mở đầu cho nền “thơ mới” nói chung và báo hiệu cho thơ siêu thực Pháp nói riêng nhưng ông không phải là nhà thơ siêu thực thực sự” [22- tr. Năm 1924, André Breton công bố Tuyên ngôn chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa siêu thực được định nghĩa là: “hành vi tâm lý vô thức thuần túy, mà thông qua nó bạn dự định biểu lộ - hoặc là bằng lời, hoặc là bằng chữ viết, hoặc là bằng bất cứ cách nào khác – sự vận hành thực tế của tư duy; sự xui khiến của tư duy, không có bất cứ một cách thức nào” [22- tr. André Breton đã coi Piere Reverdy là người đã đặt ra tiêu chí về hình ảnh trong thơ siêu thực. Theo luận điểm của Piere Reverdy thì hình ảnh xuất hiện bắt nguồn từ sự xích lại gần nhau hay thu hẹp khoảng cách của những hiện thực cách xa nhau.
Những thủ pháp được các nhà siêu thực dùng thường là: cái nghịch lý, sự bất ngờ, thống nhất giữa những cái không thể thống nhất được, sự tương tự…Những thủ pháp đó làm cho tác phẩm của họ mang tính huyền ảo, phi lý, tạo ra nét độc đáo riêng biệt. Theo Breton, cơ sở phương pháp sáng tạo của chủ nghĩa siêu thực là sự tác động thuần túy nhằm mục đích thể hiện bằng lời nói, hoặc chữ viết, hoặc bằng bất kỳ phương tiện nào khác hoạt động hiện thực của tư tưởng. Các tư tưởng được tự do bộc lộ, không phải chịu kỳ một sự kiểm soát nào của lý trí hay của những thành kiến đạo đức và thẩm mỹ. Theo đó, chủ nghĩa siêu thực tôn trọng tính tự do của thơ ca, có thể không cần dấu câu, trật tự cú pháp, đề cao sự liên tưởng cá nhân.
Năm 1924 cũng là năm tạp chíLa Révolution surréaliste (Cách mạng siêu thực) ra đời như một dấu mốc cho sự hình thành của trường phái siêu thực. Cũng như tượng trưng, siêu thực có ảnh hưởng đến cả hội họa. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Năm 1971, trong Le surrélisme (Chủ nghĩa siêu thực), Armand Colin, tr.4, Robert Bréton, đã định nghĩa: “Chủ nghĩa siêu thực là một cuộc cách mạng văn hóa, bởi vì nó đã đề xuất với chúng ta sự đảo lộn các ý tưởng, hình ảnh, huyền thoại, thói quen thuộc về tinh thần đã quyết định cả nhận thức của chúng ta hiện tại về thế giới và sự dấn thân của bản thân mỗi người vào thế giới đó” [152 – tr 4]. Theo đó, tác giả cũng phân hình ảnh ra 3 cấp độ xây dựng hình ảnh cơ bản của chủ nghĩa siêu thực, đó là: dựa trên từ “như” so sánh, A như B, trong đó vế B có tính siêu thực, nhằm gây sửng sốt cho người đọc; đặt A và B cạnh nhau, không dùng liên từ “như” hoặc tương đương gọi là so sánh cụt (comparasion tronquée); sử dụng ẩn dụ cụt (métaphore tronquée) và là loại kết hợp hình ảnh phức tạp nhất của siêu thực.
Cuốn Surréalisme et littérature: une comparaison entre le surréalisme grec et français (Chủ nghĩa siêu thực và văn học: một so sánh giữa chủ nghĩa siêu thực Hy Lạp và Pháp) của Efthymia Rentzou, xuất bản năm 2002 đã nghiên cứu và chỉ ra những điểm tương đồng khác biệt giữa chủ nghĩa siêu thực trong văn học Hy Lạp và văn học Pháp. Trong cuốn Les surréalistes (Những tác giả chủ nghĩa siêu thực) của Anne Egger, Nxb Le Cavalier Bleu, 2003, từ ý tưởng về việc phần lớn chủ nghĩa siêu thực đã bị đóng băng trong phong trào khối (mouvement monolithique), Egger đã cố gắng chỉ ra sự đa dạng về phong cách và kỹ thuật trong phương thức biểu đạt siêu thực và chủ nghĩa triết chung (eclectisme) của các nghệ sỹ đương đại. Hai yếu tố tạo nên thành công cho thơ siêu thực là viết tự động và hình ảnh.Vaché thì hình ảnh là “những va đập chói lòa của từ ngữ”. Hình ảnh trong thơ siêu thực thường mang tính mộng mị, chiêm bao (onirique), lạ và bất ngờ.
Trong bài Le surréalisme (siêu thực) viết năm 2012, trên website http://lesdefinitions.fr/surrealisme, tác giả định nghĩa chủ nghĩa siêu thực là: “khái niệm bắt nguồn từ tiếng Pháp. Đây là một phong trào văn học nghệ thuật. Nền tảng triết học của chủ nghĩa siêu thực dựa trên trực giác của H. Bergson, thuyết phân tâm học của S.Freud và thuyết tương đối của A.
Cuốn Chủ nghĩa siêu thực Pháp thế kỷ XX: nghiên cứu – tuyển – dịch của 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Đông Hoài, Nxb Văn học, năm 1994 đã nghiên cứu và dịch một số bài thơ siêu thực Pháp trong thế kỷ XX và thơ Việt có yếu tố siêu thực. Trong đó, tác giả có đề cập đôi nét về cuốn Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh, Hoài Chân. Trong bài giới thiệu cho chuyên đề Chủ nghĩa siêu thực đăng trên Tạp chí văn học nước ngoài, số 5, tháng 9-10/2004, sau này được trích đăng trên https://giaitri.net/tin-tuc/sach/lang-van/andre-breton--chu-nghia-sieu-thuc- 1974175.html với tựa đề André Breton và chủ nghĩa siêu thực, Đỗ Lai Thúy đã tóm tắt lại lại quá trình hình thành, cơ sở sáng tạo của chủ nghĩa siêu thực cũng như mối quan hệ giữa chủ nghĩa siêu thực và chủ nghĩa tượng trưng. Theo đó, mục đích cao nhất của chủ nghĩa siêu thực là kêu gọi giải phóng cái tôi khỏi những “gông cùm” của lo-gic, lí trí, đạo đức và mỹ học truyền thống.
Trong sáng tác, hiện thực cần được tái tạo một cách chân thực nhất – đó là hiện thực tuyệt đối. Đỗ Lai Thúy cũng bày tỏ mong muốn: “Tuy không còn tồn tại nữa, nhưng chủ nghĩa siêu thực là một chặng đường tự nhận thức quan trọng của văn học với những bài học lịch sử quý giá của nó. Hơn nữa, siêu thực không tồn tại như một chủ nghĩa nhưng văn học hiện đại không thể thiếu nó với tư cách là những yếu tố” [https://giaitri.net/tin-tuc/sach/lang-van/andre-breton--chu-nghia-sieu- thuc-1974175. Ngoài ra, có thể kể đến một số công trình khác như: cuốn Littérature malgré elle: le surréalisme et la transformation du littéraire: la France, la Grèce, confrontations (Văn học và tấm gương tư phản chiếu: chủ nghĩa siêu thực và sự chuyển đổi văn học Pháp, Hy Lạp và những đối đầu) của Effthymia Rentzou, NXB Association des amis de Pleine marge, 2002; Nguyễn Văn Dân (2013), Chủ nghĩa hiện đại trong văn học nghệ thuật; Lã Nguyên (2016), Sự tiếp nhận các lý thuyết văn học hiện đại phương Tây từ 1986 đến nayhttps://languyensp.com/2016/01/29/su-tiep-nhan-cac-li-thuyet- van-nghe-hien-dai-phuong-tay-tu-1986-den-nay/.
Như vậy, có thể thấy cũng như khi bàn về chủ nghĩa tượng trưng, các công trình nghiên cứu về chủ nghĩa siêu thực đều thống nhất về nội hàm khái niệm cũng như nguyên tắc sáng tác, quan niệm của trường phái này. Trong các công trình 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nghiên cứu, mối quan hệ giữa tượng trưng và siêu thực là vấn đề nhiều tác giả đề cập đến. Điều đó rất hữu ích cho chúng tôi trong khi tìm hiểu tổng hợp sự tác động các yếu tố tượng trưng, siêu thực của hai trường phái này đến sáng tác của các nhà thơ Việt Nam hiện đại. Nghiên cứu về chủ nghĩa tƣợng trƣng, siêu thực trong thơ hiện đại Việt Nam Ở Việt Nam không có chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực nhưng những ảnh hưởng của yếu tố tượng trưng, siêu thực đến thơ hiện đại Việt Nam là không thể phủ nhận.
Trong tiến trình thơ Việt Nam, ảnh hưởng của tượng trưng, siêu thực đến tư tưởng sáng tác, quan niệm nghệ thuật, bút pháp nghệ thuật của các nhà văn ở mỗi thời điểm không giống nhau. Những ảnh hưởng này đã được nghiên cứu dưới hình thức những công trình nghiên cứu riêng rẽ hoặc tích hợp trong các công trình nghiên cứu chung trong các sách, báo, tạp chí. Qua tìm hiểu các công trình nghiên cứu về ảnh hưởng của tượng trưng, siêu thực trong thơ Việt Nam hiện đại, chúng tôi nhận thấy, các công trình tập trung vào các xu hướng chính: nghiên cứu về ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực đến tư tưởng sáng tác của các nhà thơ Việt Nam hiện đại; nghiên cứu về ảnh hưởng của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực đến bút pháp sáng tác của các nhà thơ Việt Nam hiện đại. Hướng nghiên cứu về những biểu hiện của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực trong tư tưởng sáng tác của các tác giả thơ Việt Nam hiện đại Những cách tân về nội dung và nghệ thuật của một thi phẩm bao giờ cũng bắt nguồn từ những sự thay đổi nhỏ nhất trong tư tưởng sáng tác.
Bộ phận thơ ca ảnh hưởng của chủ nghĩa siêu thực, tượng trưng trong tiến trình phát triển của văn học Việt Nam cũng không ngoại lệ. Những tác động của chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực đến vào đúng thời điểm các thi nhân Việt Nam đang tìm lối đi để thoát khỏi thực tiễn ảm đạm, buồn chán và nhiễu nhương, khi chủ nghĩa lãng mạn đã đến giai đoạn không đáp ứng được mộng chí thơ ca của các nhà thơ. Có lẽ vì thế, các nhà thơ trong phong trào Thơ mới những năm 1932 đã chịu ảnh hưởng của tượng trưng, siêu thực một cách rất tự nhiên, dựa trên cái gốc của chủ nghĩa lãng mạn để 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com đưa thơ ca đến những sự đổi mới đáng ghi nhận. Điều mà các nhà thơ Việt Nam tiếp thu được ở chủ nghĩa tượng trưng, siêu thực nằm ở những khía cạnh chính là: tiếp thu tư tưởng chủ động, khước từ chú giải, phân tích; phát huy trực giác kiến tạo thi giới; và giải thoát bế tắc.
Một số công trình tiêu biểu có thể kể đến như: Năm 1956, trong bài Đuổi bắt ảo ảnh, Nguyễn Hiến Lê đã đề cập đến văn học siêu thực Pháp trong đối sánh với văn học phương Đông nói chung và văn học Việt Nam nói riêng. Tác giả bài viết đã phân tích những điểm giao thoa giữa quan niệm của trường phái tượng trưng với quan niệm phương Đông, sự tiếp nhận và tạo ra tính nhạc trong thơ của các nhà thơ Việt Nam. Theo ông, Xuân Diệu là tác giả duy nhất trong giai đoạn Thơ mới áp dụng kỹ thuật tượng trưng và chỉ trong bài Nguyệt cầm. Năm 1962, trong cuốn Những khuynh hướng trong thi ca Việt Nam, nhà sách Khai Trí, Sài Gòn, Minh Huy đã nhận định về ảnh hưởng của khuynh hướng tượng trưng đến các nhà thơ Việt Nam trong giai đoạn tiền chiến và hậu chiến ở những mức độ đậm nhạt khác nhau.
Theo đó, Đoàn Phú Tứ được đánh giá là tác giả mang nhiều dấu vết của khuynh hướng tượng trưng nhất, Lưu Trọng Lưu được nhắc đến với bài thơ mang nhiều dấu ấn tượng trưng nhất, Hàn Mặc Tử và Bích Khê được xem là hai “nhà lý thuyết” của khuynh hướng tượng trưng.