CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NGÂN SÁCH VÀ QUẢN LÝ THU CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC CẤP XÃ, PHƯỜNG 1. Ngân sách Nhà nước 1. Khái niệm Ngân sách Nhà nước Ngân sách nhà nước là phạm trù kinh tế mang tính khách quan, ra đời và tồn tại cùng sự hình thành và phát triển của Nhà nước. Ngân sách Nhà nước là bộ phận chủ đạo trong hệ thống tài chính, là công cụ để nhà nước điều tiết vĩ mô nền kinh tế và là điều kiện vật chất cần thiết để nhà nước thực hiện các nhiệm vụ quản lý kinh tế xã hội của mình.
Theo luật ngân sách nhà nước năm 2015 đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua thì “Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước trong dự toán đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm để đảm bảo thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”. [10] Ngân sách nhà nước được hiểu là các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ tiền tệ của nhà nước nhằm thực hiện các nhiệm vụ của mình theo luật định. Ngân sách nhà nước là bản dự toán thu chi hàng năm do Chính phủ đưa ra để trình Quốc hội thông qua. Nói cách khác, đây là một kế hoạch tài chính quốc gia bao gồm những nguồn thu và các khoản chi cụ thể.
Các khoản thu và chi của nhà nước có quan hệ ràng buộc với nhau và được mô tả dưới hình thức cân đối giá trị tiền tệ. Thu ngân sách nhà nước bao gồm các nguồn tài chính được huy động vào ngân sách và các khoản này phần lớn mang tính bắt buộc. Chi ngân sách nhà nước là các khoản chi để thực hiện việc phân phối các nguồn tài chính đã huy động được nhằm đạt được các mục tiêu kinh tế - xã hội, các khoản chi không mang tính hoàn trả. Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Đan Đức Hiệp Page 4 Học viên: Đỗ Anh Tuấn - Lớp MB03 Ngân sách nhà nước được lập và thực hiện cho một thời gian nhất định, thường là một năm tính từ ngày 01 tháng 01 cho đến ngày 31 tháng 12 năm dương lịch và được Quốc hội phê chuẩn thông qua.
Ngân sách nhà nước được hiểu là quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước. Quỹ tiền tệ này được hình thành từ lượng tiền huy động trong thu nhập quốc dân đáp ứng cho các khoản chi của Nhà nước, bao gồm hai mặt đó là: mặt tĩnh và mặt động. Mặt tĩnh biểu hiện cho các nguồn tài chính được tập trung vào ngân sách nhà nước có thể xác định được vào bất kỳ thời điểm nào. Mặt động biểu hiện các quan hệ phân phối dưới hình thức giá trị gắn với quỹ tiền tệ tập trung vào ngân sách nhà nước và phân bổ các nguồn tài chính cho các lĩnh vực, các ngành, các địa phương của nền kinh tế quốc dân.
Ngân sách nhà nước là một phạm trù kinh tế bao gồm hệ thống các quan hệ kinh tế tồn tại khách quan. Đặc trưng của hệ thống này là các quan hệ tiền tệ phát sinh trong việc phân phối các nguồn tài chính nhờ đó quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước được tạo lập và sử dụng. Cụ thể, đó là các quan hệ kinh tế: - Quan hệ kinh tế giữa ngân sách nhà nước với các doanh nghiệp. - Quan hệ kinh tế giữa ngân sách nhà nước với các tầng lớp dân cư.
- Quan hệ kinh tế giữa ngân sách nhà nước với các đơn vị hành chính sự nghiệp. - Quan hệ kinh tế giữa ngân sách nhà nước với thị trường tài chính. Như vậy, ngân sách nhà nước biểu hiện bên ngoài là một loại quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nước với các khoản thu - chi đồng thời phản ảnh các quan hệ kinh tế được hình thành trong quá trình phân phối, các quan hệ phân phối, các quan hệ lợi ích kinh tế gắn với Nhà nước nhằm tạo lập và sử dụng nguồn lực tài chính quốc gia tiến hành giải quyết các nhiệm vụ về kinh tế - xã hội. Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Đan Đức Hiệp Page 5 Học viên: Đỗ Anh Tuấn - Lớp MB03 Hệ thống ngân sách nhà nước là tổng thể các cấp ngân sách có quan hệ hữu cơ với nhau trong quá trình tổ chức huy động, quản lý các nguồn thu và thực hiện nhiệm vụ chi của mỗi cấp ngân sách [10].
Vai trò của ngân sách nhà nước Ngân sách nhà nước giữ vai trò quan trọng đối với mọi hoạt động kinh tế, xã hội, đối ngoại, an ninh, quốc phòng. Vai trò của ngân sách nhà nước gắn với nhiệm vụ của nhà nước trong từng thời kỳ đảm bảo mục tiêu quản lý, điều tiết vĩ mô nền kinh tế phù hợp với từng giai đoạn phát triển kinh tế - xã hội. Ngân sách nhà nước là công cụ để ổn định kinh tế vĩ mô chống lạm phát, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giảm thất nghiệp [7]. Ngân sách nhà nước thực hiện chức năng phân bổ nguồn lực trong xã hội: Thông qua việc quản lý ngân sách, nhà nước phân bổ các nguồn lực tập trung vào các địa bàn then chốt, cần khuyến khích đồng thời thu hút sự tham gia vào phân bổ nguồn lực của các thành phần kinh tế [7].
Ngân sách nhà nước thực hiện phân phối lại thu nhập trong xã hội: Nhà nước thực hiện phân phối và phân phối lại thu nhập thông qua công cụ thuế và công cụ chi tiêu của mình nhằm hạn chế sự phân hóa xã hội đảm bảo mục tiêu công bằng [7]. Ngân sách nhà nước giữ vai trò điều chỉnh kinh tế: các chính sách đối với ngân sách nhà nước là bộ phận của chính sách kinh tế - xã hội. Khi nền kinh tế rơi vào trạng thái suy thoái, nhà nước sẽ dùng chính sách tài khóa kích cầu bằng biện pháp tăng chi tiêu công hoặc giảm thuế để từ đó tăng được sản lượng sản xuất của xã hội. Nền kinh tế trong điều kiện mở cửa thì nhà nước lại sử dụng chính sách tài khóa kích thích nới lỏng để tăng tổng cầu.
Các nhà hoạch định chính sách khi sử dụng công cụ ngân sách nhà nước phải sử dụng một cách thích hợp để điều chỉnh nền kinh tế [7]. Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Đan Đức Hiệp Page 6 Học viên: Đỗ Anh Tuấn - Lớp MB03 1. Đặc điểm của ngân sách nhà nước Quá trình tạo lập và sử dụng ngân sách nhà nước gắn với quyền lực kinh tế - chính trị của nhà nước được tiến hành trên cơ sở luật định. Ngân sách nhà nước được thiết lập dựa trên hệ thống pháp luật có liên quan bao gồm hiến pháp, luật thuế…Mặt khác, ngân sách nhà nước cũng là luật do Quốc hội quyết định và thông qua, mang tính bắt buộc và áp đặt với các chủ thể kinh tế - xã hội.
Ngân sách nhà nước gắn với sở hữu nhà nước chứa đựng lợi ích chung của xã hội. Nhà nước quyết định đến các khoản thu – chi của ngân sách nhà nước nhằm mục tiêu giải quyết các quan hệ lợi ích trong xã hội khi thực hiện phân phối các nguồn tài chính quốc gia giữa Nhà nước với các tầng lớp dân cư, các tổ chức kinh tế - xã hội. Ngân sách nhà nước là một bộ phận của hệ thống tài chính quốc gia bên cạnh tài chính doanh nghiệp, tài chính cá nhân hoặc hộ gia đình và các trung gian tài chính. Tài chính nhà nước giữ vai trò chủ đạo tác động đến mọi hoạt động và sự phát triển kinh tế - xã hội thông qua việc cấp phát kinh phí, tài trợ vốn cho các đơn vị, tổ chức kinh tế.
Ngân sách nhà nước là bản dự toán các khoản thu, chi hàng năm. Việc thông qua ngân sách nhà nước là sự kiện chính trị quan trọng, biểu hiện sự nhất trí về chính sách. Ngân sách nhà nước mang tính giai cấp vì được dự toán, thảo luận về phê chuẩn thông qua bởi cơ quan pháp quyền đó chính là Quốc hội đại diện cho sự quyết định của toàn dân. Ngân sách nhà nước chịu sự kiểm soát của hệ thống thể chế, báo chí và nhân dân.
Hệ thống ngân sách nhà nước và phân cấp quản lý ngân sách nhà nước 1. Hệ thống ngân sách nhà nước Phần lớn ở các quốc gia trên thế giới hệ thống ngân sách nhà nước được tổ chức phù hợp với hệ thống bộ máy quản lý hành chính nhà nước. Tại Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Đan Đức Hiệp Page 7 Học viên: Đỗ Anh Tuấn - Lớp MB03 Việt Nam, theo luật ngân sách nhà nước năm 2015, hệ thống ngân sách nhà nước được tổ chức như sơ đồ sau đây: Ngân sách nhà nước Ngân sách trung ương Ngân sách địa phương Ngân sách Ngân sách Ngân sách tỉnh, thành phố huyện, quận, xã, phường, trực thuộc thị xã, thành thị trấn trung ương phố thuộc tỉnh Sơ đồ 1.1: Sơ đồ tổ chức hệ thống ngân sách Nhà nước Việt Nam [7] 1. Phân cấp quản lý ngân sách nhà nước Nguyên tắc phân cấp quản lý nguồn thu, nhiệm vụ chi và quan hệ giữa các cấp ngân sách nhà nước được thể hiện cụ thể như sau: - Ngân sách trung ương và ngân sách mỗi cấp chính quyền được phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể.
- Ngân sách trung ương đóng vai trò chủ đạo, bảo đảm thực hiện các nhiệm vụ chi quốc gia và hỗ trợ các địa phương chưa cân đối được ngân sách. - Ngân sách địa phương được phân cấp nguồn thu để chủ động thực hiện những nhiệm vụ được giao. Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định việc phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi giữa các cấp ngân sách ở địa phương phù hợp Giảng viên hướng dẫn: PGS.TS Đan Đức Hiệp Page 8 Học viên: Đỗ Anh Tuấn - Lớp MB03 với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và trình độ quản lý của mỗi cấp trên địa bàn. - Nhiệm vụ chi thuộc cấp ngân sách nào do cấp ngân sách đó cân đối, việc ban hành và thực hiện chính sách, chế độ mới làm tăng chi ngân sách phải có giải pháp đảm bảo nguồn tài chính, phù hợp với khả năng cân đối ngân sách của từng cấp, việc quyết định đầu tư các chương trình, dự án sử dụng vốn ngân sách phải bảo đảm trong phạm vi ngân sách theo phân cấp.