Đặc Điểm Biến Động Địa Hình Các Vùng Cửa Sông Ven Biển Bắc Trung Bộ

Tài liệu nghiên cứu Đặc điểm biến động địa hình các vùng cửa sông ven biển bắc trung bộ, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Nguyễn Công Quân
• Trường học: Học viện Khoa học và Công nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Địa mạo và Cổ địa lý
• Đề tài: Đặc Điểm Biến Động Địa Hình Các Vùng Cửa Sông Ven Biển Bắc Trung Bộ
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Biến Động Địa Hình Cửa Sông Bắc Trung Bộ 55 ký tự

Vùng cửa sông ven biển có vai trò quan trọng đối với sự sống và phát triển của xã hội. Khu vực Bắc Trung Bộ, với 23 cửa sông đổ ra biển, đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của các đô thị, gắn liền với biến động địa hình hiện đại. Điều này tác động trực tiếp đến quy hoạch sử dụng tài nguyên đất, nước và bảo vệ môi trường. Địa hình các vùng cửa sông ven biển ở Bắc Trung Bộ chịu tác động tương hỗ của các quá trình nội, ngoại sinh và nhân sinh, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu và nước biển dâng. Nghiên cứu này tập trung làm rõ đặc điểm biến động địa hình tại khu vực này.

1.1. Khái Niệm và Phân Loại Cửa Sông Ven Biển Bắc Trung Bộ

Cần làm rõ khái niệm cửa sông trong bối cảnh nghiên cứu. Theo tài liệu gốc, các vùng cửa sông ven biển ở Bắc Trung Bộ hình thành theo kiểu "Delta" và "Liman". Nghiên cứu tập trung vào 3 khu vực chính: vùng cửa sông ven biển sông Mã (Delta), vùng cửa sông ven biển sông Thạch Hãn và sông Hương (Liman). Phạm vi nghiên cứu giới hạn từ nơi sông chính phân nhánh đến bãi triều thấp khi triều kiệt. Việc phân loại này giúp xác định đặc trưng địa hình và quá trình biến động khác nhau.

1.2. Tầm Quan Trọng của Nghiên Cứu Biến Động Địa Hình

Nghiên cứu biến động địa hình các vùng cửa sông ven biển có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu và tác động của con người. Sự thay đổi địa mạo ven biển ảnh hưởng trực tiếp đến hệ sinh thái cửa sông, kinh tế biển, và an ninh quốc phòng. Việc đánh giá chính xác biến động địa hình giúp đưa ra các giải pháp quy hoạch ven biển và quản lý tổng hợp vùng bờ hiệu quả, đảm bảo phát triển bền vững.

II. Yếu Tố Tác Động Biến Động Địa Hình Cửa Sông 58 ký tự

Sự biến động địa hình các vùng cửa sông ven biển Bắc Trung Bộ chịu tác động của nhiều yếu tố. Các yếu tố nội sinh như cấu trúc tân kiến tạo và hoạt động đứt gãy đóng vai trò quan trọng. Bên cạnh đó, các yếu tố ngoại sinh như dao động mực nước biển, chế độ khí hậu, dòng chảy sông, sóng, triều và nước biển dâng do biến đổi khí hậu cũng ảnh hưởng đáng kể. Đặc biệt, yếu tố nhân sinh, bao gồm xây dựng công trình, khai thác cát, và nuôi trồng thủy sản, ngày càng có tác động lớn đến địa hình cửa sông.

2.1. Ảnh Hưởng của Yếu Tố Nội Sinh Đến Địa Hình

Cấu trúc tân kiến tạo và hoạt động đứt gãy hiện đại tạo nên sự nâng hạ địa hình không đồng đều, ảnh hưởng đến quá trình xói lở bờ biển và bồi tụ. Các đứt gãy có thể tạo ra các vùng trũng, nơi trầm tích tích tụ, hoặc các vùng nâng cao, dễ bị sạt lở. Nghiên cứu cần đánh giá chi tiết vai trò của các yếu tố này trong việc định hình địa mạo ven biển.

2.2. Tác Động của Yếu Tố Ngoại Sinh và Biến Đổi Khí Hậu

Dao động mực nước biển trong Holocen, chế độ khí hậu, dòng chảy sông, sóng, triều và nước biển dâng là những yếu tố ngoại sinh quan trọng. Biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, gây ra xói lở nghiêm trọng. Nước biển dâng làm thay đổi đường bờ biển, ảnh hưởng đến hệ sinh thái ven biển và đời sống của người dân. Cần phân tích cụ thể tác động của từng yếu tố này đến biến động địa hình.

2.3. Vai Trò của Yếu Tố Nhân Sinh Trong Biến Động Địa Hình

Hoạt động của con người, như xây dựng các công trình hồ chứa, đê, kè, khai thác cát, nuôi trồng thủy sản, và xây dựng khu dân cư, khu kinh tế, có tác động lớn đến biến động địa hình. Khai thác cát làm thay đổi cân bằng trầm tích, gây ra xói lở. Xây dựng công trình ven biển làm gián đoạn dòng chảy và quá trình bồi tụ. Cần đánh giá tác động của các hoạt động này để đưa ra các giải pháp quản lý phù hợp.

III. Đặc Điểm Địa Mạo Vùng Cửa Sông Ven Biển Bắc Trung Bộ 59 ký tự

Khu vực Bắc Trung Bộ có địa hình đa dạng, từ đồng bằng ven biển đến đồi núi thấp. Địa mạo các vùng cửa sông ven biển phản ánh sự tương tác phức tạp giữa các quá trình sông, biển và gió. Nghiên cứu tập trung vào địa mạo các vùng cửa sông ven biển sông Mã, sông Thạch Hãn và sông Hương, đại diện cho các kiểu hình thành khác nhau. Việc xây dựng bản đồ địa mạo chi tiết là cơ sở để đánh giá biến động địa hình.

3.1. Địa Mạo Vùng Cửa Sông Ven Biển Sông Mã

Vùng cửa sông ven biển sông Mã phát triển theo kiểu Delta, với nhiều cồn cát, bãi bồi và đầm lầy. Quá trình bồi tụ diễn ra mạnh mẽ, lấn biển. Địa hình khu vực này chịu ảnh hưởng lớn của dòng chảy sông và sóng biển. Cần phân tích chi tiết các dạng địa hình và quá trình hình thành để hiểu rõ biến động địa hình.

3.2. Địa Mạo Vùng Cửa Sông Ven Biển Sông Thạch Hãn

Vùng cửa sông ven biển sông Thạch Hãn phát triển theo kiểu Liman, với cửa sông bị chắn bởi các dải cát ven biển. Địa hình khu vực này chịu ảnh hưởng của cả quá trình xói lở và bồi tụ. Cần phân tích sự phân bố của các dạng địa hình do sóng, gió và dòng chảy tạo nên để đánh giá biến động địa hình.

3.3. Địa Mạo Vùng Cửa Sông Ven Biển Sông Hương

Vùng cửa sông ven biển sông Hương cũng phát triển theo kiểu Liman, tương tự như sông Thạch Hãn. Địa hình khu vực này có sự xen kẽ giữa các bãi biển, cồn cát và đầm phá. Quá trình xói lở bờ biển diễn ra khá mạnh mẽ. Cần nghiên cứu sự thay đổi của đường bờ biển và các dạng địa hình ven biển để đánh giá biến động địa hình.

IV. Đánh Giá Biến Động Địa Hình và Sử Dụng Tài Nguyên 59 ký tự

Đánh giá biến động địa hình các vùng cửa sông ven biển Bắc Trung Bộ là cần thiết để sử dụng hợp lý tài nguyên lãnh thổ. Lịch sử phát triển địa hình khu vực trải qua nhiều giai đoạn, từ Pleistocen đến Holocen. Hiện nay, các vùng cửa sông đang chịu tác động mạnh mẽ của biến đổi khí hậu và hoạt động của con người. Cần đưa ra các khuyến nghị về khai thác, sử dụng và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

4.1. Lịch Sử Phát Triển Địa Hình Các Vùng Cửa Sông

Nghiên cứu lịch sử phát triển địa hình từ thời kỳ Pleistocen giữa - muộn đến Holocen muộn - hiện đại giúp hiểu rõ quá trình hình thành và biến động của các vùng cửa sông. Các giai đoạn biển tiến, biển thoái, và tác động của các yếu tố tự nhiên và con người đã tạo nên địa hình hiện tại. Cần phân tích các dấu vết địa mạo và địa chất để tái hiện lịch sử phát triển.

4.2. Đánh Giá Biến Động Địa Hình Hiện Tại và Tương Lai

Đánh giá biến động địa hình hiện tại và dự báo xu hướng tương lai là cơ sở để đưa ra các giải pháp ứng phó. Cần xác định các khu vực xói lở nghiêm trọng, các khu vực bồi tụ mạnh mẽ, và các khu vực có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi nước biển dâng. Sử dụng các mô hình dự báo để đánh giá tác động của biến đổi khí hậu và hoạt động của con người.

4.3. Giải Pháp Sử Dụng Hợp Lý Tài Nguyên Lãnh Thổ

Cần đưa ra các giải pháp sử dụng hợp lý tài nguyên lãnh thổ, bao gồm khai thác, sử dụng và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên, đảm bảo hành lang thoát lũ ven biển, khai thác hiệu quả hệ thống luồng lạch giao thông thủy, và phát triển các loại hình du lịch biển. Các giải pháp cần dựa trên cơ sở khoa học và phù hợp với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của từng khu vực.

V. Kết Luận và Kiến Nghị Về Biến Động Địa Hình 52 ký tự

Nghiên cứu về biến động địa hình các vùng cửa sông ven biển Bắc Trung Bộ cung cấp những hiểu biết quan trọng về quá trình hình thành và phát triển của khu vực. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, góp phần vào việc quản lý và sử dụng bền vững tài nguyên ven biển. Cần tiếp tục nghiên cứu và giám sát biến động địa hình để ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu.

5.1. Tóm Tắt Kết Quả Nghiên Cứu Chính Về Địa Hình

Tóm tắt các kết quả nghiên cứu chính về đặc điểm địa mạo, quá trình biến động địa hình, và các yếu tố tác động. Nhấn mạnh những điểm mới của nghiên cứu so với các nghiên cứu trước đây. Đánh giá ý nghĩa khoa học của các kết quả nghiên cứu.

5.2. Kiến Nghị Giải Pháp Quản Lý và Ứng Phó

Đưa ra các kiến nghị cụ thể về giải pháp quản lý và ứng phó với biến động địa hình, bao gồm quy hoạch sử dụng đất, xây dựng công trình phòng chống thiên tai, và bảo vệ hệ sinh thái ven biển. Các kiến nghị cần dựa trên cơ sở khoa học và có tính khả thi cao.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu biến động địa hình vùng cửa sông ven biển; Chương 2. Đặc điểm và vai trò các yếu tố tác động đến biến động địa hình vùng cửa sông ven biển Bắc Trung Bộ; Chương 3. Đặc điểm địa mạo các VCSVB Bắc Trung Bộ; Chương 4.

Đánh giá biến động địa hình và vấn đề sử dụng hợp lý tài nguyên lãnh thổ các VCSVB Bắc Trung Bộ. Luận án được thực hiện tại Học viện KH&CN thuộc Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, dưới sự hướng dẫn của TS. Phạm Văn Hùng và TS. Trước hết, NCS xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới TS.

Phạm Văn Hùng và TS. Phạm Quang Sơn - những người Thầy đã dành cho NCS sự quan tâm, hướng dẫn tận tình và những định hướng khoa học hiệu quả trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án. Trong quá trình thực hiện luận án, NCS đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình, có hiệu quả của Ban Lãnh đạo Học viện KH&CN, Viện Địa chất. Ngoài ra, NCS còn nhận được những lời góp ý quý báu của các nhà khoa học, các đồng nghiệp ở trong và ngoài Học viện, lời động viên của gia đình và bạn bè.

NCS xin chân thành cám ơn. PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU BIẾN ĐỘNG ĐỊA HÌNH VÙNG CỬA SÔNG VEN BIỂN 1. Những vấn đề chung 1. Khái niệm về cửa sông Cửa sông (river mouth) là nơi con sông đổ vào biển, vào hồ (hồ chứa) hoặc vào một con sông lớn hơn [2], [3], [4], [5].

Trong công trình này, NCS tập trung nghiên cứu nơi cửa sông vào biển. Theo các chuyên môn nghiên cứu mà có nhiều cách hiểu về khái niệm cửa sông. Có thể hiểu theo nghĩa rộng thì cửa sông là khu vực có sự tương tác, tranh chấp giữa nước mặn của biển và nước ngọt của lục địa, nói cách khác là nơi sông đổ nước ra biển. Bên cạnh đó một số khái niệm về cửa sông được hiểu theo một số định nghĩa dưới đây: - Theo Cameron và Prichard (1963): Cửa sông là vùng nước nửa kín duyên hải có quan hệ tự do với biển và chịu ảnh hưởng của chuyển động thuỷ triều, nước biển được pha loãng bởi nước ngọt từ trong nội địa ra [3].

- Theo Fairbridge (1980): Một cửa sông là một nhánh của biển đi vào một dòng sông đến nơi mà mực nước cao nhất của thủy triều vươn tới, thường được chia thành 3 phần khác nhau: a) phần biển hay phần cửa sông thấp, nối liền với biển khơi; b) phần cửa sông trung, nơi diễn ra sự pha trộn chính của nước biển và nước ngọt; và c) phần cửa sông cao, chi phối bởi nước ngọt nhưng còn tác động của thủy triều. Giới hạn giữa 3 phần này không cố định và biến động theo lượng nước ngọt đổ ra từ sông [6]. - Theo Dalrymple (1992): thì định nghĩa cửa sông là phần tiếp giáp với biển của lòng sông bị ngập nước chứa đựng phù sa từ trong sông ra, bùn cát ven biển dưới tác động của thuỷ triều, sóng và các quá trình sông. Cửa sông được xem như phần đất kéo dài từ đất liền nơi không còn ảnh hưởng của thuỷ triều, về phía biển nơi không còn ảnh hưởng của sông [7].

Như vậy “Cửa sông là nơi dòng sông đổ ra biển, được đặc trưng bởi quá trình chuyển hoá dần từ chế độ thuỷ văn lục địa sang chế độ thuỷ văn biển; ở đây xảy ra các biến động rất lớn về tính chất lý - hoá của các khối nước, các đặc trưng sinh học cũng như quá trình phát triển lục địa và hình thành châu thổ” [9]. Vì cửa 10 sông là nơi xảy ra tranh chấp giữa nước biển và nước sông, đó là sự thay đổi từ chế độ thuỷ văn sông trong sự tiếp nhận chế độ thuỷ văn biển, nên giới hạn cửa sông thường được xác định bởi các dấu hiệu đặc điểm như sau: - Giới hạn phía trong cửa sông: ở vị trí đáy trục lòng dẫn sông đạt độ sâu lớn nhất, nơi bề mặt mực nước sông đạt tới tốc độ nhỏ nhất, ranh giới cuối cùng của vùng không bị nhiễm mặn. - Giới hạn phía ngoài cửa sông: ở ranh giới ngoài của các bar đảo cửa sông, nơi dòng chảy, dòng bồi tích sông bị tắt dần. Hiện nay, có rất nhiều quan điểm nhằm phân định ranh giới vùng cửa sông, song hầu hết đều thống nhất dựa vào 3 dấu hiệu cơ bản như: điều kiện thuỷ văn, điều kiện thuỷ hoá và hình thái cửa sông.

Các nhà nghiên cứu hóa học và sinh học thì giới hạn vùng cửa sông là: giới hạn trong sông ở nơi nước lợ có độ mặn từ 0,5 ‰ đến giới hạn ngoài khơi là nơi nước lợ biến đổi hoàn toàn thành nước biển có độ mặn từ 3034 ‰. Bên cạnh đó các nhà nghiên cứu thủy văn thì đưa ra ranh giới trong sông là nơi lòng dẫn chính bắt đầu phân nhánh, hoặc là nơi có ảnh hưởng của hiện tượng thuỷ triều (hay nước dâng) trong mùa kiệt. Ranh giới ngoài phía biển là nơi có chế độ thuỷ hoá biến tính mạnh nhất trong mùa lũ (thường là lấy độ mặn vùng nước pha trộn làm chỉ tiêu đặc trưng). Theo Baidin vùng cửa sông gồm 3 phần là: đoạn gần cửa sông (A), đoạn cửa sông (B) và vùng biển nông trước cửa sông (C) (Hình 1.

Cấu tạo vùng cửa sông [10] Do đó, trên cơ sở phân vùng cửa sông của Baidin thì VCSVB sông Mã là phần lục địa từ biển vào đất liền khoảng 20 - 22km, sông Thạch Hãn khoảng 20km, sông Hương khoảng 15km (từ nơi sông chính bắt đầu phân nhánh tới bãi triều thấp khi mức triều kiệt). Như vây, phạm vi phân bố chung về mặt không gian của các 11 VCSVB Bắc Trung Bộ mà NCS tập trung nghiên cứu là phần đất liền từ bãi triều vào trong lục địa, khoảng 15 - 20km, gồm các đoạn A và B (Hình 1. Phân loại cửa sông ở khu vực nghiên cứu Vùng cửa sông ven biển là nơi thường xuyên diễn ra tương tác rất phức tạp của sông và biển; của nhóm yếu tố nội sinh, ngoại sinh và hoạt động kinh tế của con người. Do đó, việc phân loại cửa sông theo các tiêu chí phù hợp với mục đích nghiên cứu có một ý nghĩa quan trọng trong việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu phù hợp, đạt kết quả tốt.

Hiện nay, có nhiều nguyên tắc phân loại cửa sông theo các quan điểm nghiên cứu khác nhau. Tuy nhiên cách phân loại cửa sông cũng rất khác nhau tuỳ thuộc vào mục đích nghiên cứu và các chỉ tiêu sử dụng trong phân loại. Hiện nay, các công trình trên thế giới đã trình bày một số cách phân loại cửa sông theo các tiêu chí khác nhau. Trong đó, phải kể đến một số công trình khoa học đã đề cập đến phân loại cửa sông ven biển theo các tiêu chí sau đây [3], [5], [9], [11], [12]: - Dựa vào các dấu hiệu địa mạo cơ bản các cửa sông được phân thành 3 nhóm: (1) cửa sông châu thổ (delta), (2) cửa sông hình phễu (estuary), (3) cửa sông dạng phẳng (liman); - Dựa vào hình dạng cửa sông và đường bờ biển, chia thành 3 loại: (1) cửa sông dạng thẳng và dạng phễu, (2) cửa sông dạng kín và dạng hở, (3) cửa sông dạng lõm, lồi và phẳng.

- Dựa vào dấu hiệu hoạt động kiến tạo khu vực, chia ra: (1) vùng cửa sông có hoạt động kiến tạo mạnh (sụt lún, nâng - hạ, tách giãn, v.v), (2) vùng cửa sông ít hoạt động kiến tạo hoặc ổn định. - Dựa vào đặc điểm tác động của chế độ thuỷ- hải văn chia ra 2 nhóm: (1) cửa sông ven biển hở (hay đại dương), (2) cửa sông ven biển kín (hay biển nội địa). - Dựa vào chế độ bùn cát chia ra các loại: cửa sông có nhiều bùn cát  > 0,2 kg/m3 thuộc loại cửa sông delta và cửa sông có ít hoặc rất ít bùn cát  < 0,16 kg/m3 thuộc loại cửa sông estuary, cửa sông có bùn cát 0,16≤  ≤ 0,2 kg/m3 thuộc loại cửa sông quá độ. Như vậy, theo các khía cạnh, chuyên ngành và mục tiêu khác nhau, các công trình đã đưa ra các cách phân loại VCSVB khác nhau.

Tuy nhiên, hầu hết các cách phân loại nêu trên đều xét tới tổng thể các yếu tố động lực nội sinh và ngoại sinh một cách trực tiếp hay gián tiếp tới hình thành địa hình các VCSVB. Khu vực Bắc Trung Bộ có đường bờ biển dài 642km, trải dài từ vĩ độ 16 o18’ VĐB đến 20o VĐB thuộc địa bàn các tỉnh Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Trị và Thừa Thiên Huế. Khu vực này có tới 23 cửa sông đổ ra biển (Bảng 1.1), trong đó 12 phải kể đến các cửa sông chính như cửa Hới của sông Mã, cửa Hội của sông Cả, cửa Gianh của sông Rào Nậy, cửa Việt của sông Thạch Hãn và cửa Thuận An của sông Hương. Các sông này đổ trực tiếp ra biển Đông với một cửa duy nhất, riêng sông Hương đổ trực tiếp vào phá Tam Giang - đầm Cầu Hai trước khi đổ ra biển qua cửa Thuận An và Tư Hiền.

Thống kê các cửa sông ở khu vực Bắc Trung Bộ Stt Tên tỉnh Tên sông Cửa sông 1 Lèn Cửa Lạch Sung 2 Tào Xuyên Cửa Lạch Trường 3 Thanh Hoá Mã Cửa Hới 4 Yên Cửa Lạch Ghép 5 Khê Dứa Lạch Bạng 6 Hoàng mai Cửa Trập ( Cửa Cờn) 7 Độ Ông ( sông Hầu) Cửa Lạch Quèn 8 Dừa Cửa Thới Nghệ An 9 Bùng Cửa Vạn 10 Cửa Lò Cửa Lò 11 Cả Cửa Hội 12 Hạ Vàng Cửa Sót 13 Hà Tĩnh Rác Cửa Nhượng 14 Kinh Cửa Khẩu 15 Ròn Cửa Ròn 16 Gianh Cửa Gianh 17 Quảng Bình Lý Hoà Cửa Lý Hoà 18 Định Cửa Doanh 19 Kiến Giang Cửa Nhật Lệ 20 Bến Hải Cửa Tùng Quảng Trị 21 Thạch Hãn + Ô Lâu Cửa Việt Đầm Thanh Lam ( cửa Thuận 22 Sông Hương Thừa Thiên Huế An) 23 Nông +Truồi Vụng Cầu Hai (cửa Tư Hiền) Nguồn:[13], [63] 13 Trong công trình này, NCS sử dụng cách phân loại VCSVB theo tiêu chí tổng hợp các dấu hiệu địa chất - địa mạo và theo mức độ tác động của các yếu tố động lực ở các VCSVB Bắc Trung Bộ [1], [12]. - Cửa sông lồi (delta) có cửa Hới, Lạch Trào, Hội, Gianh với đặc trưng là phát triển các bãi ngầm trước cửa sông; - Cửa thẳng (liman) có cửa Việt và Thuận An với đặc trưng ít bồi tích, phát triển val cát song song với bờ tạo thành lagun. Trên cơ sở những phân loại các VCSVB Bắc Trung Bộ, NCS đã chọn lựa chọn các VCSVB: delta - VCSVB sông Mã, liman - VCSVB sông Thạch Hãn và sông Hương.