Chương 1: Những vấn đề cơ bản về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để phát triển khu, cụm công nghiệp. Chương 2: Những bất cập và hướng hoàn thiện về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để phát triển khu, cụm công nghiệp tại tỉnh Long An. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 CHƢƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BỒI THƢỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƢ KHI NHÀ NƢỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ PHÁT TRIỂN KHU, CỤM CÔNG NGHIỆP 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, Ý NGHĨA CỦA BỒI THƢỜNG, HỖ TRỢ, TÁI ĐỊNH CƢ KHI NHÀ NƢỚC THU HỒI ĐẤT ĐỂ PHÁT TRIỂN KHU, CỤM CÔNG NGHIỆP 1.
Khái niệm Để tìm hiểu quy định pháp luật về “bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để phát triển Khu, cụm công nghiệp”, trước hết phải hiểu rõ nội hàm, ý nghĩa của các thuật ngữ được sử dụng, thì mới có thể tiếp cận và hiểu đúng quy định pháp luật. Trong đó, trọng tâm cần tìm hiểu, làm rõ khái niệm các cụm từ “bồi thường”, “hỗ trợ”, “tái định cư”…đặt trong bối cảnh thu hồi đất để phát triển khu, cụm công nghiệp, từ đó hiểu được mục đích, ý nghĩa của quy định pháp luật về các vấn đề này. (i) Về thuật ngữ “bồi thường” Theo Từ điển tiếng Việt, bồi thường được hiểu là việc đền bù bằng tiền những thiệt hại về vật chất mà mình phải chịu trách nhiệm1. Trong khoa học pháp lý, “bồi thường” là khái niệm xuất hiện nhiều trong các lĩnh vực dân sự, thường gắn liền với các cụm từ như trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo hợp đồng, bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, bồi thường thiệt hại vật chất, bồi thường thiệt hại về tinh thần…và tương xứng với việc ai gây thiệt hại, người đó phải bồi thường; thiệt hại đến đâu, bồi thường đến đó.
Theo pháp luật đất đai, đặc biệt trong bối cảnh các dự án xây dựng ngày càng phát triển (nhất là các dự án khu, cụm công nghiệp) kéo theo diện tích đất người dân đang sử dụng bị thu hồi ngày càng lớn, đã đặt ra bài toán cho các cơ quan hành chính nhà nước trong việc quản lý đất đai, đặc biệt phải kể đến bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất. Từ điển tiếng Việt, NXB Hồng Đức, TP. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Căn cứ theo Khoản 12 Điều 3 LĐĐ năm 2013, “bồi thường về đất” được hiểu là “việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất”. Xuất phát từ thực tiễn quá trình Nhà nước THĐ sẽ gây ra những thiệt hại vô cùng lớn, ảnh hưởng rất nghiêm trọng đến cuộc sống vốn đã ổn định từ bao lâu nay của người sử dụng đất.
Chẳng hạn, người dân sẽ bị lâm vào tình cảnh bị mất chỗ ở, mất đất để canh tác sản xuất nông nghiệp, mất đi nơi kinh doanh buôn bán hàng hóa,…Việc THĐ không những gây thiệt hại về đất mà còn ảnh hưởng đến nhà ở, các công trình xây dựng, vật kiến trúc, cây cối, hoa màu, vật nuôi trên đất, ảnh hưởng đến đời sống vật chất, mức thu nhập, sức khỏe, tâm lý của người dân có đất bị thu hồi. Do đó, nhà nước phải xây dựng cơ chế bồi thường thỏa đáng, bản chất là để bù đắp những tổn thất mà người sử dụng đất phải gánh chịu, trong đó mức bù đắp phải tương xứng với những thiệt hại mà người dân bị THĐ phải gánh chịu. Qua đó, có thể hiểu rằng bồi thường khi Nhà nước THĐ là việc Nhà nước đền bù những tổn thất, thiệt hại về đất, tài sản trên đất cho người sử dụng đất phát sinh từ việc THĐ theo các căn cứ do pháp luật về đất đai quy định. (ii) Về thuật ngữ “Hỗ trợ” Theo Từ điển Tiếng Việt, “Hỗ trợ” được hiểu là giúp đỡ lẫn nhau, giúp đỡ thêm vào2.
Cũng có nghĩa rằng bản chất của hỗ trợ là không bắt buộc, tùy nghi và hoàn toàn không phải là trách nhiệm pháp lý như ý nghĩa của “bồi thường”. Tại Khoản 7 Điều 4 LĐĐ năm 2003 quy định: “Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước giúp đỡ người bị thu hồi đất thông qua đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới, cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới”. Có thể thấy rằng, hỗ trợ khi THĐ là một chính sách mềm, thể hiện sự quan tâm, trợ giúp thêm của Nhà nước, sự cộng thêm vào nên không đòi hỏi tính tương xứng và nguyên tắc như bồi thường3. Tuy nhiên, khi “hỗ trợ” đã được ghi nhận vào điều luật thì nó nghiễm nhiên trở thành trách nhiệm bắt buộc của nhà nước đối với người dân và nhà nước 2 Hoàng Phê, 2018.
Từ điển tiếng Việt, NXB Hồng Đức, TP. 3 Phan Trung Hiền, 2013. Về nội hàm của một số khái niệm trong pháp luật đất đai. Tạp chí Nghiên cứu lập pháp, số 20, tr.
TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 phải đảm bảo sự hỗ trợ công bằng giữa những trường hợp thuộc diện THĐ theo đúng trình tự luật định, chứ không còn là tùy nghi thực hiện nữa. Theo đó, đối chiếu với quy định tại Khoản 2 Điều 83 LĐĐ năm 2013, các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm: Thứ nhất, hỗ trợ nhằm giúp người dân bị THĐ có điều kiện ổn định đời sống, sản xuất; Trong đó, đối tượng, điều kiện và mức hỗ trợ sẽ căn cứ vào loại đất, diện tích đất, địa bàn bị thu hồi đất4. Thứ hai, đối với trường hợp hộ gia đình, cá nhân trực tiếp canh tác, sản xuất nông nghiệp hoặc bị thu hồi đất ở kết hợp với kinh doanh và phải di dời chỗ ở thì sẽ được hưởng chính sách hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề; tìm kiếm việc làm. Hình thức hỗ trợ này được áp dụng linh hoạt tùy thuộc vào mục đích sử dụng đất và chỉ áp dụng đối với hộ gia đình, cá nhân có đất bị thu hồi, không áp dụng cho các tổ chức hay đơn vị khác.
Thứ ba, trường hợp cá nhân, hộ gia đình hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài bị THĐ và phải di chuyển chỗ ở, thì được hỗ trợ TĐC. UBND cấp tỉnh sẽ phê duyệt phương án TĐC với nhiều cấp nhà, diện tích nhà ở cho phù hợp với khả năng tài chính, nhu cầu sử dụng và tình hình thực tế tại mỗi địa phương. Thứ tư, các hình thức hỗ trợ khác theo quy định pháp luật. Ngoài ra, theo Điều 25 Nghị định 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, thì tùy theo điều kiện, tình hình thực tế của từng địa phương và góp phần đảm bảo quyền lợi cao nhất cho người sử dụng đất, thì Chủ tịch UBND cấp tỉnh có quyền quyết định các biện pháp hỗ trợ khác nhằm đảm bảo công bằng đối với người có đất thu hồi và những trường hợp đặc biệt khác như người dân bị THĐ nhưng không được hưởng bồi thường mà chỉ được hỗ trợ.
4 Điều 19 Nghị định 47/2014/NĐ-CP ngày 15/5/2014 của Chính phủ quy định về bồi thường, hỗ trợ, TĐC khi nhà nước THĐ (được sửa đổi, bổ sung bởi Điều 4 Nghị định 01/2017/NĐ-CP ngày 06/01/2017 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số nghị định quy định chi tiết thi hành LĐĐ). TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Thực tế, tỉnh Long An cũng đã cụ thể hóa quy định nêu trên và đưa ra các khoản hỗ trợ thêm phù hợp với điều kiện của địa phương, cụ thể như: hộ gia đình chính sách được hỗ trợ 10.000đồng/hộ nếu thuộc trường hợp giải tỏa trắng nhà nhưng không bị thu hồi hết đất, hỗ trợ 15.000đồng/hộ nếu bị giải tỏa trắng nhà và bị thu hồi hết đất. Hộ gia đình thuộc diện hộ nghèo được hỗ trợ bằng tiền một lần tương đương 30kg gạo/tháng/hộ, hỗ trợ trong thời gian 06 năm (nếu bị giải tỏa trắng nhà và bị thu hồi hết đất) hoặc 03 năm (nếu bị giải tỏa trắng nhà nhưng không bị thu hồi hết đất). Trường hợp gia đình, cá nhân phải giải tỏa toàn bộ nhà ở và chấp hành tốt mọi chủ trương, chính sách và phương án bồi thường, di dời và bàn giao mặt bằng đúng hạn thì sẽ được hưởng tiền thưởng di dời bằng tiền với mức 10.000đồng/hộ (thưởng tiến độ bàn giao mặt bằng); hỗ trợ thuê nhà tạm cư,…theo Điều 21 Quyết định số 09/2018/QĐ-UBND ngày 20/3/2018 của UBND tỉnh Long An quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất để áp dụng trên địa bàn tỉnh Long An.
Như vậy, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là “việc Nhà nước giúp đỡ, trợ giúp cho người có đất bị thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển sau khi bị thu hồi đất”. (iii) Về thuật ngữ “tái định cư” Thuật ngữ “tái định cư” được nhắc tới khá nhiều trong các văn bản quy phạm pháp luật như LĐĐ năm 2003, LĐĐ năm 2013, Luật Xây dựng năm 2014, Luật Nhà ở năm 2014. Tuy nhiên, chưa có bất cứ quy định cụ thể nào diễn giải, giải thích nội hàm hay mục đích, ý nghĩa của từ ngữ “tái định cư”. Tuy nhiên, đặt “tái định cư” trong bối cảnh các quy định về pháp luật đất đai, thì quá trình Nhà nước THĐ, người dân có đất bị thu hồi phải gánh chịu nhiều thiệt hại, trong đó thiệt hại lớn nhất, ảnh hưởng đến đời sống sinh hoạt vốn có của người dân là bị mất chỗ ở, phải tìm và chuyển sang chỗ ở khác ngoài địa bàn đang sinh sống, gây xáo trộn, đảo lộn cuộc sống.
Nhằm đảm bảo cho người dân bị THĐ sớm ổn định lại cuộc sống, ngoài việc phải bồi thường những thiệt hại, Nhà nước có trách nhiệm bố trí nơi ở mới cho người dân khi họ phải di chuyển nơi ở hay gọi cách khác là tái định cư. Theo đó, TĐC được hiểu là việc bố trí chỗ ở mới hoặc trả chi phí để người có đất bị thu hồi tìm một chỗ ở mới, giúp ổn định lại cuộc sống, trong trường hợp người bị THĐ không còn nơi ở nào khác trong phạm vi địa phương nơi có đất bị thu hồi và phải di chuyển chỗ ở. Đồng thời, căn cứ vào đặc điểm, tình hình quỹ đất của TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.