Luận văn: Bồi thường thiệt hại do tai nạn lao động thực tiễn tại Việt Nam

Luận văn thạc sỹ phân tích pháp luật và thực tiễn bồi thường thiệt hại do tai nạn lao động tại Việt Nam, tổng hợp các quy định, mức bồi thường.

• Tác giả: Phạm Văn Tuyến
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Hồng Nhung
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Luật Dân Sự Và Tố Tụng Dân Sự
• Đề tài: Bồi Thường Thiệt Hại Do Tai Nạn Lao Động Thực Tiễn Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Toàn cảnh bồi thường tai nạn lao động tại Việt Nam 2024

Bồi thường tai nạn lao động là một chế định pháp lý quan trọng nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người lao động khi gặp rủi ro trong quá trình làm việc. Đây là trách nhiệm pháp lý phát sinh khi xảy ra tai nạn, nhằm bù đắp những tổn thất về vật chất, thể chất và tinh thần cho người lao động hoặc thân nhân của họ. Tại Việt Nam, hệ thống pháp luật về vấn đề này được xây dựng dựa trên các nguyên tắc nhân văn, kịp thời và minh bạch. Cơ sở pháp lý chính điều chỉnh hoạt động này bao gồm Bộ luật Lao động (BLLĐ), Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015 và Luật Bảo hiểm xã hội. Các văn bản này quy định rõ về khái niệm tai nạn lao động, điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thường, mức bồi thường và quy trình giải quyết. Một tai nạn được xem là tai nạn lao động khi nó gây tổn hại cho bất kỳ bộ phận, chức năng nào của cơ thể hoặc gây tử vong cho người lao động, xảy ra trong quá trình lao động và gắn liền với việc thực hiện công việc. Việc xác định đúng bản chất của tai nạn lao động là tiền đề để áp dụng đúng các chế độ, đảm bảo quyền lợi cho người lao động. Trách nhiệm bồi thường của người sử dụng lao động phát sinh ngay cả khi không có lỗi, đây là một đặc thù của pháp luật lao động nhằm bảo vệ bên yếu thế. Quá trình này không chỉ là nghĩa vụ tài chính mà còn thể hiện trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp trong việc đảm bảo một môi trường làm việc an toàn.

1.1. Cơ sở pháp lý và các khái niệm cốt lõi về tai nạn lao động

Để hiểu đúng về bồi thường tai nạn lao động, cần nắm vững các khái niệm và cơ sở pháp lý nền tảng. Theo khoản 8 Điều 3 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, “Tai nạn lao động là tai nạn gây tổn hại cho bất kỳ bộ phận, chức năng nào của cơ thể hoặc gây tử vong cho người lao động, xảy ra trong quá trình lao động, gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ lao động”. Điều này bao gồm cả tai nạn xảy ra tại nơi làm việc, trong giờ làm việc, ngoài nơi làm việc khi thực hiện nhiệm vụ, và trên tuyến đường đi về hợp lý. Căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường đòi hỏi bốn yếu tố: có thiệt hại xảy ra, có hành vi trái pháp luật (hoặc rủi ro nghề nghiệp), có mối quan hệ nhân quả và có yếu tố lỗi (tuy nhiên, lỗi của người sử dụng lao động không phải là điều kiện bắt buộc). Các văn bản pháp luật chính như Bộ luật Lao động 2019 và các nghị định hướng dẫn đã tạo ra một hành lang pháp lý tương đối hoàn chỉnh để giải quyết các vấn đề liên quan.

1.2. Phân biệt giữa trách nhiệm bồi thường và trợ cấp tai nạn lao động

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa bồi thường và trợ cấp tai nạn lao động. Bồi thường là trách nhiệm của người sử dụng lao động trực tiếp chi trả cho người lao động khi xảy ra tai nạn, dựa trên mức độ suy giảm khả năng lao động và yếu tố lỗi, nhằm bù đắp thiệt hại. Nguồn chi trả đến từ chi phí hoạt động của doanh nghiệp. Trong khi đó, trợ cấp là khoản tiền do cơ quan Bảo hiểm xã hội chi trả từ quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp mà doanh nghiệp đã đóng. Người lao động được hưởng trợ cấp khi đáp ứng đủ điều kiện tham gia bảo hiểm xã hội. Về bản chất, bồi thường mang tính chất trách nhiệm dân sự trong quan hệ lao động, còn trợ cấp là một chế độ an sinh xã hội. Một người lao động bị tai nạn có thể được hưởng đồng thời cả hai chế độ này.

1.3. Các nguyên tắc vàng trong quá trình giải quyết bồi thường thiệt hại

Việc giải quyết bồi thường tai nạn lao động phải tuân thủ ba nguyên tắc cơ bản. Thứ nhất là nguyên tắc kịp thời, nhanh chóng: mọi khoản chi trả, từ chi phí y tế đến tiền bồi thường, phải được thực hiện ngay để giúp người lao động và gia đình họ vượt qua khó khăn trước mắt. Thứ hai là nguyên tắc tách bạch: tai nạn lần nào giải quyết dứt điểm lần đó, không cộng dồn các lần tai nạn đã xảy ra để tính toán. Điều này đảm bảo tính chính xác và khách quan. Thứ ba là nguyên tắc nhân văn: khi xác định mức bồi thường, cần xem xét đến hoàn cảnh cá nhân và gia đình của người lao động để có mức hỗ trợ hợp lý, thể hiện sự quan tâm và chia sẻ từ phía doanh nghiệp, giúp ổn định cuộc sống cho người bị nạn.

II. Thực trạng bồi thường tai nạn lao động Những vướng mắc lớn

Mặc dù khung pháp lý về bồi thường tai nạn lao động tại Việt Nam đã tương đối đầy đủ, thực trạng pháp luật Việt Nam và quá trình áp dụng trên thực tế vẫn còn tồn tại nhiều bất cập và thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự chồng chéo và thiếu đồng bộ giữa các quy định trong Bộ luật Lao động, Luật An toàn, vệ sinh lao động và Luật Bảo hiểm xã hội, gây khó khăn cho cả doanh nghiệp và người lao động khi xác định quyền và nghĩa vụ. Nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ, chưa thực sự chú trọng đến công tác an toàn lao động, vệ sinh lao động, dẫn đến tần suất tai nạn còn cao. Thống kê từ năm 2016-2019 cho thấy lĩnh vực xây dựng và khai khoáng luôn chiếm tỷ lệ tai nạn chết người cao nhất. Bên cạnh đó, trách nhiệm của người sử dụng lao động đôi khi bị xem nhẹ. Nhiều trường hợp doanh nghiệp tìm cách trốn tránh, trì hoãn bồi thường hoặc thỏa thuận với mức bồi thường thấp hơn quy định, lợi dụng sự thiếu hiểu biết pháp luật của người lao động. Quá trình giải quyết tranh chấp lao động liên quan đến bồi thường thường kéo dài, phức tạp, gây tốn kém và mệt mỏi cho người lao động, khiến họ mất đi cơ hội được hỗ trợ kịp thời.

2.1. Phân tích thực trạng pháp luật Việt Nam và những bất cập

Luận văn đã chỉ ra, thực trạng pháp luật Việt Nam về bồi thường thiệt hại do tai nạn lao động còn một số điểm chưa hợp lý. Ví dụ, mức bồi thường tối thiểu (30 tháng lương cho trường hợp tử vong hoặc suy giảm khả năng lao động trên 81%) được cho là chưa tương xứng với tổn thất thực tế. Quy định về việc xác định tiền lương làm căn cứ bồi thường đôi khi chưa bao quát hết các khoản thu nhập thực tế của người lao động. Ngoài ra, việc thiếu các hướng dẫn chi tiết về quy trình điều tra tai nạn lao động đối với khu vực không có quan hệ lao động cũng là một "khoảng trống" pháp lý cần được lấp đầy, gây khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi cho một bộ phận lớn người lao động tự do.

2.2. Trách nhiệm của người sử dụng lao động Từ luật đến thực tế

Pháp luật quy định rõ trách nhiệm của người sử dụng lao động là phải đảm bảo môi trường làm việc an toàn, huấn luyện an toàn lao động và thực hiện bồi thường khi tai nạn xảy ra. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều doanh nghiệp vi phạm các quy định này. Nguyên nhân chính dẫn đến tai nạn lao động thường xuất phát từ việc người sử dụng lao động không xây dựng quy trình làm việc an toàn, không trang bị đầy đủ phương tiện bảo vệ cá nhân, hoặc không huấn luyện đầy đủ cho người lao động. Việc không đóng bảo hiểm tai nạn lao động đầy đủ cũng là một hành vi trốn tránh trách nhiệm phổ biến, đẩy gánh nặng tài chính trực tiếp lên vai người lao động khi rủi ro ập đến.

2.3. Khó khăn trong việc giải quyết tranh chấp lao động liên quan

Khi không đạt được thỏa thuận, việc giải quyết tranh chấp lao động về bồi thường thường phải đưa ra tòa án. Quá trình này gặp nhiều trở ngại. Người lao động thường ở thế yếu về tài chính và kiến thức pháp lý để theo đuổi vụ kiện. Việc thu thập chứng cứ, đặc biệt là biên bản điều tra tai nạn lao động và kết quả giám định y khoa, cũng là một thách thức lớn. Các thủ tục tố tụng có thể kéo dài, trong khi người lao động cần được hỗ trợ ngay lập tức. Điều này cho thấy cần có một cơ chế hòa giải, giải quyết tranh chấp hiệu quả và nhanh chóng hơn để bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động một cách kịp thời.

III. Hướng dẫn quy trình giải quyết bồi thường TNLĐ cho NSDLĐ

Một quy trình giải quyết bồi thường tai nạn lao động chuẩn mực, minh bạch không chỉ thể hiện sự tuân thủ pháp luật mà còn là cách doanh nghiệp xây dựng uy tín và văn hóa an toàn. Đối với người sử dụng lao động (NSDLĐ), việc nắm vững quy trình này là cực kỳ quan trọng để xử lý khủng hoảng một cách chuyên nghiệp và hạn chế các tranh chấp pháp lý không đáng có. Quy trình này bắt đầu ngay từ khi tai nạn xảy ra và kết thúc khi người lao động nhận được đầy đủ các khoản bồi thường, trợ cấp theo quy định. Việc thực hiện đúng và đủ các bước không chỉ đảm bảo quyền lợi cho người lao động mà còn giúp doanh nghiệp hạch toán chi phí hợp lý, được khấu trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp. Nghĩa vụ của doanh nghiệp không chỉ dừng lại ở việc chi trả tiền mà còn bao gồm cả trách nhiệm hỗ trợ, sắp xếp công việc phù hợp cho người lao động sau khi điều trị. Toàn bộ quá trình này cần được lập thành hồ sơ hưởng chế độ tai nạn lao động một cách cẩn thận, đầy đủ, làm cơ sở pháp lý cho các bên liên quan và các cơ quan chức năng khi cần thanh tra, kiểm tra.

3.1. Các bước cốt lõi trong quy trình giải quyết bồi thường chuẩn

Một quy trình giải quyết bồi thường tiêu chuẩn bao gồm các bước sau: (1) Sơ cứu, cấp cứu kịp thời cho người bị nạn và giữ nguyên hiện trường. (2) Thành lập đoàn điều tra tai nạn lao động cấp cơ sở để xác định nguyên nhân và lập biên bản. (3) Hoàn thiện hồ sơ hưởng chế độ tai nạn lao động, bao gồm biên bản điều tra, giấy chứng thương, và các giấy tờ liên quan. (4) Giới thiệu người lao động đi giám định mức suy giảm khả năng lao động tại Hội đồng giám định y khoa. (5) Dựa trên kết luận giám định và quy định pháp luật, thực hiện chi trả bồi thường và trợ cấp. (6) Thanh toán tiền lương trong thời gian điều trị và các chi phí y tế không thuộc danh mục bảo hiểm y tế chi trả.

3.2. Nghĩa vụ của doanh nghiệp khi có tai nạn lao động xảy ra

Nghĩa vụ của doanh nghiệp được quy định rất cụ thể. Trước hết, doanh nghiệp phải tạm ứng chi phí sơ cứu, cấp cứu và điều trị. Tiếp theo, phải thanh toán toàn bộ chi phí y tế (phần đồng chi trả hoặc toàn bộ nếu người lao động không có bảo hiểm y tế). Doanh nghiệp phải trả đủ tiền lương trong thời gian điều trị, phục hồi chức năng lao động. Quan trọng nhất là thực hiện bồi thường hoặc trợ cấp cho người lao động tùy theo mức độ lỗi và suy giảm khả năng lao động. Cuối cùng, doanh nghiệp có trách nhiệm sắp xếp công việc phù hợp với sức khỏe của người lao động sau khi họ quay trở lại làm việc, thể hiện trách nhiệm xã hội và tính nhân văn.

3.3. Hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ hưởng chế độ tai nạn lao động

Việc chuẩn bị một bộ hồ sơ hưởng chế độ tai nạn lao động đầy đủ và chính xác là yếu tố quyết định để quá trình giải quyết diễn ra thuận lợi. Hồ sơ cơ bản cần có: Sổ bảo hiểm xã hội; Giấy ra viện hoặc trích sao hồ sơ bệnh án sau khi đã điều trị; Biên bản điều tra tai nạn lao động; Biên bản giám định mức suy giảm khả năng lao động của Hội đồng giám định y khoa; Văn bản đề nghị giải quyết chế độ tai nạn lao động của người sử dụng lao động. Việc thiếu sót hoặc sai lệch thông tin trong hồ sơ có thể dẫn đến việc giải quyết bị chậm trễ hoặc bị từ chối, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động.

IV. Phương pháp xác định mức bồi thường tai nạn lao động chuẩn

Xác định mức bồi thường tai nạn lao động là khâu quan trọng và phức tạp nhất trong toàn bộ quy trình, đòi hỏi sự chính xác và tuân thủ chặt chẽ các quy định pháp luật. Mức bồi thường không phải là một con số tùy ý mà được tính toán dựa trên các công thức cụ thể, phụ thuộc vào hai yếu tố chính: tỷ lệ suy giảm khả năng lao động và tiền lương làm căn cứ tính bồi thường. Theo quy định, người lao động bị suy giảm khả năng lao động từ 5% trở lên thì được hưởng bồi thường. Vai trò của việc giám định mức suy giảm khả năng lao động là cực kỳ quan trọng, vì kết quả giám định là căn cứ pháp lý duy nhất để xác định tỷ lệ thương tật. Ngoài khoản bồi thường trực tiếp từ người sử dụng lao động, người lao động còn được hưởng các chế độ từ quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bao gồm trợ cấp một lần hoặc hàng tháng, dưỡng sức, phục hồi sức khỏe, và hỗ trợ phương tiện trợ giúp sinh hoạt. Việc hiểu rõ cách tính toán các khoản này giúp đảm bảo người lao động nhận được đầy đủ quyền lợi của mình.

4.1. Vai trò của giám định mức suy giảm khả năng lao động

Giám định mức suy giảm khả năng lao động là một thủ tục y khoa pháp lý do Hội đồng giám định y khoa thực hiện. Kết luận của hội đồng là cơ sở để xác định tỷ lệ % thương tật, từ đó làm căn cứ để tính toán mức bồi thường và trợ cấp tai nạn lao động. Quy trình giám định phải đảm bảo tính khách quan, khoa học và chính xác. Người sử dụng lao động có trách nhiệm giới thiệu người lao động đi giám định và chi trả phí giám định. Nếu không có kết quả giám định này, việc giải quyết chế độ bồi thường sẽ không thể thực hiện được. Đây là bước pháp lý bắt buộc và có vai trò then chốt trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động.

4.2. Cách tính trợ cấp và các khoản chi phí y tế liên quan

Mức bồi thường được tính theo công thức tại Thông tư 04/2015/TT-BLĐTBXH. Cụ thể: ít nhất 1,5 tháng lương nếu suy giảm từ 5-10%; sau đó cứ tăng 1% sẽ được cộng thêm 0,4 tháng lương. Nếu suy giảm từ 81% trở lên hoặc tử vong, mức bồi thường ít nhất là 30 tháng lương. Ngoài ra, người sử dụng lao động phải thanh toán toàn bộ chi phí y tế từ khi sơ cứu đến khi điều trị ổn định, bao gồm cả các chi phí không nằm trong danh mục do bảo hiểm y tế chi trả. Các khoản trợ cấp tai nạn lao động từ quỹ BHXH cũng được tính toán dựa trên tỷ lệ suy giảm khả năng lao động và thời gian đóng bảo hiểm của người lao động.

4.3. Chế độ bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp

Chế độ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp là một trong những trụ cột của hệ thống an sinh xã hội. Người sử dụng lao động có nghĩa vụ đóng vào quỹ này hàng tháng theo tỷ lệ quy định trên quỹ lương. Khi tai nạn xảy ra, quỹ này sẽ chi trả các khoản trợ cấp, chi phí khám chữa bệnh nghề nghiệp, phục hồi chức năng, hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp. Đây là cơ chế chia sẻ rủi ro giữa cộng đồng doanh nghiệp, giúp giảm gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp khi có tai nạn nghiêm trọng xảy ra, đồng thời đảm bảo nguồn tài chính bền vững để chăm lo cho người lao động không may gặp rủi ro.

V. Phân tích tình huống thực tế về bồi thường tai nạn lao động

Lý thuyết và pháp luật là một chuyện, nhưng việc áp dụng vào thực tiễn luôn nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp. Việc phân tích tình huống thực tế từ các bản án đã được xét xử là cách tốt nhất để hiểu rõ những thách thức trong quá trình bồi thường tai nạn lao động. Các vụ án được đề cập trong luận văn cho thấy những điểm vướng mắc phổ biến. Thứ nhất là việc xác định tai nạn có phải là tai nạn lao động hay không, đặc biệt là các trường hợp tai nạn trên đường đi làm. Thứ hai là tranh chấp về mức bồi thường, khi người lao động cho rằng mức doanh nghiệp đưa ra là quá thấp. Thứ ba là vấn đề tiền lương trong thời gian điều trị, nhiều doanh nghiệp chỉ trả lương cơ bản mà không bao gồm các khoản phụ cấp khác, gây thiệt thòi cho người lao động. Vai trò của các cơ quan chức năng, đặc biệt là Hội đồng giám định y khoa và Tòa án, được thể hiện rất rõ trong việc đưa ra những phán quyết cuối cùng, góp phần bảo vệ công lý và quyền lợi chính đáng cho các bên.

5.1. Bài học kinh nghiệm từ các vụ tranh chấp bồi thường điển hình

Phân tích tình huống thực tế cho thấy, các tranh chấp thường nảy sinh do sự thiếu minh bạch trong quá trình điều tra tai nạn, sự chậm trễ trong việc lập hồ sơ hoặc do doanh nghiệp cố tình đưa ra mức bồi thường thấp. Một bài học quan trọng là người lao động cần chủ động lưu giữ các bằng chứng (hồ sơ y tế, giấy tờ liên quan) và tìm hiểu quyền lợi của mình. Về phía doanh nghiệp, việc xây dựng một quy trình xử lý khủng hoảng rõ ràng, đối thoại thẳng thắn và thực hiện đúng nghĩa vụ của doanh nghiệp sẽ giúp hạn chế tối đa các tranh chấp kéo dài, ảnh hưởng đến uy tín và hoạt động sản xuất kinh doanh.

5.2. Vấn đề chi trả tiền lương trong thời gian điều trị và phục hồi

Theo quy định tại Khoản 2 Điều 144 BLLĐ 2012, doanh nghiệp phải trả đủ tiền lương trong thời gian điều trị cho người lao động. Tuy nhiên, khái niệm "đủ tiền lương" lại gây nhiều tranh cãi. Thực tế, nhiều doanh nghiệp chỉ trả lương theo hợp đồng mà bỏ qua các khoản phụ cấp, tiền thưởng, làm giảm thu nhập thực tế của người lao động. Các vụ án đã chỉ rõ, tiền lương làm căn cứ bồi thường và chi trả trong thời gian nghỉ phải bao gồm cả mức lương, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác theo quy định. Đây là điểm mà cả người lao động và người sử dụng lao động cần lưu ý để tránh các tranh chấp không cần thiết.

5.3. Vai trò của Hội đồng giám định y khoa trong thực tiễn xét xử

Trong các vụ án, kết luận của Hội đồng giám định y khoa có giá trị như một chứng cứ khoa học không thể chối cãi. Tòa án sẽ dựa vào biên bản giám định để xác định mức độ thiệt hại về sức khỏe, từ đó áp dụng các quy định pháp luật để tính toán mức bồi thường. Do đó, tính khách quan, minh bạch và chính xác của quá trình giám định là vô cùng quan trọng. Bất kỳ sự thiếu sót hay sai phạm nào trong quá trình này đều có thể dẫn đến một phán quyết không công bằng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến quyền lợi của người lao động.

VI. Top kiến nghị hoàn thiện pháp luật bồi thường tai nạn lao động

Từ những phân tích lý luận và thực tiễn, luận văn đã đưa ra nhiều kiến nghị hoàn thiện pháp luật nhằm nâng cao hiệu quả của chế định bồi thường tai nạn lao động tại Việt Nam. Mục tiêu chung là xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch và dễ áp dụng, đảm bảo quyền lợi tốt hơn cho người lao động, đồng thời nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp trong công tác an toàn lao động. Các kiến nghị này không chỉ tập trung vào việc sửa đổi, bổ sung các quy định pháp luật mà còn hướng đến việc cải thiện cơ chế thực thi, tăng cường vai trò của các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức đại diện. Việc hoàn thiện pháp luật phải gắn liền với thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo tính khả thi và mang lại lợi ích hài hòa cho cả người lao động, người sử dụng lao động và toàn xã hội. Đây là một nhiệm vụ cấp thiết để xây dựng một môi trường lao động an toàn, bền vững và nhân văn hơn.

6.1. Đề xuất hoàn thiện các quy định về mức bồi thường và trợ cấp

Một trong những kiến nghị hoàn thiện pháp luật quan trọng là cần xem xét lại mức bồi thường tối thiểu cho các trường hợp tai nạn nghiêm trọng. Cần có sự phân biệt rõ ràng hơn về mức hưởng giữa các tỷ lệ suy giảm khả năng lao động khác nhau, tránh tình trạng "cào bằng". Nên nghiên cứu tách riêng trường hợp người lao động bị chết để có một quy định riêng về mức bồi thường cho thân nhân. Bên cạnh đó, tiền lương làm căn cứ tính bồi thường cần được quy định rõ ràng là bao gồm tất cả các khoản thu nhập có tính chất lương để phản ánh đúng giá trị sức lao động mà người lao động đã mất đi.

6.2. Tăng cường vai trò quản lý nhà nước về an toàn lao động

Để pháp luật được thực thi nghiêm minh, vai trò của các cơ quan quản lý nhà nước cần được tăng cường. Điều này bao gồm việc đẩy mạnh công tác thanh tra, kiểm tra việc chấp hành pháp luật về an toàn lao động, vệ sinh lao động tại các doanh nghiệp. Cần xử lý nghiêm các hành vi vi phạm như không khai báo tai nạn, trốn đóng bảo hiểm, hay trì hoãn bồi thường. Cơ quan quản lý nhà nước cũng cần tổ chức các chương trình tập huấn, tuyên truyền pháp luật sâu rộng để cả người lao động và người sử dụng lao động hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, góp phần phòng ngừa tai nạn từ gốc.

6.3. Nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật của các chủ thể liên quan

Giải pháp bền vững nhất là nâng cao ý thức của các bên. Doanh nghiệp cần nhận thức rằng đầu tư cho an toàn lao động là đầu tư cho sự phát triển bền vững, không phải là một khoản chi phí. Người lao động cũng cần nâng cao ý thức tự bảo vệ mình, tuân thủ nghiêm ngặt các quy trình an toàn và chủ động tìm hiểu pháp luật để bảo vệ quyền lợi. Các tổ chức công đoàn cần phát huy mạnh mẽ hơn nữa vai trò đại diện, bảo vệ người lao động, là cầu nối hiệu quả trong việc giải quyết tranh chấp lao động và giám sát việc thực thi pháp luật tại doanh nghiệp.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực trạng tai nạn lao động tại Việt Nam đang đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với an sinh xã hội và sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Theo số liệu báo cáo từ 63 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, chỉ riêng trong năm 2019, toàn quốc đã xảy ra 8.150 vụ tai nạn lao động làm 8.327 người bị nạn, cướp đi sinh mạng của 979 người và khiến 1.892 người bị thương nặng. Mặc dù tần suất tai nạn lao động chết người giai đoạn 2016 - 2019 đã giảm 10,77% so với giai đoạn 2011 - 2015, nhưng tổng thiệt hại vật chất ghi nhận trong năm 2019 vẫn ở mức báo động với hơn 1.934 tỷ đồng chi phí y tế, mai táng, bồi thường và 533,896 tỷ đồng thiệt hại về tài sản.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc phân tích và giải quyết các bất cập trong hệ thống pháp luật bồi thường thiệt hại do tai nạn lao động tại Việt Nam, đặc biệt là sự thiếu đồng bộ giữa Bộ luật Lao động 2012 (nay là Bộ luật Lao động 2019), Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 và Luật Bảo hiểm xã hội 2014. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận, đánh giá thực trạng áp dụng pháp luật qua các bản án thực tế tại Tòa án nhân dân, từ đó làm rõ các vướng mắc về mức bồi thường và quy trình chi trả. Phạm vi nghiên cứu bao quát thực tiễn áp dụng pháp luật trên toàn quốc trong giai đoạn 2015 - 2020. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện ở việc đề xuất các giải pháp bảo đảm 100% quyền lợi hợp pháp cho người lao động, đồng thời giảm thiểu rủi ro tài chính đột ngột cho người sử dụng lao động, hướng tới tối ưu hóa cơ chế an toàn lao động quốc gia.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng nền tảng dựa trên ba lý thuyết cốt lõi: Lý thuyết An ninh con người (Human Security), Lý thuyết Trách nhiệm bồi thường không dựa trên lỗi (No-fault Liability) và Lý thuyết Phân bổ rủi ro trong quan hệ lao động. Lý thuyết an ninh con người khẳng định quyền được làm việc trong môi trường an toàn là quyền cơ bản, gắn liền với bảo đảm thu nhập và an toàn thân thể theo tinh thần Điều 19 và Điều 35 Hiến pháp 2013. Bên cạnh đó, lý thuyết trách nhiệm bồi thường không dựa trên lỗi chỉ rõ người sử dụng lao động phải chịu trách nhiệm tài chính ngay cả khi không có lỗi trực tiếp, bởi quá trình sử dụng sức lao động luôn tiềm ẩn rủi ro nghề nghiệp khách quan.

Nghiên cứu làm rõ ba khái niệm pháp lý then chốt: Tai nạn lao động (khoản 8 Điều 3 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015), Trách nhiệm bồi thường thiệt hại (Điều 144, Điều 145 Bộ luật Lao động 2012) và Tỷ lệ suy giảm khả năng lao động. Khung phân tích xác lập ba nguyên tắc bồi thường căn bản: nguyên tắc kịp thời - nhanh chóng, nguyên tắc tách bạch từng lần tai nạn không cộng dồn theo Thông tư 04/2015/TT-BLĐTBXH và nguyên tắc nhân văn. Về định mức, pháp luật quy định mức bồi thường sàn ít nhất bằng 1,5 tháng tiền lương đối với mức suy giảm từ 5% đến 10%, tăng 0,4 tháng lương cho mỗi 1% suy giảm tiếp theo và trần bồi thường ít nhất bằng 30 tháng tiền lương khi suy giảm từ 81% trở lên hoặc tử vong.

Phương pháp nghiên cứu

Tác giả sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện từ các thông báo chính thức của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội giai đoạn 2015 - 2019 và hồ sơ án lệ thực tế từ hệ thống Tòa án nhân dân. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan cùng 03 bản án phúc thẩm điển hình: Bản án số 644/2018/LĐ-PT của Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Bản án số 01/2018/LĐ-PT của Tòa án nhân dân tỉnh Bình Định và Bản án số 22/2017/LĐ-PT của Tòa án nhân dân tỉnh Đồng Nai.

Phương pháp chọn mẫu là phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling), tập trung vào các vụ việc có tính chất điển hình về xác định tỷ lệ thương tật từ 31% đến 65% và tranh chấp nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội. Luận văn áp dụng phối hợp phương pháp phân tích luật học, phương pháp tổng hợp - so sánh quy phạm và phương pháp bình luận bản án. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm đối chiếu trực tiếp giữa các quy định pháp luật thực định với thực tiễn xét xử, từ đó phát hiện chính xác các khoảng trống lập pháp và sự thiếu thống nhất trong áp dụng pháp luật giai đoạn 2015 - 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra bức tranh toàn cảnh về thực trạng tai nạn lao động với bốn phát hiện then chốt:

Thứ nhất, rủi ro phân bổ không đồng đều giữa các nhóm ngành sản xuất. Lĩnh vực xây dựng chiếm tỷ lệ tai nạn cao nhất với 30,4% tổng số vụ và 37,8% tổng số người chết trong năm 2019. Tiếp theo là các ngành sản xuất vật liệu xây dựng và cơ khí chế tạo, cùng chiếm 8,7% tổng số vụ và 7,6% số người chết. Lĩnh vực sản xuất kinh doanh điện chiếm 7,6% số vụ và 6,6% số ca tử vong.

Thứ hai, nguyên nhân chủ quan từ phía người sử dụng lao động chiếm tỷ trọng áp đảo lên tới 47,74% tổng số vụ và 49,99% số ca tử vong. Trong đó, hành vi không xây dựng quy trình làm việc an toàn chiếm 24,32% số vụ (26,27% số người chết); không tổ chức huấn luyện an toàn lao động chiếm 14,41% số vụ (13,56% số người chết). Ngược lại, vi phạm quy trình an toàn do người lao động gây ra chỉ chiếm 14,41% tổng số vụ.

Thứ ba, quy định về mức bồi thường bộc lộ sự cào bằng bất hợp lý. Theo công thức tính tại Thông tư 04/2015/TT-BLĐTBXH, người lao động suy giảm 81% sức lao động và người suy giảm 99% sức lao động đều nhận chung một mức bồi thường tối thiểu là 30 tháng lương. Tương tự, mức bồi thường giữa trường hợp thương tật 81% và trường hợp tử vong chưa có sự phân hóa thỏa đáng.

Thứ tư, cơ chế tài chính bồi thường thiếu tính chia sẻ rủi ro. Người sử dụng lao động phải tự chi trả các khoản bồi thường và viện phí phát sinh, dẫn đến nhiều khoản chi trả lên tới 4 - 5 tỷ đồng trong các vụ tai nạn nghiêm trọng. Trong khi đó, Quỹ bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp lại kết dư thặng dư hơn 16.000 tỷ đồng do định mức chi trả theo Luật Bảo hiểm xã hội còn nhiều điểm chưa bao quát.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của tình trạng trên bắt nguồn từ việc nhiều doanh nghiệp ưu tiên tối ưu hóa lợi nhuận mà cắt giảm chi phí bảo hộ, kết hợp với nhận thức pháp luật hạn chế của người lao động. Về mặt trình bày dữ liệu, các chuỗi số liệu về thiệt hại vật chất tăng từ 153,97 tỷ đồng (năm 2015) lên 1.934 tỷ đồng (năm 2019) và tổng số ngày nghỉ việc tăng từ 99.089 ngày lên 138.089 ngày có thể được mô hình hóa hiệu quả qua biểu đồ cột chồng kết hợp đồ thị đường xu hướng, làm nổi bật mức tăng trưởng thiệt hại vật chất vượt bậc qua 5 năm.

So sánh với các tiêu chuẩn quốc tế trong Công ước số 155, 174, 187 của ILO và Luật Tiêu chuẩn lao động Hàn Quốc, pháp luật Việt Nam đã tiếp cận được nguyên tắc bảo vệ quyền con người nhưng còn thiếu cơ chế phân bổ rủi ro tự động giữa cơ quan bảo hiểm xã hội và doanh nghiệp, dẫn đến việc người lao động thường xuyên phải khởi kiện qua nhiều cấp xét xử kéo dài từ 2 đến 4 năm mới nhận được quyền lợi bồi thường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu thực chứng, luận văn đưa ra bốn nhóm giải pháp mang tính đột phá nhằm hoàn thiện khung pháp lý và nâng cao hiệu quả thi hành:

Một là, tái cấu trúc công thức tính mức bồi thường suy giảm khả năng lao động. Quốc hội và Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cần sửa đổi Điều 145 Bộ luật Lao động theo hướng: quy định mức bồi thường ít nhất bằng 0,5 tháng tiền lương cho mức suy giảm 1% đầu tiên, sau đó cứ mỗi 1% tăng thêm sẽ được cộng 0,2 tháng tiền lương. Giải pháp này giúp bảo đảm quyền lợi cho 100% người lao động bị suy giảm dưới 5% sức lao động, thực hiện trong giai đoạn 2021 - 2023.

Hai là, tách bạch quy định bồi thường độc lập đối với trường hợp người lao động tử vong. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cần bổ sung điều khoản quy định mức bồi thường một lần cố định bằng 36 tháng tiền lương theo hợp đồng lao động cho thân nhân của người bị nạn, áp dụng thống nhất trước năm 2024 nhằm tạo sự phân hóa rõ ràng với trường hợp thương tật thông thường.

Ba là, kích hoạt cơ chế chia sẻ gánh nặng tài chính từ Quỹ bảo hiểm xã hội. Bảo hiểm xã hội Việt Nam phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng quy chế giải ngân nguồn kết dư hơn 16.000 tỷ đồng của Quỹ bảo hiểm tai nạn lao động để hỗ trợ chi trả 30% đến 50% chi phí bồi thường cho doanh nghiệp vừa và nhỏ khi xảy ra tai nạn nghiêm trọng, hoàn thành lộ trình trong giai đoạn 2022 - 2025.

Bốn là, tăng cường thanh tra chuyên ngành và xử phạt vi phạm an toàn lao động. Thanh tra Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tại 63 tỉnh thành cần nâng cao tỷ lệ thanh tra định kỳ, xử lý nghiêm 100% doanh nghiệp không huấn luyện an toàn lao động nhằm triệt tiêu 47,74% nguyên nhân tai nạn bắt nguồn từ phía người sử dụng lao động.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng cao cho bốn nhóm chủ thể chính:

Thứ nhất, Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư tranh tụng: Luận văn cung cấp hệ thống án lệ thực tế từ 03 bản án phúc thẩm điển hình và phương pháp luận tính toán các khoản chi phí bồi thường, hỗ trợ giải quyết nhanh chóng các vụ án tranh chấp lao động phức tạp.

Thứ hai, Bộ phận Pháp chế và Quản trị Nhân sự tại các doanh nghiệp: Giúp nắm vững các căn cứ pháp lý để xây dựng quy trình bảo hộ lao động chuẩn mực, phòng ngừa 47,74% nguy cơ rủi ro pháp lý xuất phát từ lỗi quản lý và kiểm soát các khoản bồi thường đột xuất lên tới hàng tỷ đồng.

Thứ ba, Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách: Đóng góp cơ sở thực tiễn vững chắc từ số liệu 8.150 vụ tai nạn trên 63 tỉnh thành để sửa đổi, bổ sung Luật An toàn, vệ sinh lao động và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Thứ tư, Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Sinh viên chuyên ngành Luật: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo học thuật chuyên sâu về pháp luật lao động, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và an sinh xã hội tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Câu hỏi 1: Doanh nghiệp không có lỗi trong vụ tai nạn lao động thì có phải bồi thường cho người lao động không? Trả lời: Có. Theo quy định tại Điều 144 và Điều 145 Bộ luật Lao động 2012, trách nhiệm bồi thường của người sử dụng lao động là trách nhiệm pháp lý khách quan, không phụ thuộc vào yếu tố lỗi. Doanh nghiệp vẫn phải bồi thường ít nhất từ 1,5 đến 30 tháng tiền lương theo tỷ lệ suy giảm sức lao động từ 5% trở lên. Trường hợp lỗi hoàn toàn do người lao động thì doanh nghiệp vẫn phải trả trợ cấp ít nhất bằng 40% mức quy định.

Câu hỏi 2: Tai nạn xảy ra trên đường đi làm hoặc từ nơi làm việc về nơi ở có được xác định là tai nạn lao động không? Trả lời: Có, nếu tai nạn xảy ra trên tuyến đường và trong khoảng thời gian hợp lý mà người lao động thường xuyên di chuyển. Căn cứ khoản 3 Điều 38 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 và thực tiễn xét xử tại Bản án số 01/2018/LĐ-PT, người lao động gặp tai nạn khi đổi ca trực trên đường về nhà vẫn được công nhận hưởng đầy đủ chế độ trợ cấp và chi phí y tế từ người sử dụng lao động.

Câu hỏi 3: Mức bồi thường tối thiểu cho người lao động bị suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên là bao nhiêu? Trả lời: Theo Điều 145 Bộ luật Lao động 2012 và Thông tư 04/2015/TT-BLĐTBXH, người lao động bị suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên hoặc thân nhân của người lao động bị chết do tai nạn lao động được nhận mức bồi thường ít nhất bằng 30 tháng tiền lương theo hợp đồng lao động.

Câu hỏi 4: Tiền lương làm căn cứ tính bồi thường tai nạn lao động bao gồm những khoản nào? Trả lời: Căn cứ Điều 6 Thông tư 04/2015/TT-BLĐTBXH, tiền lương tính bồi thường là tiền lương bình quân của 06 tháng liền kề trước khi xảy ra tai nạn, bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác theo thỏa thuận ghi trong hợp đồng lao động.

Câu hỏi 5: Doanh nghiệp không đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động khi xảy ra tai nạn thì chịu trách nhiệm gì? Trả lời: Căn cứ khoản 4 Điều 145 Bộ luật Lao động 2012 và Bản án số 644/2018/LĐ-PT, ngoài việc bồi thường thiệt hại và thanh toán 100% chi phí y tế, doanh nghiệp bắt buộc phải chi trả thêm một khoản tiền tương ứng với toàn bộ chế độ trợ cấp tai nạn lao động theo Luật Bảo hiểm xã hội mà cơ quan bảo hiểm xã hội đáng lẽ phải chi trả.

Kết luận

Luận văn "Bồi thường thiệt hại do tai nạn lao động. Thực tiễn tại Việt Nam" đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu nghiên cứu với 5 điểm cốt lõi:

• Hệ thống hóa toàn diện lý luận về trách nhiệm bồi thường thiệt hại không phụ thuộc vào yếu tố lỗi trong quan hệ lao động.
• Phân tích thực trạng 8.150 vụ tai nạn năm 2019, chỉ rõ 47,74% nguyên nhân xuất phát từ người sử dụng lao động và lĩnh vực xây dựng chiếm 30,4% tổng số vụ.
• Đánh giá thực tiễn xét xử qua các bản án tiêu biểu, chỉ ra bất cập trong việc áp dụng mức bồi thường cào bằng đối với nhóm suy giảm sức lao động từ 81% trở lên.
• Phát hiện nghịch lý tài chính khi quỹ bảo hiểm xã hội kết dư hơn 16.000 tỷ đồng nhưng doanh nghiệp vẫn phải đơn phương gánh chịu thiệt hại vật chất hơn 1.934 tỷ đồng.
• Đề xuất lộ trình 4 nhóm giải pháp lập pháp và thực thi giai đoạn 2021 - 2025 nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho hơn 8.327 nạn nhân mỗi năm.

Đóng góp chính của luận văn là tạo lập nhịp cầu khoa học vững chắc giữa lý luận lập pháp và thực tiễn xét xử tư pháp. Các cơ quan quản lý nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp cần nhanh chóng tham khảo, ứng dụng các giải pháp nêu trên để hoàn thiện chính sách an sinh và xây dựng môi trường lao động an toàn, bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT VỀ BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO TAI NẠN LAO ĐỘNG 1. Khái niệm và đặc điểm của tai nạn lao động 1. Khái niệm tai nạn lao động Tính mạng, sức khỏe là vốn quý nhất của bất kỳ mỗi cá nhân trong đời sống xã hội, đặc biệt là đối với NLĐ.

Trong quá trình làm việc, NLĐ thường là bên yếu thế trong QHLĐ. Khi tiếp xúc với máy móc, công cụ lao động và môi trường lao động, NLĐ có thể gặp phải những tai nạn gây thiệt hại về sức khỏe, thậm chí mất đi tính mạng ở bất cứ nơi đâu và bất cứ lúc nào. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến quá trình thụ hưởng các quyền con người của NLĐ. Vì vậy, Hiến pháp 2013 của Việt Nam đã ghi nhận rất nhiều quyền con người, quyền cơ bản, trong đó có quyền sống, quyền được bảo hộ về tính mạng, sức khỏe.

Chẳng hạn, Điều 19 Hiến pháp 2013 quy định: “tính mạng con người được pháp luật bảo hộ. Không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật” và khoản 1 Điều 20 của Hiến pháp cũng nhấn mạnh “mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm”. Khoản 2 Điều 35 Hiến pháp 2013 cũng quy định: “người làm công ăn lương được bảo đảm các điều kiện làm việc công bằng, an toàn; được hưởng lương, chế độ nghỉ ngơi”. Như vậy, bằng các quy định của mình Hiến pháp đã thừa nhận trong trường hợp bị thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, NLĐ sẽ được BTTH theo quy định pháp luật.

Đây là cơ sở tiền đề rất quan trọng để NLĐ được bảo vệ bằng các quy định của pháp luật lao động. Để bảo vệ cho sức khoẻ và tính mạng của NLĐ, pháp luật hầu hết các quốc gia đều quy định về các tiêu chuẩn trong quá trình lao động và về TNLĐ. Tuy nhiên, TNLĐ là gì thì hiện nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau. Ban đầu, TNLĐ chỉ được hiểu là “một sự việc không bình thường, không mong muốn xảy ra” trong quá trình sản xuất.

Khi nền công nghiệp phát triển, nhất 9 là các ngành công nghiệp khai khoáng, hầm mỏ, TNLĐ xảy ra thường xuyên hơn và chủ sử dụng lao động phải có trách nhiệm ràng buộc chặt chẽ hơn với những TNLĐ của người công nhân, thì khái niệm TNLĐ được hoàn thiện hơn1. Theo khuyến nghị của tổ chức lao động quốc tế (ILO) thì “TNLĐ là những chấn thương phát sinh từ hoặc trong quá trình làm việc mà hậu quả có thể tử vong hoặc không từ vong”2. Cách hiểu này đã thể hiện sự bao quát trong các trường hợp bị coi là TNLĐ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của NLĐ một cách tốt nhất. Dựa vào định nghĩa của ILO, mỗi quốc gia căn cứ vào các điều kiện cụ thể về kinh tế - xã hội mà sẽ có sự quy định cụ thể khái niệm về TNLĐ.

Chẳng hạn như, luật Tiêu chuẩn lao động Hàn Quốc có quy định “tai nạn trong khi làm việc” là những thương tật, bệnh hoạn hay tử vong xảy ra do những lý do của công việc. Tai nạn trong khi làm việc được chia ra làm hai loại: “sự cố trong khi làm việc” và “bệnh tật trong khi làm việc”.3 Theo Liên minh Châu Âu (European Union - EU) trong ấn phẩm “Thống kê Châu Âu về tai nạn lao động”4 thì “tai nạn lao động là những tai nạn xảy ra trong quá trình làm việc, dẫn đến tổn hại về thể chất hoặc tinh thần”. Theo Viện nghiên cứu quốc gia về bảo hộ an toàn lao động của Pháp (Institut National de Recherche et de Sécurité – INRS) thì “tai nạn lao động là một sự kiện bất ngờ xảy ra do công việc hoặc xảy ra trong khi làm việc tại một thời điểm, không gian cụ thể, gây thương tật cho NLĐ”…5 1 Bùi Thị Lâm Hà, “Chế độ tai nạn ở Việt Nam – nhìn từ cơ sở lý luận”, Tạp chí Bảo hiểm xã hội, số 1A (2015). 2 Protocol of 2002 to the Occupational Safety and Health Convention.

3 Điều 80 luật Tiêu chuẩn lao động Hàn Quốc. 4 European Commission (2012), European Statistics on Accidents at Work (ESAW) – Summary methodology – 2012 Edition, Publications Office of the European Union, Luxembourg, p.fr/safety/occupational_accidents. 10 Ở Việt Nam, khái niệm về TNLĐ đã được đề cập đến ngay từ khi ban hành BLLĐ đầu tiên vào năm 1994. Tiếp thu và kế thừa các quy định đó tại Điều 142 BLLĐ 2012 và khoản 8 Điều 3 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 thì khái niệm TNLĐ được hiểu như sau: “Tai nạn lao động là tai nạn gây tổn hại cho bất kỳ bộ phận, chức năng nào của cơ thể hoặc gây tử vong cho NLĐ, xảy ra trong quá trình lao động, gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ lao động”.

Như vậy, để được xem là TNLĐ thì tai nạn này phải là những tai nạn rủi ro xảy ra trong quá trình lao động, gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ lao động. Đó là những công việc mà NLĐ có nghĩa vụ thực hiện cho NSDLĐ theo sự thoả thuận trong HĐLĐ. Ngoài ra, tại Điều 12 Nghị định 45/2013/NĐ-CP còn bổ sung thêm trường hợp cũng được xem là TNLĐ, đó là tai nạn xảy ra “kể cả trong thời gian nghỉ giải lao, ăn giữa ca, ăn bồi dưỡng hiện vật, vệ sinh kinh nguyệt, tắm rửa, cho con bú, đi vệ sinh, chuẩn bị và kết thúc công việc tại nơi làm việc”. Điều đó cho thấy, pháp luật lao động Việt Nam đã tiếp thu và có chọn lọc quy định trong các công ước của ILO và pháp luật của một số quốc gia trên thế giới.

Từ những vấn đề trên có thể thấy, TNLĐ là hậu quả của việc thực hiện chưa tốt các quy định về an toàn lao động. Theo các quy định hiện hành, những tai nạn được coi là TNLĐ có thể thuộc một trong các trường hợp sau đây: (i) Bị tai nạn tại nơi làm việc và trong giờ làm việc, bao gồm: Tai nạn xảy ra trong lao động gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ được phân công; tai nạn trong thời gian ngừng việc giữa giờ do nhu cầu sinh hoạt đã được quy định trong các văn bản về chế độ làm việc, nội quy lao động, chẳng hạn như, khoảng thời gian NLĐ thực hiện các vấn đề về vệ sinh kinh nguyệt, tắm rửa, cho con bú, đi vệ sinh.; tai nạn trong thời gian nghỉ giải lao, ăn giữa ca, ăn bồi dưỡng hiện vật; trong thời gian chuẩn bị và kết thúc công việc; (ii) Bị tai nạn ngoài nơi làm việc hoặc ngoài giờ làm việc khi thực hiện công việc theo yêu cầu của NSDLĐ mà các công việc đó gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ lao động được phân công. 11 (iii) Bị tai nạn trên tuyến đường đi và về từ nơi ở đến nơi làm việc trong khoảng thời gian và tuyến đường mà hằng ngày, NLĐ vẫn thường xuyên đi và về từ nơi ở đến nơi làm việc và ngược lại.6 Bên cạnh đó, để làm rõ hơn trong việc xác định các quan hệ tai nạn nào được coi là TNLĐ thì theo Điều 40 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 những trường hợp sau đây có thể không được xem là TNLĐ: (i) Do mâu thuẫn của chính nạn nhân với người gây ra tai nạn mà không liên quan đến việc thực hiện công việc, nhiệm vụ lao động; (ii) Do NLĐ cố ý tự hủy hoại sức khỏe của bản thân; (iii) Do sử dụng ma túy, chất gây nghiện khác trái với quy định của pháp luật. Từ những phân tích nêu trên, tác giả cho rằng “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do tai nạn lao động là một loại trách nhiệm pháp lý phát sinh khi xảy ra tai nạn lao động nhằm bù đắp những tổn thất về vật chất, thể chất và tinh thần cho người lao động hoặc thân nhân của họ”.

Đặc điểm của tai nạn lao động Cũng giống như những tai nạn rủi ro khác xảy ra đối với con người trong xã hội, TNLĐ là những sự kiện xảy ra ngoài ý chí của NLĐ. Do đó, ngoài những đặc điểm chung của các tai nạn rủi ro thì TNLĐ cũng có những đặc điểm riêng. Việc xác định cụ thể những đặc điểm riêng này sẽ giúp so sánh và phân biệt giữa TNLĐ với tai nạn rủi ro khác trong đời sống. Thứ nhất, TNLĐ là những tai nạn xảy ra bất ngờ, con người không thể lường trước được.

Cũng giống như những loại tai nạn khác, TNLĐ trước hết là phải những rủi ro, những sự cố xảy ra ngoài ý muốn của NLĐ và cả NSDLĐ. Những sự 6 Mục III.1 Thông tư 03/2007/TT-BLĐTBXH. 12 cố này là những sự cố được xảy ra mà con người không thể biết được chính xác về thời gian và không gian. Những sự cố này có thể được xuất phát từ những yếu tố nguy hiểm độc hại trong chính QHLĐ như môi trường làm việc, trang thiết bị, máy móc, nguyên vật liệu.

Việc đưa vào sản xuất và sử dụng các máy, công nghệ, nguyên vật liệu mới ngoài những mặt tích cực, còn tiềm ẩn những nguy cơ về an toàn vệ sinh lao, nếu NLĐ không được huấn luyện thích ứng. Vì thế, khi tham gia vào các QHLĐ, NLĐ cần được hướng dẫn cụ thể để đáp ứng những đòi hỏi cụ thể của công việc và phải có hướng dẫn kịp thời. Khi những sự cố này diễn ra sẽ làm thiệt hại đến bất kỳ bộ phận, chức năng nào đó của cơ thể NLĐ hoặc có thể gây tử vong cho NLĐ. Cũng bởi đặc điểm không thể lường trước này mà hiện nay con người chỉ có thể áp dụng những biện pháp nhằm phòng ngừa để hạn chế TNLĐ cũng như giảm thiểu tối đa hậu quả do TNLĐ gây ra, chứ khó có thể loại trừ hoàn toàn TNLĐ trên thực tế.

Thứ hai, TNLĐ là tai nạn xảy ra gắn với quá trình làm việc của NLĐ, trong một khoảng thời gian và không gian cụ thể. Đây là đặc điểm quan trọng để phân biệt TNLĐ và các tai nạn rủi ro khác trong đời sống. Xét về bản chất, TNLĐ cũng là những tai nạn rủi ro, tuy nhiên, tai nạn rủi ro lại có thể xảy ra với bất kỳ ai, trong bất cứ hoạt động và điều kiện hoàn cảnh nào. Trong khi đó, TNLĐ cũng là những tai nạn rủi ro nhưng chỉ được xảy ra trong quá trình lao động, gắn liền với việc thực hiện công việc, nhiệm vụ lao động.