CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Hứng thú là một khái niệm phong phú, mỗi người với mỗi quan niệm, mỗi cách tiếp cận riêng biệt về hứng thú nhưng điểm chung duy nhất nhận thức được tầm quan trọng của hứng thú trong hoạt động của con người. Đặc biệt là hứng thú trong quá trình học tập. Chính vì vậy, đã có một số tài liệu đã nghiên cứu về vấn đề hứng thú trong dạy học.
Ở đây, tôi xin giới thiệu một số tài liệu gần gũi, quý giá với đề tài mà tôi nghiên cứu.1 Các công trình, sách, bài viết về hứng thú - Năm 1955, A.Ackhadop có công trình nghiên cứu về “Sự phụ thuộc của tri thức học viên với hứng thú học tập” [2]. Kết quả cho thấy tri thức của học viên có mối quan hệ khăng khít với hứng thú học tập. Trong đó sự hiểu biết nhất định về môn học được xem là một tiền đề cho sự hình thành hứng thú đối với môn học. - “Vấn đề hứng thú nhận thức trong khoa học giáo dục” của tác giả Su-ki-na do nhà xuất bản Giáo dục Mockba phát hành năm 1971 [3] (được tác giả Nguyễn Văn Diên, Đại học Sư Phạm Hà Nội I biên dịch và tổ tư liệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội I ấn hành năm 1975).
- “Từ hứng thú đến tài năng” của tác giả L. Xô-Lô-Vây-Trích (biên dịch bởi Lê Khánh Trường, do nhà xuất bản Phụ Nữ Hà Nội phát hành năm 1975) [4]. Tuy sách không trình bày cơ sở lý luận của hứng thú nhưng lại là cuốn sách hay về hứng thú và tài năng. Mối liên hệ giữa hứng thú và tài năng được làm sáng tỏ thông qua những câu chuyện có thật trong cuộc sống.
Nội dung sách đơn giản, dễ hiểu và cách dẫn chuyện sinh động và có thể vận dụng giúp HS tìm thấy hứng thú và phát huy tài năng. Marôzôva đã nghiên cứu vấn đề: “Tác dụng của việc giảng dạy nêu vấn đề đối với hứng thú nhận thức của HS” [5]. Trong tài liệu này, ngoài việc đưa ra cấu trúc tâm lý của hứng thú, tác giả còn phân tích những điều kiện và khả năng giáo dục hứng thú trong quá trình học tập và lao động của HS cũng như tác dụng của việc giảng dạy nêu vấn đề đối với hứng thú nhận thức của HS. Đây là tài liệu tham khảo hay và quý giá về hứng thú.
SV: Nguyễn Thị Ly Na GVHD: ThS. Nguyễn Thị Lan Anh 6 1. Các luận văn, bài báo khoa học nghiên cứu về hứng thú trong dạy học Hóa học - Luận văn thạc sĩ “Sử dụng thí nghiệm vui và ảo thuật Hóa học nhằm: Nâng cao hứng thú học tập Hóa học cho học sinh phổ thông” [6] của học viên Hoàng Thị Minh Anh, Đại học Sư Phạm Hà Nội (1995). Điểm nổi bật của luận văn: Tác giả đã thu được một số kết quả quan trọng mà đề tài đã đề ra.
Nhìn chung, đây là một luận văn hay, giúp giáo viên và sinh viên hoá học có thêm nhiều thí nghiệm vui, ảo thuật phục vụ cho giảng dạy. - Luận văn thạc sĩ “Những biện pháp tạo hứng thú trong dạy học Hóa học ở trường phổ thông” [7] của học viên Phạm Ngọc Thủy, Đại học Sư phạm TP HCM (2008). Điểm nổi bật của luận văn: Tác giả đã tập trung nghiên cứu 3 biện pháp tạo hứng thú cho HS: + Tạo hứng thú bằng thí nghiệm hoá học kích thích tư duy. + Tạo hứng thú bằng thơ về hoá học.
+ Tạo hứng thú những thông tin mới lạ của hoá học. - Bài báo khoa học “Thực trạng hứng thú học tập môn Giáo dục của sinh viên sư phạm hệ cao đẳng trường Đại học Tây Bắc” ) [8] của Mai Trung Dũng (Bộ môn Tâm lý Giáo dục – Trường Đại học Tây Bắc). Điểm nổi bật của bài báo khoá học: Việc tìm hiểu thực trạng hứng thú học tập môn giáo dục học của sinh viên sư phạm hệ cao đẳng trường Đại học Tây Bắc được tác giả trình bày rõ ràng, trình tự hợp lý. Trong các nội dung, tác giả đều đưa ra số liệu thống kê và phân tích khá chi tiết về kết quả thu được.
Ngoài ra, sau khi kết luận, tác giả cũng đưa ra những kiến nghị rất thiết thực đến việc nâng cao hứng thú học tập môn giáo dục học của sinh viên hệ cao đẳng trường Đại học Tây Bắc. Đặc biệt, tác giả đã kiến nghị cần tổ chức nhiều hơn nữa các hoạt động ngoại khoá, câu lạc bộ để kích thích sự say mê của các em đối với lĩnh vực giáo dục học. Qua đây, chúng ta có thể nhận thấy, việc tạo hứng thú học tập môn Giáo dục học không chỉ qua bài giảng ở trên lớp mà cần phải kết hợp cùng các hoạt động ngoại khoá cũng như tổ chức các câu lạc bộ giúp đem lại kết quả cao. SV: Nguyễn Thị Ly Na GVHD: ThS.
Nguyễn Thị Lan Anh 7 1. Các khóa luận tốt nghiệp nghiên cứu về hứng thú trong dạy học Hóa học Trong những năm gần đây, nhận thấy tầm quan trọng của việc tạo hứng thú dạy học hoá học, đã có khá nhiều sinh viên khoa Hoá đã chọn vấn đề này làm đề tài nghiên cứu của mình. Sau đây là một số khoá luận tiêu biểu: - Khoá luận tốt nghiệp “Tạo động cơ, hứng thú trong dạy học môn hóa ở trường phổ thông” [9] của sinh viên Phạm Thị Thanh Nga – Khoa Hóa học – Đại học Sư phạm TP. Điểm nổi bật của khoá luận: Trong phần thực nghiệm sư phạm, tác giả đã vận dụng vào một số bài cụ thể và tổ chức đố vui hoá học.
Đố vui hoá học là hình thức mới mẻ, hấp dẫn với học sinh và mang lại hiệu quả cao trong công việc tạo động cơ, hứng thú trong dạy học môn hoá ở trường phổ thông. Tác giả đã đưa ra được hình thức tổ chức đố vui cũng như các câu hỏi cùng đáp án phù hợp với kiến thức học sinh đã được học. - Khoá luận tốt nghiệp “Tạo hứng thú học tập môn Hóa học cho học sinh ở trường THPT” [10] của sinh viên Phan Thị Ngọc Bích, Khoa Hóa học – Đại học Sư phạm Tp. Điểm nổi bật của khoá luận: Tác giả đã thấy được tầm quan trọng của hứng thú học tập và đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu các biện pháp tạo hứng thú học tập cho học sinh.
Trong đó, biện pháp “tạo hứng thú học tập bằng cách giáo dục mối quan hệ giữa hoá học và sự ô nhiễm môi trường để tạo hứng thú học tập”, tác giả tác động vào tình cảm và ý thức công dân để tạo hứng thú trong học tập hoá học cho HS, đó là cách tiếp cận sáng tạo và trở thành điểm mới của đề tài. - Khoá luận tốt nghiệp “Tạo hứng thú học tập môn Hóa học cho học sinh phổ thông bằng các thí nghiệm vui, tranh ảnh hình vẽ và chuyện vui Hóa học” [11] của sinh viên Phạm Thùy Linh, Khoa Hóa học – Đại học Sư phạm Tp. Điểm nổi bật của khoá luận: Tác giả đã tổng hợp nhiều tư liệu về thí nghiệm vui, tranh ảnh, hình vẽ và chuyện vui hoá học trong đĩa CD, cùng với 17 thí nghiệm mới, 8 thí nghiệm mô phỏng và hệ thống tuần hoàn bằng Microsoft Ofice PowerPoint. Tác giả đã sưu tầm được nhiều tư liệu hay phục vụ cho việc tạo hứng thú trong quá trình giảng dạy.
Mọi tư liệu này được tác giả tập hợp trong một đĩa CD nên có thể là nguồn tư liệu phong phú trong giảng dạy hoá học cho giáo viên và giáo sinh thực tập. SV: Nguyễn Thị Ly Na GVHD: ThS. Nguyễn Thị Lan Anh 8 - “Thiết kế một số hoạt động dạy học tạo hứng thú nhận thức trong môn Hóa học lớp 10” của sinh viên Tô Quốc Anh, Khoa Hóa học – Đại học Sư phạm Tp. Điểm nổi bật của khoá luận: Nói chung, đây là một tài liệu khá chi tiết và đầy đủ về hứng thú nhận thức.
Thiết kế những hoạt động dạy học tạo hứng thú nhận thức mới lạ, hấp dẫn với 11 trò chơi dạy học hoá học lớp 10, 4 dạng dụng cụ dạy học hoá học là lá bài hoá học, súc sắc hoá học, bảng phụ, bảng đáp án thí nghiệm và thiết kế 4 giáo án dạy học hoá học lớp 10. - “Một số biện pháp tạo hứng thú học tập cho HS trong giảng dạy bộ môn Hóa học ở trường phổ thông” của sinh viên Lê Thị Thanh Tâm, khoa Hóa học – Đại học Sư phạm TP HCM (2009) [13]. Điểm nổi bật của khoá luận: + Tác giả đề cập đến các biện pháp tạo hứng thú: kể chuyện vui hoá học (gồm 7 câu chuyện), hình vẽ tranh ảnh (2 tranh và hình vẽ), thí nghiệm (gồm 6 thí nghiệm vui), liên hệ thực tiễn cuộc sống (36 ứng dụng hoá học trong thực tiễn). + Tác giả thiết kế 5 giáo án hoá học 12 nâng cao có áp dụng các biện pháp tác giả trình bày trong khoá luận.
+ Đề tài tập trung nghiên cứu tạo hứng thú học tập ở chương trình cải cách 12 còn khá mới mẻ và chưa được nghiên cứu nhiều. - Khóa luận tốt nghiệp “Khảo sát hứng thú của học sinh lớp 10 THPT đối với môn Hóa học tại TP HCM” của sinh viên Trần Lê Ngọc Ánh, khóa Hóa học – Đại học Sư phạm TP HCM (2016) [14]. Như vậy, các công trình nghiên cứu về hứng thú nói chung và hứng thú học tập trên thế giới cũng như tại Việt Nam đã được nghiên cứu rất đa dạng, phong phú. Chính từ những công trình này, cơ sở lý luận về hứng thú ngày càng hoàn thiện.
Tuy nhiên, với mỗi công trình nghiên cứu khác nhau, khách thể nghiên cứu cũng có nhiều sự khác biệt. Tính cho đến thời điểm tôi tiến hành nghiên cứu đề tài “Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp tạo hứng thú học tập môn Hóa học – phần Hóa hữu cơ lớp 11 ở trường THPT”, mặc dù có rất nhiều các công trình nghiên cứu về hứng thú học tập của sinh viên, hứng thú học tập các môn học cụ thể của học sinh THPT nhưng nội dung về hứng thú học tập môn Hoá học các bài ở phần Hóa hữu cơ lớp 11 chưa được ai nghiên cứu. SV: Nguyễn Thị Ly Na GVHD: ThS. Nguyễn Thị Lan Anh 9 1.
Quá trình dạy và học 1. Khái niệm Quá trình dạy và học là một quá trình toàn vẹn bao gồm 3 thành phần không thể thiếu và có quan hệ mật thiết với nhau đó là: môn học, việc dạy và việc học.