải chịu xử phạt về hành chính hoặc hình sự. - Thứ ba, các pháp nhân và thể nhân chỉ phải nộp cho Nhà nước các khoản thuế đã được pháp luật quy định.

12 Từ những đặt trưng nêu trên chúng ta có thể đưa ra một định nghĩa tổng quát về thuế như sau: Thuế là hình thức đóng góp theo nghĩa vụ do Luật quy định. Các tổ chức và cá nhân trong xã hội nộp cho Nhà nước bằng một phần thu nhậ p của mình, nhằm tập trung một bộ phận quyền lực, của cải xã hội vào Ngân sách Nhà nước, để đáp ứng nhu cầu chi tiêu của Nhà nước thích ứng với từng giai đoạn phát triển của đời sống kinh tế xã hội. Ngoài khoản thu về thuế, Ngân sách Nhà nước còn có những khoản thu phí và lệ phí. Đây là những khoản thu mà một tổ chức hay cá nhân phải trả khi được cơ quan nhà nước hoặc tổ chức, cá nhân được nhà nước ủy quyền cung cấp hàng hóa, dịch vụ công cộng.2 Các loại thuế hộ kinh doanh cá thể phải nộp theo quy định của Việt Nam Từ khi Luật quản lý thuế ra đời và có hiệu lực thi hành đến nay, có 5 sắc thuế chủ yếu áp dụng đối với hộ kinh doanh cá thể , cụ thể như sau : 2.1 Thuế môn bài Trong hệ thống thuế nước ta, thuế môn bài là một sắc thuế trực thu rất quen thuộc với quần chúng, là thuế đăng ký kinh doanh được tính theo năm, mức thuế được áp dụng theo số tuyệt đối căn cứ vào loại hình doanh nghiệp.

Đối với hộ kinh doanh cá thể, bậc thuế môn bài được áp dụng 6 bậc từ bậc 1 đến bậc 6 tương ứng với 6 mức thuế từ 50.000 đồng/năm căn cứ vào mức thu nhập tháng của hộ kinh doanh. Tuy số thu hàng năm của thuế môn bài luôn giữ một địa vị khiêm nhường so với số thu các loại thuế khác nhưng đây lại là một tài nguyên tương đối vững chắc cho ngân sách Nhà nước, đáp ứng kịp thời nhu cầu chi tiêu của Nhà nước ngay từ đầu mỗi năm khi các nguồn thu khác chưa nhiều. Một ưu điểm quan trọng nhất của thuế môn bài là nó có giá trị chỉ dẫn cho thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế giá trị gia tăng, thuế tiêu thụ đặc biệt. Mọi tổ chức, cá nhân muốn kinh doanh đều phải đăng ký kinh doanh và nộp thuế môn bài.

Vì thế, thuế môn bài có tác dụng kiểm kê, 13 kiểm soát, các cơ sở kinh doanh nhằm hỗ trợ cho việc hành thu các loại thuế có số thu cao như thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế giá trị gia tăng.2 Thuế giá trị gia tăng (GTGT) Thuế GTGT là loại thuế gián thu đánh vào phần giá trị tăng thêm của các sản phẩm hàng hoá, dịch vụ phát sinh trong quá trình từ sản xuất, lưu thông đến tiêu dùng. Như vậy, đối tượng nộp thuế GTGT là tất cả các hộ có hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hoá, dịch vụ chịu thuế. - Các hộ kinh doanh cá thể áp dụng đồng thời cả hai phương pháp tính thuế GTGT là: phương pháp khấu trừ và phương pháp tính thuế trực tiếp trên GTGT. + Phương pháp khấu trừ: áp dụng đối với các hộ kinh doanh lớn chấp hành đầy đủ chế độ kế toán, hoá đơn, chứng từ mua bán hàng hoá, hạch toán được cả đầu vào, đầu ra.

Thuế GTGT phải nộp trong kỳ bằng thuế GTGT đầu ra trừ thuế GTGT đầu vào trong kỳ tính thuế Thuế GTGT đầu ra phát sinh trong kỳ là số thuế GTGT được ghi trên hóa đơn bán hàng của hàng hóa, dịch vụ mà hộ đó bán ra trong kỳ tính thuế Thuế GTGT đầu vào được khấu trừ là số thuế GTGT được ghi trên hoá đơn mua hàng của hàng hoá, dịch vụ mà hộ đó mua vào trong kỳ tính thuế. + Phương pháp trực tiếp: phương pháp này có ba hình thức khác nhau.  Đối với hộ kinh doanh đã thực hiện đầy đủ chế độ hoá đơn, chứng từ theo quy định: Hàng hoá dịch vụ mua vào và bán ra đều có hoá đơn, chứng từ hợp lệ thì: 14 Thuế GTGT GTGT của hàng Thuế suất thuế GTGT = x phải nộp hoá, dịch vụ tương ứng GTGT của hàng hoá, Giá thanh toán của hàng = Doanh số bán ra - dịch vụ hoá, dịch vụ mua vào  Đối với hộ kinh doanh đã thực hiện chế độ lập hoá đơn, chứng từ khi bán hàng hoá, dịch vụ nhưng không có đủ hoá đơn, chứng từ đối với hàng hoá, dịch vụ mua vào thì: Thuế GTGT Doanh số Thuế suất thuế GTGT = x Tỷ lệ GTGT x phải nộp bán ra tương ứng  Đối với hộ kinh doanh không thực hiện chế độ kế toán, chế độ lập hoá đơn, chứng từ khi mua bán hàng hoá, dịch vụ: Về nguyên tắc, những hộ loại này thường là những hộ kinh doanh nhỏ, bán lẻ và kinh doanh nhiều mặt vụn vặt, hàng bán có thể không có hoá đơn, chứng từ. Những hộ này nộp thuế GTGT như sau: Thuế GTGT Doanh số Thuế suất thuế = x Tỷ lệ GTGT x phải nộp ấn định GTGT 2.3 Thuế thu nhập cá nhân (TNCN) Thuế TNCN là loại thuế trực thu, thu trực tiếp trên thu nhập nhận được của cá nhân trong một khoảng thời gian nhất định.

Theo quy định tại khoản 1 Điều 8 Thông tư số 111/2013/TT -BTC ngày 15/8/2013 của Bộ Tài chính th ì đối tượng nộp thuế là hộ gia đình kinh doanh có thực hiện hay không thực hiện chế độ kế toán hoá đơn, chứng từ. * Cách xác định thu nhập chịu thuế từ kinh doanh: Thu nhập chịu thuế từ kinh doanh được xác định bằng doanh thu trừ các khoản chi phí hợp lý liên quan trực tiếp đến việc tạo ra thu nhập chịu thuế trong kỳ tính thuế. Thu nhập chịu thuế từ kinh doanh đối với từng trường hợp cụ thể được xác định như sau: Đối với cá nhân kinh doanh chưa thực hiện đúng pháp luật về kế toán, hoá đơn chứng từ. 15 - Đối với cá nhân kinh doanh không thực hiện chế độ kế toán hoá đơn, chứng từ không xác định được doanh thu, chi phí và thu nhập chịu thuế (sau đây gọi tắt là cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán).