Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Ở nhiều nước trên thế giới, việc giáo dục kĩ năng sống được thực hiện bằng sự kết hợp giữa giáo dục nhà trường và các tổ chức xã hội. Trong nhà trường, giáo dục kĩ năng sống được coi là nhiệm vụ quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế của đất nước - Ở các nước Châu Âu tiêu biểu là chương trình giáo dục kĩ năng sống ở Nga thì việc giáo dục kĩ năng sống cho trẻ được thực hiện thông qua: các trò chơi đóng vai, hoạt động thực tiễn, hoạt động sáng tạo, lời nói,…nhằm hình thành cho trẻ những kĩ năng cơ bản như: Kĩ năng giải quyết vấn đề, kĩ năng tự học, kĩ năng tư duy sáng tạo, kĩ năng giao tiếp ứng xử và tạo lập mối quan hệ.
Vấn đề giáo dục kĩ năng sống là vấn đề mới trong đào tạo giáo viên mầm non ở Nga, cho nên việc giáo dục kĩ năng sống cho trẻ vẫn chưa được chú trọng quan tâm, việc tổ chức các hoạt động để giáo dục kĩ năng sống cho trẻ chưa được thường xuyên và còn mang tính chất qua loa, cách tổ chức các tiết học còn mang tính chất lý thuyết. Phần giáo dục trẻ kĩ năng sống để ứng xử trong các tình huống, các mói quan hệ, các hoạt động cũng chưa được chú trọng. - Ở Châu Úc thì chương trình giáo dục KNS cho trẻ với hàng loạt các hoạt động mang tính trải nghiệm và các phương pháp thực hành, giúp học sinh khám phá và phát triển các kĩ năng: Giao tiếp, tôn trọng, yêu thương, trách nhiệm, hợp tác… Mục đích của chương trình là: Góp phần giúp cho học sinh nhận biết, hình thành những giá trị sống căn bản, phổ quát trong mối liên hệ giữa hoài bão cá nhân và ý tưởng chuẩn mực xã hội. Từ đó, các bạn nhỏ có thể đào thật sâu, xây dựng những phẩm chất, đức tính tốt của bản thân với việc lựa chọn và phát triển các kĩ năng sống tích cực, theo những giá trị cốt lõi, để làm kim chỉ nam cho mọi ứng xử xã hội.
7 - Ở Singapore giáo dục KNS được đánh giá là một nước có nền kinh tế năng động bậc nhất của Châu Á và thế giới. Hàng loạt chương trình giáo dục được xây dựng và tiến hành giảng dạy ở các trường đại học tổng hợp, đại học bách khoa của các nước này đã được tiến hành mạnh mẽ, linh hoạt, phù hợp với nhiều đối tượng học sinh. Các bộ môn về kĩ năng sống đóng vai trò trung tâm trong chương trình học tập ở các cấp học, với khẩu hiệu : “Sống để học tập, vui chơi, giải trí và học tập để sống”. Các hoạt động giáo dục trong nhà trường được kết hợp nhuần nhuyễn với các hoạt động cộng đồng.
Tuy nhiên, đối với bậc học mầm non, họ vẫn chưa tìm ra những phương pháp hữu hiệu nhất giúp trẻ nắm được các kĩ năng sống. Ngoài ra, họ vẫn còn đang lúng túng có nên đưa giáo dục kĩ năng sống là một môn học bắt buộc ở tất cả các cấp học, ngành học hay không? Vấn đề này vẫn còn đang bàn cãi. - Tài liệu “Six steps to an emotionally intelligent teenager. Teaching social skills to your teen” của tác giả James Windell đưa ra bài tập và những ý tưởng thực tế để các bậc cha mẹ có thể rèn luyện và điều chỉnh một thiếu niên một cách vững chắc cho một cuộc sống thành công [7].
- Sách “The Indispensable Book of Parctical Life Skills” của tác giả Nic Compton cung cấp cách để giải quyết những vấn đề làm bối rối và làm choáng ngợp trước những thách thức của cuộc sống cho mọi lứa tuổi. Hướng dẫn này hỗ trợ giảng viên, các bậc phụ huynh xử lý gồm tất cả các tình huống khó xử trong cuộc sống. Sách được đề cập từng bước hướng dẫn, dễ thực hiện dành cho mọi lứa tuổi [25]. - Kế đến là sách “Early years play and learning: Developing social skills and cooperation” của tác giả Pat Broadhead cung cấp cho học sinh một bộ công cụ hoàn hảo cho việc nhận xét và tham gia vào các trò chơi của trẻ.
Sách giúp cho các giáo viên, đặc biệt là các giáo viên trẻ hiểu được mối quan hệ giữa việc phát triển trí thông minh với sự phát triển về ngôn ngữ - đạt được trạng thái tốt về cảm xúc.[32] - Sách “The Practical Life Skills Workbook” của Ester A. Liptak cho rằng kĩ năng sống thực sự quan trọng hơn chỉ số thông minh. 8 Kỹ năng sống là những kỹ năng vô giá của người sử dụng hang ngày, cho phép họ tạo ra cuộc sống mà họ mong muốn. Chỉ số thông minh của một người có kĩ năng sống bao gồm cả thể chất, tinh thần, sự nghiệp, tình cảm, xã hội và trí thông minh [6].
Ở Việt Nam Thuật ngữ kĩ năng sống được người Việt Nam biết đến bắt đầu từ chương trình của UNICEF (1996) “Giáo dục kĩ năng sống để bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên trong và ngoài nhà trường”. Quan niệm về kĩ năng sống được giới thiệu trong chương trình này chỉ bao gồm những kĩ năng cốt lõi như: Kĩ năng tự nhận thức, kĩ năng giao tiếp, kĩ năng xác định giá trị, kĩ năng ra quyết định, kĩ năng kiên định, kĩ năng đạt mục tiêu,…nhằm vào các chủ đề giáo dục sức khỏe do các chuyên gia Úc tập huấn. Tham gia chương trình này đầu tiên gồm có ngành Giáo Dục và Hội Chữ thập đỏ. - Việc giáo dục kĩ năng sống cho trẻ ở các trường mầm non cũng đang được quan tâm,tiêu biểu có các công trình nghiên cứu như: + Đề tài “Xây dựng nội dung giáo dục kĩ năng sống cho trẻ mẫu giáo 5 tuổi trong trường mầm non” (Trung tâm nghiên cứu GDMN - Viện KHGD, 1998 - 2000) [31].
+ Thực trạng giáo dục kĩ năng sống cho trẻ Mầm non Sao Mai, Đông Anh, Hà Nội ( Trần Lệ Thùy, năm 2012) [27].S Mai Hiền Lê đã nghiên cứu: “Kĩ năng sống của trẻ lớp mẫu giáo lớn ở trường mầm non Thực Hành, TP. Hồ Chí Minh” vào năm 2010, nhằm khảo sát thực trạng kĩ năng sống của trẻ lớp 4 - 5 tuổi và xây dựng một số biện pháp tác động sư phạm, nhằm hình thành và hoàn thiện một số kĩ năng sống phù hợp với trẻ [26]. - Trong cuốn “Giáo trình chuyên đề giáo dục kĩ năng sống” của tác giả Nguyễn Thanh Bình, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2008, sau khi tác giả tham gia dự án đào tạo giáo viên trung học cơ sở. Giáo trình đã tập trung phân tích về khái niệm kĩ năng sống, các nguyên tắc và phương pháp giáo dục kĩ năng sống hiệu quả.
Tuy nhiên, nội dung cơ bản của từng kĩ năng vẫn chưa được 9 phân tích một cách có hệ thống và sâu sắc vì không phải là nội dung trọng tâm của tài liệu này. Giáo dục lần đầu tiên cho in quyển “Giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 5 - 6 tuổi” của tác giả Lê Bích Ngọc. Mục đích của cuốn sách này tác giả muốn nhắm đến các phụ huynh có con ở vùng nông thôn. Trong đó tác giả phân loại thành 7 nhóm kĩ năng sống, mỗi nhóm gồm nhiều kĩ năng sống, mỗi kĩ năng sống có hướng dẫn về tên gọi, những điều cha mẹ cần hướng dẫn cho trẻ và gợi ý các hoạt động, phương tiện, hình thức giáo dục.
[14] - Trong những năm gần đây, một số giáo trình, tài liệu và một số bài báo về kĩ năng sống bắt đầu được quan tâm, điển hình như bài báo viết về kĩ năng sống dưới góc nhìn tâm lý học của GS. Nguyễn Quang Uẩn được đăng tải trong tạp chí Tâm Lý học [47, tr. 1-4], các chương trình huấn luyện kĩ năng sống được thực nghiệm ở khu vực TP. Hồ Chí Minh của TS.
Huỳnh Văn Sơn và các cộng sự dưới sự tài trợ hai năm liền của bảo hiểm DAIICHI LIFE, nhiều chuyên đề về huấn luyện hay trang bị kĩ năng sống cho sinh viên được thực hiện. Cũng có thể đề cập đến một vài tài liệu có đề cập đến khái niệm kĩ năng sống, phân loại và nội dung cơ bản của kĩ năng sống như quyền Nhập môn kĩ năng sống, Bạn trẻ và kĩ năng sống, Mô hình kĩ năng sống của tác giả Huỳnh Văn Sơn [11,12,13]; PGS. Nguyễn Dục Quang với quyển “Hướng dẫn thực hiện Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh phổ thông” [33] Kĩ năng sống và giáo dục kĩ năng sống rất được xã hội quan tâm. Tuy nhiên, việc nghiên cứu giáo dục kĩ năng sống cho trẻ trong hoạt động khám phá khoa học về môi trường xung quanh thì chưa có nhà nghiên cứu nào đi sâu tìm hiểu về nó.
Do đó chúng tôi quyết định đi sâu nghiên cứu đề tài: “Một số biện pháp giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 4 - 5 tuổi thông qua hoạt động khám phá khoa học về môi trường xung quanh”. Giáo dục kĩ năng sống cho trẻ 4 - 5 tuổi 1. Các khái niệm cơ bản 1. Khái niệm “Kĩ năng” Kĩ năng là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứu tâm lý học và giáo dục học quan tâm.
Có rất nhiều quan điểm khác nhau về kĩ năng. Tuy nhiên, qua quá trình nghiên cứu nhiều tài liệu khác nhau chúng tôi quy về hai quan điểm chính sau đây: + Quan điểm thứ nhất Quan điểm thứ nhất xem xét kĩ năng từ góc độ kỹ thuật của hành động, của thao tác mà ít quan tâm đến kết quả của hành động.Kruchetxki cho rằng: “Kĩ năng là sự thực hiện một hành động hay một hoạt động nào đó nhờ sử dụng những kĩ thuật, những phương thức thật sự đúng đắn”.Covaliop: “Kĩ năng là phương thức thực hiện hành động thích hợp với mục đích và điều kiện hành động”. Ở đây ông không đề cập đến kết quả của hành động. Theo ông kết quả hành động phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó quan trọng hơn cả là năng lực của con người chứ không đơn giản là cứ nắm vững cách thức hành động thì đem lại kết quả tương ứng.
- PGS Trần Trọng Thủy cho rằng: “Kĩ năng là mặt kỹ thuật của hành động, con người nắm được hành động tức là kỹ thuật hành động có kĩ năng”.TS Hà Nhật Thăng cho rằng: “Kĩ năng là kỹ thuật của hành động thể hiện các thao tác của hành động”. Như vậy, theo quan điểm này kĩ năng là phương tiện thực hiện hành dộng phù hợp với mục đích và điều kiện hành động mà con người đã nắm vững.
