Tài liệu: Bước đầu nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài bách tán

Nghiên cứu đặc điểm lâm học loài Bách tán Đài Loan tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai với các kết quả quan trọng.

• Tác giả: Hoàng Thị Ánh Nguyệt
• Người hướng dẫn: TS. Bùi Thế Đồi
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Bước đầu nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài bách tán đài loan (Taiwainia crytomerioides Hayata) tại khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên huyện Văn Bàn tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới thiệu về Bách Tán Đài Loan và Tầm Quan Trọng Nghiên Cứu

Bách tán đài loan (Taiwainia cryptomerioides Hayata) là một loài cây gỗ quý hiếm phân bố tại khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai. Nghiên cứu đặc điểm lâm học của loài này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên rừng và phát triển bền vững. Khóa luận tốt nghiệp này tập trung vào việc khám phá các đặc tính sinh học, hình thái học và sinh thái của loài Bách tán đài loan. Thông qua các phương pháp ngoại nghiệp và nội nghiệp hiện đại, các nhà nghiên cứu đã thu thập dữ liệu chi tiết về sự phân bố, mật độ cây, và điều kiện sống tự nhiên. Kết quả nghiên cứu này cung cấp nền tảng khoa học để xây dựng những chiến lược bảo tồn hiệu quả cho loài cây quý này.

1.1. Lịch Sử và Ý Nghĩa Của Nghiên Cứu Lâm Học

Nghiên cứu lâm học là nền tảng của việc quản lý tài nguyên rừng bền vững. Loài Bách tán đài loan được coi là một chỉ thị quan trọng cho hệ sinh thái rừng kín thường xanh ở độ cao cao. Những dữ liệu về đặc điểm hình thái, cấu trúc tầng cây, và khả năng tái sinh của loài này giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định khoa học về bảo tồn và phát triển rừng tự nhiên.

1.2. Phạm Vi và Đối Tượng Nghiên Cứu

Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên tại huyện Văn Bàn là địa điểm lý tưởng để nghiên cứu đặc điểm lâm học của Bách tán đài loan. Khu vực này có điều kiện tự nhiên đa dạng với độ cao từ 700-2000m, tạo điều kiện tối ưu cho sự phát triển của loài cây này. Nghiên cứu tập trung vào phân tích mật độ cây, chất lượng tái sinh, và mối quan hệ với các loài cây đi kèm.

II. Điều Kiện Tự Nhiên và Môi Trường Sống của Bách Tán Đài Loan

Môi trường sống của Bách tán đài loan được đặc trưng bởi các điều kiện sinh thái đặc biệt trong khu bảo tồn Hoàng Liên. Loài này phân bố chủ yếu ở khu vực rừng kín thường xanh ẩm mưa với độ cao từ 700 đến 1700 mét. Đặc điểm địa hình, độ dốc, và cấu trúc đất là những yếu tố quyết định sự phát triển của loài. Các nhà nghiên cứu đã phân tích chi tiết về tiểu khí hậu nơi có Bách tán đài loan, bao gồm độ ẩm không khí, nhiệt độ trung bình hàng năm, và lượng mưa hàng năm. Những thông tin này cung cấp cơ sở để hiểu rõ hơn về nhu cầu sinh thái của loài và từ đó xây dựng các biện pháp bảo tồn phù hợp.

2.1. Đặc Điểm Địa Hình và Đất Tại Khu Bảo Tồn

Đất dưới tán rừng nơi có Bách tán đài loan phân bố có đặc điểm giàu chất hữu cơ với độ pH thích hợp cho sự phát triển của loài. Phân tích công thức tổ thành của đất cho thấy sự tích tụ của lớp mùn dày, tạo điều kiện thoát nước tốt. Địa hình núi trung bình và cao với độ dốc lớn tạo nên sự đa dạng về tiểu hệ sinh thái trong khu vực.

2.2. Tiểu Khí Hậu và Nhân Tố Thời Tiết

Tiểu khí hậu tại nơi có Bách tán đài loan được đặc trưng bởi độ ẩm cao, nhiệt độ ôn hòa, và lượng mưa phong phú. Những yếu tố này tạo điều kiện tối ưu cho sự phát triển của loài cây và duy trì hệ sinh thái rừng ổn định. Các số liệu về bức xạ mặt trời, độ tàn che từ tầng cây cao cũng ảnh hưởng đáng kể đến sự tái sinh của loài.

III. Đặc Điểm Hình Thái Học và Sinh Học của Bách Tán Đài Loan

Đặc điểm hình thái của Bách tán đài loan bao gồm hình dạng thân cây, cành lá, nón và hạt có những tính chất độc đáo. Hình thái thân cây thường thẳng, cao, với vỏ cây có màu xám nhạt và cấu trúc gỗ chắc chắn. Lá của Bách tán đài loan có hình dạng nhỏ, xếp chầu trên cành, tạo nên tán lá mỏng dễ thủng sáng. Nón cái của loài này có dạng đặc biệt, khi chín có khả năng tách hạt tự nhiên, với hạt nhẹ và có cánh giúp dễ dàng lan tỏa bằng gió. Các chỉ tiêu sinh trưởng cơ bản như đường kính ngực, chiều cao, và thể tích gỗ đã được đo lường chi tiết, cho thấy tiềm năng lâm sản của loài này.

3.1. Hình Thái Cơ Quan Sinh Dưỡng

Thân cây Bách tán đài loan phát triển thẳng với vỏ có rạn ngang, màu gỗ vàng nhạt đến hơi đỏ. Cành của loài này sắp xếp thường quy, tạo tán lá hình nón đẹp. Lá nhỏ, hình lông với kích thước 2-3mm, sắp xếp chầu giúp giảm thiểu bốc hơi nước, thích ứng với môi trường ẩm ướt.

3.2. Nón Hạt và Khả Năng Sinh Sản

Nón cái của Bách tán đài loan là cơ quan sinh sản chứa hạt, có kích thước từ 1,5-2cm khi chín. Hạt của loài có cánh giúp lây truyền xa bằng gió, tăng cơ hội tìm kiếm môi trường thích hợp. Năng suất hạt và tỷ lệ nảy mầm là những chỉ tiêu quan trọng cho khả năng tái sinh tự nhiên của loài.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu và Đề Xuất Bảo Tồn Bách Tán Đài Loan

Các kết quả nghiên cứu cho thấy mật độ Bách tán đài loan phân bố không đều trong khu bảo tồn, tập trung ở độ cao 1000-1700 mét. Tổ thành cây tái sinh của rừng nơi có loài này phân bố bao gồm nhiều loài cây đi kèm, tạo nên cấu trúc tầng cây phức tạp. Chất lượng cây tái sinh phụ thuộc vào độ che phủ và độ tàn che từ tầng cây cao, với những cây tái sinh dưới độ che cao có chất lượng kém hơn. Nghiên cứu cũng xác định rằng nguồn gốc cây tái sinh chủ yếu từ hạt lây tuyên, không phải từ kéo rễ. Những đề xuất định hướng bảo tồn bao gồm bảo vệ cây trưởng thành, tạo điều kiện tối ưu cho tái sinh tự nhiên, và theo dõi mật độ quần thể.

4.1. Mật Độ Phân Bố và Chất Lượng Quần Thể

Mật độ Bách tán đài loan theo các đai cao khác nhau cho thấy sự phân hóa rõ rệt, với mật độ cao nhất ở độ cao 1200-1600m. Phân bố của loài có tính chất rải rác trong lâm phần, với chỉ tiêu sinh trưởng bình quân tương đối cao. Mật độ tầng cây cao và mật độ Bách tán đài loan trong tầng này cho thấy sự cạnh tranh tài nguyên trong hệ sinh thái.

4.2. Chiến Lược Bảo Tồn và Phát Triển Bền Vững

Để bảo tồn loài Bách tán đài loan, cần bảo vệ cây trưởng thành, tạo điều kiện tối ưu cho khả năng tái sinh tự nhiên, và giảm bớt cạnh tranh từ các loài cây khác. Cần thực hiện các độ tàn che và độ che phủ phù hợp để khuyến khích tái sinh của loài. Xây dựng hệ thống giám sát định kỳ quần thể và điều kiện sinh thái là cần thiết cho quản lý rừng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TONG QUAN VE VAN ĐÈ NGHIÊN CỨU 1. Thông tin về loài Bách tán đài loan Loài Bách tán đài loan Taiwania cryptomerioides Hayata (Cha cau- tiéng H’M6ng) theo phân loại truyền thống là một đoài thuộc, họ Bụt mọc (Taxodiaceae), theo phân loại mới xếp vào họ Hoàng đàn (Cupressaceae) lần đầu tiên được phát hiện vào năm 2002 tại xã Liêm kh, huyện ‘Van Ban, tinh Lào Cai, quần thể duy nhất ở Việt Nam, với doÌeự trú khoảng 3 kmẺ và là một trong 10 loài Thông ưu tiên cho hoạt động bảo b tồn tại Việt Nam (Nguyễn Tiền Hiệp và cộng sự, 2005). , Tớ Đây là loài thực vật có ý nghĩa khoa học (loàï thực vật có ít tiến hóa, phân bó rất hẹp, chỉ gặp ở khói núi heen LÄð Cai (xã Liêm Phú, huyện Văn Bàn) và Yên Bái (hai thôn Lùng Cúng và Phỉnh Ngài, xã Nậm Có, huyện Mù Căng Chải) và có ý nghĩa kinh tế và thậm. mỹ cao (gỗ có chất lượng, có mùi thơm, bền không bị mối mot dùng d cho.

xây dựng (kể cả làm ván lợp nhà), đồ gỗ và quan tài. Loài nay ¢ được iết có chứa các hoạt chất chống ung thư và trừ sâu (Kan He et al., 1997) i nay còn là một cây cảnh đẹp thích hợp cho vùng núi và đặc biệtcó Ÿ lghia văn. n`hoá lớn ở Trung Quốc do có hình dáng đẹp và sống lâu. Đây còn là một trong những loài Thông cao nhất của Việt Nam và cũng có những Biá trị biểu tương tự.

'Về mặt pháp lý, loài này được xếp vào nhóm Ia: Thực vật rừng, nghiêm Việc bảo tồn loài tán đài loan là rất cần thiết không chỉ cho Việt Nam mà còn cả trên Thế giới, có ý nghĩa rất lớn đối với bảo tồn đa dạng sinh học toàn cầu. Năm 2007, khu Bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - Văn Bàn được thành lập nhằm mục đích bảo vệ sự đa dạng sinh thái, bảo vệ các loài động, thực vật nguy cấp, quý, hiếm. Trong đó, điển hình có loài Bách tán đài loan. Đến nay, số cá thể loài Bách tán đài loan đã được phát hiện và ghi nhận tại khu bảo tồn là 97 cây.

Lịch sử nghiên cứu trên thế giới Loài Bách tán đài loan Taiwania cryptomerioides lan dau tién được phát hiện từ Đài Loan vào năm 1906. Từ khi được phát hiện, các nhà khoa học trên thế giới đã tập trung vào nghiên cứu về phân bó, sinh thái, sinh học, gỗ, nhân giống và thành phần hóa học của vỏ thân và lá. Kết quả nghiên cứu các lĩnh vực nêu trên đã khẳng định: - Loài này đã được ghi nhận có phân bố tại 4: địa điểm là Đài Loan, Trung Quốc (Quí Châu, Hồ Bắc, Tứ Xuyên, Vân Nam), Myanma va Viét Nam (Lao Cai, Yên Bái) và đánh gia tình trạng bảo tồn: Sắp bị tuyệt chủng we A. - Bách tán đài loan đóng vai trò quan trộNg trong hệ sinh thái rừng, có thể sống thọ tới 1.

Gỗ nhẹ, thở thẳng dễ chế biến, không bị mỗi mọt, dùng đóng đồ dùng gia đình, xây dựng 9à đặc biệt.làm quan tài.[7] - Có khả năng nảy mầm từ hạt, sinh trưởng nhanh đã được sử dụng để trồng làm cảnh, trồng rừng rắt phổ biến ởTrung Quốc và Đài Loan.[9] ~ Trong 10 năm trở lại đây, các nha hóa học đã phát hiện 22 hợp chất hóa học mới như: diterpenes, trinordlterpenes; sesquiterpenes. từ vỏ và rễ cây. Các hợp chất này có ý nghĩa đối với nehién cứu được học và sản xuất thuốc chữa ung thư và chốngnấm( an K He e/al. Ở Việt Nam > bé Ss 1.Một sốnghiên Gứu dđiển lình về đặc điểm lâm học của loài cây Ở nước ta nghién ecứu về đặc điểm lâm học của một số loài cây bản địa chưa được nghỉ ' một cach bài bản, các nội dung chỉ xuất hiện lẻ tẻ trong một số công trình,.

tổng hợp một số thông tin có liên quan đến vấn đề nghiên cứu y ý gia Cúc Phương, ngoài những kết luận về các đặc điểm phân bó,. tác giả cũng đã đưa ra những kỹ thuật tạo cây con từ hạt đối với loài cây Chò đãi. Trần Minh Tuấn (1997) [24] đã nghiên cứu một số đặc tính sinh học loài Phi ba mũi làm cơ sở cho việc bảo tồn và gây trồng tại Vườn quốc gia Ba Vì — Hà Nội, ngoài những kết quả về đặc điểm hình thái, tái sinh tự nhiên, sinh trưởng và phân bố của loài, tác giả còn đưa ra một số định hướng về kỹ thuật lâm sinh để tạo cây con từ hạt và trồng rừng đối với loài cây này. Vương Hữu Nhi (2003) [15] đã nghiên cứu một số đặc điểm sinh học và kỹ thuật tạo cây con Căm xe góp phần phụ vụ trồng rừng ở Đắk Lắk- Tây Nguyên, từ kết quả nghiên cứu với những kết luận về đặc điểm hình thái, phân bó, cấu trúc, tái sinh tự nhiên.

tác giả còn outa _Thững kỹ thuật gây trồng đối với loài cây này. Nguyễn Thanh Bình (2003) [2] đã nghiên c\ loài Dẻ ăn quả phục hồi tự nhiên tại Bắc Giang. Với những tết, Ì quả nghiên cũcứu đạt được, tác giả đã đưa ra nhiều kết luận, ngoài đặc điềm về hình thái, vật hậu, phân bó, cấu trúc và tái sinh tự nhiên của loài, tác giả Còn cho rằng phân bố N ~ H và N~D đều có một số đỉnh; tương quan giữa Hwñrvà Ð13 có dạng phương trình Logarit. Cũng tương tự như vậy, Lê Phương Triều (2003) 22] đã nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của loài cây Trai lý tại'Vườn quốc gia Cức Phương.

Nguyễn Toàn Thắng (2008) H8] đã tghiến cứu một số đặc điểm lâm học của loài Dẻ Anh (CasténOpis/ piriformis Hickel & A.camus) tai Lam Đồng. tác giả đã có những kết luận rõ ràng về đặc điểm hình thái, vật hậu, phân bó, giá trị sử dung, vi thành tầng cây gỗ biến đổi theo đai cao từ 17 đến 41 loài, với các loài ưu thế làDe. Anh, Vối thuốc răng cửa, Du sam. Lê Văn Thuần (2009) [20] đã nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài vối thuốc răng “cửa (Nhi superba Gardn.et Champ) tại Tây Nguyên.

Các công 1 nghiên cứu về cây Bách tán đài loan. Z Loài này được nghiên cứu ở trong nước còn rất ít. Từ sau khi được phát hiện vào nam 201 nh nghiên cứu loài Bách tán đài loan ở trong nước ` — có thê tóm tắt như, $ S; 3 £ ‘ - Ngày 06/10/2001, Hợp tác với tô chức Động thực vật quốc tê (FFI), chương trình Việt Nam, TS Nguyễn Tiến Hiệp (Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Thực vật) đã thu được mẫu vật đầu tiên từ cây Bách tán mọc ở sườn đông bắc của dẫy núi Tà Xa, thượng nguồn lưu vực Nậm Qua, tọa độ địa lý 21956' độ vĩ bắc, 104°19° độ kinh đông, ở độ cao khoảng 2000-2100 m so với mặt biển (Số hiệu mẫu: Nguyễn Tiến Hiệp và Đỗ Tiến Doan NTH-5184). - Năm 2002, loài Bách tán đài loan với tên khoa học Taiwania cryptomerioides chính thức được ghi nhận như là một chỉ và loài mới cho hệ thực vật Việt Nam và được công bố trong bài báo: “ Tính đa đạng của hệ thực vật Việt Nam.

Taiwania Hayata and T. - Trong 2 nam 2003- 2004, Chuong trinh/ } Name-Tổ chức Bảo tồn động thực vật hoang dã quốc tế (FFI) đã phối hợp với ‹ các chuyên gia nghiên cứu Thông tại Vương Quốc Anh và Chỉ cục Kiểm lâmtỉnh Lào Cai đã kiểm kê và đánh số theo đối 130 cá thể Bách tán đài loan tại xã Liêm Phú huyện Van Ban. ¬ - Năm 2005, Các chuyên gia thực vật vied Nam và quốc tế đã đánh giá lại tình trạng loài Bách tán đài Joan tai Viét Nami. Tại thời điểm này loài Bach tán được đánh giá ở mức độ quốc tên sí ap UMuyét chủng (A14).

Ở Việt Nam loài này Ae có sthuée-quan thể nhỏ, ước tính có 130 cây phân bố trong phạm vi kho kmẺ vàđề nghị loài này cần được xếp ở mức đang bị tuyệt chủng trầm trọng JA26, Blab (i-v),B2ab (1-v) theo các tiêu chí của IUCN 2001 (Nguyễn Tigh Hi và cộng sự. - Năm 2005, Tổ chức FEI 'Kết hợp với hạt Kiểm lâm Mù Căng Chải, UBND xã Nậm Có đã triển khai trồng 300 cây Bách tán đài loan tại hai thôn Lùng Cúng và Phì N ai, xã Nậm Có, huyện Mù Căng Chải, tỉnh Yên Bái. Kết quả báo cáo sau 4 năm cây trồng sinh tưởng và phát triển tốt, chiều cao vút ngọn (H„,) trung bình đạt từ 2 tới 3 mét. Chuong 2 MUC TIEU — NOI DUNG - PHUONG PHAP NGHIEN CUU 2.

Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu chung Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài ( Bach tan dai loan (Taiwannia cryptomerioides Hayata, 1906) lam co sở đề Xuất các giải pháp để bảo tồn và phát triển loài cây đang có nguy cơ bị tuyệtching tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên- huyện Văn Bàn — tinh’ i 2. Mục tiêu cụ thể : -_ Đánh giá được một số đặc điểm lâm học của loai Bach tan dai loan : Về hình thái, sinh thái, tái sinh tự nhiên, tổ thành, mat 46, tang thứ, sinh trưởng. - Đề xuất được một số biện pháp:bảo tồn.và phát triển loài cây Bách tán đài loan.

Pham vi nghién ciru - Địa điểm: Khu bảo tồn chiên nhiên Hoàng Liên tại xã Liêm Phú — huyện Văn Bàn - tỉnh Lào Cai.) - Đối tượng: Bách tắn đà phần có Bách tán đài loan phân bó ở Khu bảo tồn thiên nhiên Hoàng Liên - huyện Văn Bản — tỉnh Lào Cai.“ -_ Nội dung: Nghiên cứu mot số đặc điểm lâm học đặc trưng của loài cây Bách tán đài loan. Nội dun; n cứu 2. Đặc inh s2 loài Bách tán đài loan 2. Đặc điểm phân bi ip te nhién - Phan b6 ộ cao.

- _ Phân bố theo độ đốc. Đặc điểm đất, địa hình và tiểu khí hậu nơi có loài Bách tán đài loan phan bé 2. Déic diém céu trite tang cay cao noi cé loai Bách tán đài loan phân bố -_ Cấu trúc tổ thành - Cau tric tang thir - Céu tric mat độ. - Phan bé N-D,3, N-Hvn - Tuong quan gitta chiều cao Hy, va đường kinh D),; than cay - M6i quan hé clia Bach tán đài loan với các loài cây đi kèm 2.

Đặc điểm tái sinh của lâm phần nơi có loài Bách tán đài loan phân bố -_ Nguồn gốc, mật độ và chất lượng cây tái sinh ` - _ Tổ thành cây tái sinh p> 7 “ = - _ Ảnh hưởng của độ tàn che và che phủ đến tái }ìnr^* v @U 2. Đặc điểm của tầng cây bụi, thảm tươi, 2. Một số đề xuất định hướng cho nee Ty: phát triển loài Bách tắn đài loan 2. Phương pháp nghiên cứu 2.