Luận văn thạc sĩ sự biến đổi đời sống của người dân ở khu vực đô thị hóa hiện nay nghiên cứu trường hợp tại xã lộc hòa thành phố nam định tỉnh nam định

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu sự biến đổi đời sống của người dân ở khu vực đô thị hóa hiện nay nghiên cứu trường hợp tại xã lộc, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Hoàng Thị Lan Phương
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Kim Hoa
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Sự Biến Đổi Đời Sống Của Người Dân Ở Khu Vực Đô Thị Hóa Hiện Nay (Nghiên Cứu Trường Hợp Tại Xã Lộc Hòa, Thành Phố Nam Định, Tỉnh Nam Định)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Lý do chọn đề tài
• 2. Tổng quan nghiên cứu
• 3. Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 3.1. Ý nghĩa khoa học
• 3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 4.1. Mục đích nghiên cứu
• 4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
• 5. Đối tượng, khách thể nghiên cứu, phạm vi
• 5.1. Đối tượng nghiên cứu
• 5.2. Khách thể nghiên cứu
• 5.3. Phạm vi nghiên cứu
• 6. Câu hỏi nghiên cứu
• 7. Giả thuyết nghiên cứu
• 8. Phương pháp nghiên cứu
• 8.1. Phương pháp phân tích tài liệu
• 8.2. Phương pháp quan sát
• 8.3. Phương pháp trưng cầu ý kiến bằng bảng hỏi tự ghi
• 8.4. Phương pháp phỏng vấn sâu
• 9. Khung phân tích
• 1. Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài
• 1.1. Các khái niệm công cụ
• 1.2. Các lý thuyết
• 1.2.1. Thuyết chức năng cấu trúc của Talcott Parsons
• 1.2.2. Thuyết hành động
• 1.2.3. Lý thuyết biến đổi xã hội
• 1.2.4. Lý thuyết nhu cầu của Maslow
• 1.3. Quan điểm của Nhà nước về gia đình
• 1.4. Cơ sở thực tiễn: Một số đặc điểm về tình hình kinh tế, chính trị, văn hóa, giáo dục của xã Lộc Hoà, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định
• 2. Chương 2: Tác động của Đô thị hóa và sự biến đổi đời sống của người dân
• 2.1. Tác động của đô thị hoá đến phát triển kinh tế xã hội ở Việt Nam hiện nay
• 2.2. Thực trạng sự biến đổi đời sống của người dân xã Lộc Hoà, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định hiện nay
• 2.2.1. Sự biến đổi về đời sống vật chất
• 2.2.2. Sự biến đổi về đời sống xã hội
• 2.2.3. Sự biến đổi về quan niệm, giá trị chuẩn mực xã hội
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• 1. Khuyến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Biến Đổi Đời Sống Dân Cư Lộc Hòa do Đô Thị Hóa

Xã hội loài người đã trải qua hai cuộc cách mạng đô thị, với những biến đổi sâu sắc. Tại Việt Nam, đô thị hóa gắn liền với công nghiệp hóa và phát triển kinh tế từ cuối những năm 1980. Quá trình này tạo ra các khu công nghiệp, đô thị, và làm thay đổi cuộc sống của người nông dân. Nghiên cứu này tập trung vào việc tìm hiểu cách cư dân "bị đô thị hóa" thích ứng với cộng đồng và lối sống đô thị tại xã Lộc Hòa, Nam Định. Hiến pháp và các văn kiện của Đảng nhấn mạnh vai trò của gia đình, nhưng đô thị hóa và công nghiệp hóa đang tạo ra những thách thức. Một mặt, nó mang lại giá trị mới như quyền trẻ em, bình đẳng giới. Mặt khác, nó có thể làm mai một giá trị truyền thống như tinh thần trách nhiệm, lòng hiếu thảo. Nghiên cứu này nhằm chỉ ra thực trạng, nguyên nhân, xu hướng biến đổi gia đình, giúp Nhà nước và các cấp liên quan xây dựng chính sách phù hợp. Lộc Hòa, cửa ngõ của Thành phố Nam Định, đang trải qua sự chuyển dịch mạnh mẽ về cơ cấu ngành nghề, với sự xuất hiện của khu công nghiệp và đô thị mới.

1.1. Lịch Sử và Quá Trình Đô Thị Hóa tại Xã Lộc Hòa Nam Định

Lịch sử Lộc Hòa gắn liền với quá trình phát triển của Nam Định, từ một xã thuần nông đến một vùng ven đô chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của đô thị hóa. Quá trình này bắt đầu từ việc nâng cấp quốc lộ 21 và xây dựng khu công nghiệp, tạo ra sự thay đổi nhanh chóng về kinh tế và xã hội. Sự thay đổi này đặt ra câu hỏi về tác động của đô thị hóa đối với đời sống văn hóa và giá trị chuẩn mực của người dân, liệu nó mang lại những thay đổi tích cực hay những hệ lụy tiêu cực?

1.2. Cơ Cấu Kinh Tế và Sự Chuyển Đổi Ngành Nghề Tại Lộc Hòa

Trước đây, Lộc Hòa là một xã thuần nông, nhưng hiện nay cơ cấu ngành nghề đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ. Sự phát triển của các khu công nghiệp và dịch vụ đã tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới cho người dân, nhưng cũng đặt ra thách thức về đào tạo kỹ năng và thích ứng với môi trường làm việc công nghiệp. Sự chuyển đổi này ảnh hưởng đến thu nhập, chất lượng cuộc sống, và các mối quan hệ xã hội của người dân.

II. Thách Thức Biến Đổi Xã Hội Nghiên Cứu Tác Động Tại Lộc Hòa

Nghiên cứu về biến đổi xã hội dưới tác động của đô thị hóa đã được nhiều nhà khoa học thực hiện trên thế giới và ở Việt Nam. Các nhà xã hội học thuộc trường Đại học tổng hợp Chicago đã nghiên cứu về sự thích ứng của người dân, nhất là dân nhập cư, với lối sống đô thị. Ở Việt Nam, những nghiên cứu xã hội học về gia đình và biến đổi gia đình mới chỉ được bắt đầu từ những năm 90 của thế kỷ XX, khi nước ta chuyển sang nền kinh tế thị trường. Các nghiên cứu này đề cập đến quá trình biến đổi gia đình từ xã hội nông nghiệp truyền thống sang xã hội công nghiệp hóa. Theo tác giả Vũ Tuấn Huy, xu hướng toàn cầu hóa, hội nhập khu vực và quốc tế là những tác nhân quan trọng thúc đẩy sự biến đổi của gia đình. Tuy nhiên, tiến trình đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra với những đặc trưng riêng, cần phải xem xét cụ thể trong bối cảnh Việt Nam.

2.1. Tổng Quan Các Nghiên Cứu Về Đô Thị Hóa và Biến Đổi Xã Hội

Các nghiên cứu trên thế giới, đặc biệt là từ trường phái Chicago, tập trung vào sự thích ứng của dân nhập cư vào môi trường đô thị, nhấn mạnh sự cạnh tranh và ảnh hưởng của cấu trúc xã hội. Ở Việt Nam, các nghiên cứu sau những năm 90 tập trung vào sự biến đổi gia đình dưới tác động của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tiến trình đô thị hóa ở Việt Nam có những đặc thù riêng, đòi hỏi cách tiếp cận phù hợp với bối cảnh văn hóa và kinh tế - xã hội của đất nước.

2.2. Phân Tích Ưu và Nhược Điểm Các Nghiên Cứu Về Biến Đổi Lối Sống

Các nghiên cứu hiện có đã phác họa bức tranh đa dạng về sự biến đổi kinh tế - xã hội ở một số vùng nông thôn dưới tác động của đô thị hóa. Tuy nhiên, hầu hết là những nghiên cứu nhỏ lẻ, chủ yếu ở châu thổ sông Hồng, và chưa có những nghiên cứu ở tầm cỡ quốc gia. Việc nhận diện và phân tích sự thay đổi về lối sống của người dân là vấn đề quan trọng và cấp bách đối với công tác quản lý nhà nước, đặc biệt là trong lĩnh vực văn hóa - xã hội.

2.3. Đề Xuất Phương Pháp Nghiên Cứu Phù Hợp Với Bối Cảnh Lộc Hòa

Để nghiên cứu một cách toàn diện về những biến đổi trong đời sống người dân tại Lộc Hòa, việc sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng là vô cùng cần thiết. Khảo sát định lượng sẽ cung cấp thông tin về những thay đổi chung trong xã hội, kinh tế và văn hóa. Đồng thời, phỏng vấn sâu và nghiên cứu trường hợp sẽ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về những trải nghiệm và quan điểm cá nhân của người dân.

III. Giải Pháp Thích Ứng Nâng Cao Chất Lượng Cuộc Sống Lộc Hòa

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Về mặt khoa học, nó góp phần làm sáng tỏ các lý thuyết của xã hội học như lý thuyết về biến đổi xã hội, hành động xã hội, lý thuyết nhu cầu. Về mặt thực tiễn, nó giúp chỉ ra thực trạng về sự biến đổi đời sống của người dân trong vùng đô thị hóa, có cái nhìn đúng đắn, trên cơ sở đó giúp các đoàn thể trong việc hoạch định các chính sách phát triển kinh tế xã hội ở địa phương, xây dựng gia đình phát triển bền vững. Mục đích nghiên cứu là tìm hiểu sự tác động của đô thị hóa đến đời sống của người dân xã Lộc Hòa, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định.

3.1. Phân Tích Các Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Sự Thích Ứng

Quá trình thích ứng của người dân Lộc Hòa chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, bao gồm trình độ học vấn, kỹ năng nghề nghiệp, khả năng tiếp cận thông tin, và sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng. Việc nâng cao trình độ học vấn và kỹ năng nghề nghiệp là rất quan trọng để người dân có thể tận dụng các cơ hội việc làm mới do đô thị hóa mang lại. Đồng thời, cần tăng cường sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng để giúp người dân vượt qua những khó khăn trong quá trình thích ứng.

3.2. Chính Sách Hỗ Trợ Phát Triển Kinh Tế và An Sinh Xã Hội

Các chính sách của Nhà nước và địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ người dân Lộc Hòa thích ứng với đô thị hóa. Cần có các chính sách hỗ trợ đào tạo nghề, tạo việc làm, cung cấp nhà ở, và bảo đảm an sinh xã hội cho người dân, đặc biệt là những người bị mất đất nông nghiệp do quá trình đô thị hóa. Đồng thời, cần có các chính sách bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống để người dân không bị mất gốc trong quá trình hội nhập.

3.3. Phát huy vai trò của cộng đồng trong quá trình đô thị hóa

Cộng đồng đóng một vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình hỗ trợ người dân thích ứng với những thay đổi của đô thị hóa. Bằng cách tạo ra những mạng lưới hỗ trợ lẫn nhau, tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng và thúc đẩy sự tham gia của người dân vào quá trình quy hoạch đô thị, cộng đồng có thể giúp người dân cảm thấy gắn bó hơn với quê hương và giảm bớt những tác động tiêu cực của đô thị hóa.

IV. Ứng Dụng Nghiên Cứu Mô Hình Phát Triển Bền Vững Lộc Hòa

Nghiên cứu cần tập trung vào đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu là sự biến đổi đời sống của người dân trong vùng đô thị hóa. Khách thể nghiên cứu là người dân xã Lộc Hòa, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định. Phạm vi nghiên cứu là xã Lộc Hòa. Các câu hỏi nghiên cứu cần tập trung vào những biến đổi về đời sống vật chất, tinh thần, văn hóa, xã hội của người dân dưới tác động của đô thị hóa. Các giả thuyết nghiên cứu cần đưa ra những dự đoán về mối quan hệ giữa đô thị hóa và sự biến đổi đời sống của người dân.

4.1. Xây Dựng Mô Hình Phát Triển Kinh Tế Phù Hợp

Mô hình phát triển kinh tế của Lộc Hòa cần dựa trên việc khai thác các lợi thế của địa phương, đồng thời đảm bảo sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Cần khuyến khích phát triển các ngành nghề dịch vụ, du lịch, và công nghiệp sạch, tạo ra nhiều việc làm có thu nhập cao cho người dân. Đồng thời, cần hỗ trợ người dân phát triển nông nghiệp công nghệ cao, tạo ra các sản phẩm nông nghiệp có giá trị gia tăng.

4.2. Bảo Tồn và Phát Huy Giá Trị Văn Hóa Truyền Thống

Việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống là rất quan trọng để người dân Lộc Hòa không bị mất gốc trong quá trình hội nhập. Cần tăng cường các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao, và du lịch, tạo ra một môi trường văn hóa phong phú và đa dạng. Đồng thời, cần bảo tồn các di tích lịch sử, văn hóa, và kiến trúc của địa phương, tạo ra một không gian văn hóa hấp dẫn du khách.

4.3. Đảm Bảo An Sinh Xã Hội và Giảm Bất Bình Đẳng

Việc đảm bảo an sinh xã hội và giảm bất bình đẳng là rất quan trọng để tạo ra một xã hội công bằng và hài hòa. Cần có các chính sách hỗ trợ người nghèo, người khuyết tật, người già neo đơn, và trẻ em có hoàn cảnh khó khăn. Đồng thời, cần tạo ra các cơ hội giáo dục và đào tạo nghề cho mọi người, giúp họ có thể cải thiện cuộc sống của mình. Cần tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình xây dựng và thực hiện các chính sách phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

V. Đánh Giá Tác Động Đô Thị Hóa Đến Đời Sống Vật Chất Tại Lộc Hòa

Sự biến đổi về đời sống vật chất thể hiện rõ nét qua nhiều khía cạnh. Nguồn nước sinh hoạt được cải thiện, hành vi mua sắm tiện nghi sinh hoạt thay đổi rõ rệt, và cơ cấu nghề nghiệp có sự chuyển dịch đáng kể. Dữ liệu từ nghiên cứu cho thấy sự thay đổi trong việc sử dụng nguồn nước ăn uống, hành vi mua sắm tiện nghi sinh hoạt và sự chuyển dịch trong nghề nghiệp tạo thu nhập chính của người dân. Điều này cho thấy tác động trực tiếp của đô thị hóa đến chất lượng cuộc sống và khả năng tiếp cận các dịch vụ cơ bản của cư dân Lộc Hòa.

5.1. Sự thay đổi về nguồn nước sinh hoạt

Quá trình đô thị hóa đã tạo điều kiện cho người dân tiếp cận các nguồn nước sạch và an toàn hơn. Trước đây, người dân chủ yếu sử dụng nước giếng hoặc nước mưa, nhưng hiện nay, tỷ lệ sử dụng nước máy đã tăng lên đáng kể. Điều này góp phần cải thiện sức khỏe và giảm nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến nguồn nước.

5.2. Biến đổi trong hành vi mua sắm tiện nghi sinh hoạt

Thu nhập tăng lên nhờ vào quá trình đô thị hóa đã giúp người dân có điều kiện mua sắm các tiện nghi sinh hoạt hiện đại. Các hộ gia đình trang bị nhiều hơn các thiết bị điện tử, đồ gia dụng và phương tiện đi lại, nâng cao đáng kể chất lượng cuộc sống. Điều này phản ánh sự thay đổi trong nhu cầu và khả năng tài chính của người dân.

5.3. Chuyển dịch cơ cấu nghề nghiệp và tăng thu nhập

Đô thị hóa kéo theo sự phát triển của các khu công nghiệp, dịch vụ, tạo ra nhiều cơ hội việc làm mới cho người dân. Nhiều người chuyển từ làm nông nghiệp sang làm công nhân, nhân viên văn phòng, hoặc kinh doanh dịch vụ, giúp tăng thu nhập và cải thiện đời sống kinh tế. Tuy nhiên, sự chuyển đổi này cũng đặt ra thách thức về đào tạo kỹ năng và thích ứng với môi trường làm việc mới.

VI. Đánh Giá Biến Đổi Xã Hội và Quan Niệm Giá Trị Tại Lộc Hòa

Đô thị hóa không chỉ tác động đến đời sống vật chất mà còn làm thay đổi đời sống xã hội và quan niệm, giá trị của người dân. Sự thay đổi này thể hiện qua nhiều khía cạnh như vai trò của các thành viên trong gia đình, quan điểm về hôn nhân, con cái và các mối quan hệ xã hội. Kết quả khảo sát cho thấy sự biến đổi trong việc phân công công việc gia đình, vai trò quyết định trong gia đình và các lĩnh vực thường xảy ra xung đột vợ chồng.

6.1. Thay đổi trong phân công công việc gia đình

Vai trò của người phụ nữ trong gia đình ngày càng được nâng cao. Họ không chỉ tham gia vào các hoạt động kinh tế mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý gia đình và chăm sóc con cái. Sự phân công công việc trong gia đình trở nên bình đẳng hơn, giúp giảm bớt gánh nặng cho người phụ nữ và tạo điều kiện cho họ phát triển bản thân.

6.2. Sự thay đổi về vai trò quyết định trong gia đình

Trước đây, người đàn ông thường là người quyết định mọi việc trong gia đình, nhưng hiện nay, vai trò quyết định của cả vợ và chồng đều được đề cao. Các quyết định quan trọng thường được đưa ra sau khi cả hai vợ chồng cùng thảo luận và thống nhất ý kiến. Điều này thể hiện sự tôn trọng và bình đẳng giữa các thành viên trong gia đình.

6.3. Ảnh hưởng của thu nhập đến xung đột vợ chồng

Nghiên cứu cho thấy thu nhập là một trong những nguyên nhân gây ra xung đột vợ chồng. Sự chênh lệch về thu nhập, áp lực tài chính và bất đồng quan điểm về quản lý tài chính có thể dẫn đến mâu thuẫn và căng thẳng trong gia đình. Việc quản lý tài chính một cách minh bạch, chia sẻ trách nhiệm và tôn trọng ý kiến của nhau là rất quan trọng để duy trì hạnh phúc gia đình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quá trình đô thị hóa tại Việt Nam đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng, đạt mức tăng trưởng bình quân khoảng 3,4%/năm theo báo cáo của Ngân hàng Thế giới. Tỷ lệ dân cư sống tại khu vực đô thị trên cả nước đã gia tăng từ mức 19% với 11,8 triệu người năm 1986 lên 30,5% tương đương 26,3 triệu người vào năm 2010. Trong bức tranh chuyển dịch sâu rộng đó, các vùng ven đô đóng vai trò là tâm điểm chịu tác động đa chiều từ làn sóng công nghiệp hóa và mở rộng hạ tầng. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề cốt lõi: sự biến đổi toàn diện về đời sống vật chất, quan hệ gia đình và các giá trị chuẩn mực xã hội của cư dân nông thôn khi chuyển đổi sang lối sống đô thị.

Mục tiêu cụ thể của công trình là mô tả thực trạng, nhận diện các chiều cạnh biến đổi và làm rõ nguyên nhân chi phối đời sống người dân tại xã Lộc Hòa, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định. Địa bàn nghiên cứu có tổng diện tích tự nhiên 693 ha, quy mô dân số đạt 8.257 nhân khẩu phân bổ tại 2.216 hộ gia đình thuộc 13 xóm. Nghiên cứu thực hiện đánh giá biến động trong khung thời gian từ tháng 03/2011 đến tháng 12/2012, lấy mốc so sánh lịch sử trước và sau năm 1998 – thời điểm thành phố Nam Định được công nhận là đô thị loại II theo Quyết định số 183/1998/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Về mặt khoa học, luận văn đóng góp hệ thống cứ liệu thực nghiệm phong phú, kiểm chứng các lý thuyết xã hội học trong bối cảnh cụ thể của một đô thị cấp tỉnh tại Đồng bằng sông Hồng. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực giúp các cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương hoạch định chính sách an sinh, xây dựng thiết chế gia đình bền vững và điều chỉnh quy hoạch kinh tế - xã hội phù hợp với tốc độ đô thị hóa thực tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng đồng bộ 4 lý thuyết nền tảng trong xã hội học hiện đại nhằm phân tích đa chiều các chiều cạnh biến đổi đời sống:

• Thuyết chức năng cấu trúc của Talcott Parsons: Giải thích sự chuyển dịch chức năng của gia đình hạt nhân từ đơn vị kinh tế tự cấp tự túc sang chức năng xã hội hóa trẻ em và ổn định tâm lý người lớn, đồng thời phân tích sự tái phân công giữa vai trò công cụ và vai trò biểu cảm giữa các thành viên.
• Thuyết hành động xã hội của Max Weber: Làm sáng tỏ tính duy lý trong hành vi lựa chọn nghề nghiệp, chi tiêu tiêu dùng và xác lập các quan hệ xã hội mới dựa trên nhận thức chủ quan của cá nhân trước biến động môi trường sống.
• Thuyết biến đổi xã hội của Auguste Comte và Herbert Spencer: Phân tích sự tiến hóa tất yếu của cấu trúc cộng đồng làng xã từ trạng thái đơn giản, thuần nông sang cấu trúc xã hội công nghiệp phức tạp, đa dạng hóa ngành nghề và phân tầng mức sống.
• Thuyết thang bậc nhu cầu của Abraham Maslow: Kiến giải quy luật gia tăng nhu cầu của cư dân từ các bậc sinh học cơ bản (nhà ở kiên cố, nước sạch) lên các bậc nhu cầu an toàn, giao tiếp xã hội và tự khẳng định giá trị bản thân khi thu nhập được cải thiện.

Hệ thống khái niệm công cụ được chuẩn hóa bao gồm 5 thuật ngữ cốt lõi: Lối sống (mô hình hành vi văn hóa đặc trưng), Đời sống (tổng hòa hoạt động vật chất và tinh thần thường nhật), Đô thị hóa (quá trình tập trung dân cư và chuyển dịch cơ cấu phi nông nghiệp), Gia đình và Biến đổi gia đình (thiết chế xã hội gắn kết bằng hôn nhân, huyết thống, biến động về quy mô và chức năng), Chuẩn mực và Giá trị xã hội (hệ thống quy tắc, tiêu chuẩn định hướng hành vi của cộng đồng).

Phương pháp nghiên cứu

Công trình kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính nhằm đảm bảo độ tin cậy và tính khái quát cao của thông tin thu thập:

• Khảo sát định lượng bằng bảng hỏi cấu trúc: Tiến hành chọn mẫu ngẫu nhiên thuận tiện có phân tầng theo địa bàn cư trú với quy mô mẫu 150 đại diện hộ gia đình tại 13 xóm thuộc xã Lộc Hòa. Cơ cấu mẫu nghiên cứu ghi nhận 44,0% nam giới (66 người) và 56,0% nữ giới (84 người). Về trình độ học vấn, mẫu khảo sát bao gồm 40,0% trung học cơ sở, 32,0% trung học phổ thông, 16,0% tiểu học và 10,6% có trình độ từ trung cấp, cao đẳng đến đại học. Cơ cấu nghề nghiệp phản ánh tính chất ven đô với 38,0% nông dân, 31,3% công nhân, 10,0% lao động tự do, 8,7% kinh doanh và 6,0% cán bộ công chức. Toàn bộ dữ liệu định lượng được xử lý thống kê trên phần mềm SPSS phiên bản 13.
• Phương pháp định tính chuyên sâu: Thực hiện 10 cuộc phỏng vấn sâu hộ gia đình theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích đại diện cho các nhóm kinh tế khác nhau, kết hợp 3 phỏng vấn sâu nhân chứng then chốt gồm cán bộ phụ trách văn hóa xã, cán bộ chuyên trách dân số và trưởng xóm.
• Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp và quan sát thực địa: Khảo sát các báo cáo kinh tế - xã hội thường niên của địa phương, văn bản pháp luật và đối chiếu trực tiếp hiện trạng nhà ở, cơ sở hạ tầng giao thông trên địa bàn từ tháng 03/2011 đến tháng 12/2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình đô thị hóa tại xã Lộc Hòa đã mang đến những chuyển đổi sâu sắc trên cả 3 phương diện đời sống vật chất, phân công lao động và quan hệ gia đình:

• Chuyển dịch cơ cấu nghề nghiệp và gia tăng mức thu nhập: Tỷ lệ lao động làm nông nghiệp thuần túy sụt giảm mạnh từ 59,3% trước năm 1998 xuống còn 38,0% sau năm 1998 (giảm 1,6 lần). Ngược lại, tỷ lệ công nhân làm việc trong các nhà máy, xí nghiệp tăng vọt từ 16,7% lên 31,3% (tăng 1,9 lần), kinh doanh tự do tăng từ 4,7% lên 8,7%. Về thu nhập bình quân, 65,3% số hộ khảo sát đạt mức 1 đến 3 triệu đồng/tháng, 22,7% đạt từ 3 đến 5 triệu đồng/tháng và 7,3% đạt trên 5 triệu đồng/tháng, đưa tỷ lệ tự đánh giá mức sống đủ ăn lên 71,3% và khá giả đạt 16,7%.
• Cải thiện vượt bậc về điều kiện nhà ở và hạ tầng tiện nghi: Tỷ lệ hộ sở hữu nhà kiên cố khép kín tăng từ 20,0% trước năm 1998 lên mức 42,7% sau năm 1998 (tăng hơn 2,1 lần), nhà biệt thự tăng từ 0,7% lên 2,0%, trong khi nhà cấp bốn giảm từ 30,0% xuống 20,7%. Đáng chú ý, tỷ lệ sử dụng nước máy sinh hoạt tăng trưởng nhảy vọt từ 13,3% lên 77,3% (tăng gấp 5,8 lần), thay thế hoàn toàn thói quen dùng nước sông, hồ, ao (giảm từ 1,3% về 0%). Sở hữu các tiện nghi hiện đại tăng nhanh: bếp gas tăng từ 17,3% lên 79,3% (tăng 4,6 lần), điện thoại di động tăng từ 16,7% lên 63,3% (tăng 3,8 lần), xe máy tăng từ 17,3% lên 62,0% (tăng 3,6 lần) và tivi đạt độ phủ 94,0%.
• Tái cấu trúc phân công lao động và thúc đẩy bình đẳng giới: Hoạt động sản xuất kinh doanh tạo thu nhập chính hiện do cả hai vợ chồng cùng đảm nhiệm chiếm tỷ lệ chi phối 52,7%, chồng đảm nhiệm chính chiếm 24,7% và vợ chiếm 12,6%. Tuy nhiên, phụ nữ vẫn giữ vai trò nòng cốt trong các công việc nội trợ với 56,1% và quản lý chi tiêu tài chính với 50,6%. Ngược lại, nam giới chủ yếu đại diện giao tiếp với chính quyền, đoàn thể chiếm 52,7%.

Thảo luận kết quả

Sự biến chuyển mạnh mẽ tại xã Lộc Hòa bắt nguồn trực tiếp từ các dự án quy hoạch hạ tầng trọng điểm như việc mở rộng Quốc lộ 21A, xây dựng Quốc lộ 10, bến xe khách mới và sự xuất hiện của Khu công nghiệp Hòa Xá, Khu đô thị Hòa Vượng. Việc thu hồi đất nông nghiệp phục vụ công nghiệp hóa đã giải phóng một lực lượng lớn lao động trẻ khỏi đồng ruộng, tạo cơ hội gia nhập các doanh nghiệp may mặc có vốn đầu tư nước ngoài hoặc cơ sở chế biến lâm sản tư nhân.

Dữ liệu nghiên cứu khi trực quan hóa qua biểu đồ phân bố loại hình nhà ở và biểu đồ cơ cấu thu nhập đã minh chứng rõ nét xu hướng chuyển đổi từ mô hình tiêu dùng tự cung tự cấp sang mô hình kinh tế thị trường tiêu thụ hàng hóa tiện ích cao cấp. So sánh với các nghiên cứu tương đồng tại khu vực ven đô Hà Nội của Đỗ Văn Quân và Ngô Văn Giá, sự biến đổi tại Lộc Hòa có tính tương đồng về tốc độ tiếp nhận tiện nghi văn minh đô thị. Tuy nhiên, sự biến đổi này vẫn mang tính chất đan xen, chuyển tiếp khi các giá trị văn hóa làng xã, tính cố kết xóm giềng và vai trò truyền thống của phụ nữ trong việc quán xuyến gia đình vẫn được bảo lưu tương đối vững chắc.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm tối ưu hóa các tác động tích cực và giảm thiểu các hệ lụy xã hội nảy sinh từ tiến trình đô thị hóa nhanh, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Tổ chức chuyển đổi sinh kế và đào tạo nghề linh hoạt: Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Nam Định phối hợp cùng Ủy ban nhân dân thành phố triển khai các lớp đào tạo nghề công nghiệp và dịch vụ ngắn hạn trong vòng 24 tháng, đặt mục tiêu ít nhất 70% lao động nông nghiệp mất đất được tái đào tạo và có việc làm ổn định tại Khu công nghiệp Hòa Xá và các doanh nghiệp vệ tinh.
• Nâng cấp đồng bộ hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ tiện ích công cộng: Phòng Tài nguyên và Môi trường cùng Ủy ban nhân dân xã Lộc Hòa triển khai dự án mở rộng mạng lưới cấp nước sạch đô thị giai đoạn 2015 - 2020, hướng tới mục tiêu 100% hộ dân tiếp cận nước máy tiêu chuẩn và 95% lượng rác thải sinh hoạt được thu gom xử lý tập trung.
• Xây dựng thiết chế văn hóa gia đình và thúc đẩy bình đẳng giới thực chất: Hội Liên hiệp Phụ nữ xã chủ trì thành lập các Câu lạc bộ Gia đình tiến bộ, tổ chức các diễn đàn tư vấn hôn nhân và bình đẳng giới định kỳ hàng quý, phấn đấu giảm 50% các mâu thuẫn gia đình liên quan đến áp lực tài chính và định kiến phân công lao động trong thời gian 3 năm.
• Tăng cường kiểm soát an ninh trật tự và ngăn chặn tệ nạn xã hội: Lực lượng Công an thành phố phối hợp Công an xã Lộc Hòa đẩy mạnh tuần tra, rà soát và triệt phá 100% các điểm phát sinh tệ nạn cờ bạc, ma túy, bạo lực thanh thiếu niên quanh khu vực bến xe và khu nhà trọ công nhân trong khung thời gian 12 tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cán bộ quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách đô thị: Sử dụng số liệu chuyển dịch cơ cấu ngành nghề và biến động thu nhập làm căn cứ khoa học để thiết kế các chính sách đền bù giải phóng mặt bằng, hỗ trợ an sinh xã hội và chuyển đổi sinh kế bền vững cho cư dân vùng phụ cận đô thị.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Xã hội học, Nhân học, Quản lý công: Tiếp cận một khung phân tích lý thuyết hoàn chỉnh (kết hợp Parsons, Weber, Maslow) cùng bộ công cụ điều tra hỗn hợp định lượng - định tính chuẩn mực làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu biến đổi xã hội.
• Các tổ chức chính trị - xã hội, Hội Phụ nữ và cơ quan công tác gia đình: Ứng dụng các phát hiện thực nghiệm về phân công lao động gia đình và các điểm nghẽn xung đột vợ chồng để xây dựng các chương trình hành động thúc đẩy bình đẳng giới và bảo vệ quyền trẻ em cấp cơ sở.
• Các đơn vị phát triển hạ tầng đô thị và doanh nghiệp dịch vụ: Tham khảo dữ liệu về xu hướng tiêu dùng, nhu cầu sử dụng nước sạch, tiện nghi sinh hoạt và giải trí của người dân để định hình chiến lược đầu tư hạ tầng thương mại, nhà ở phù hợp với túi tiền cư dân ven đô.

Câu hỏi thường gặp

Đô thị hóa tác động rõ nét nhất đến khía cạnh nào trong đời sống vật chất của người dân?

Tác động rõ nét nhất thể hiện qua sự cải thiện hạ tầng nước sinh hoạt và tiện nghi gia đình. Tỷ lệ hộ dân sử dụng nước máy riêng tăng vọt từ 13,3% trước năm 1998 lên 77,3% sau năm 1998. Đồng thời, tỷ lệ sở hữu nhà kiên cố khép kín tăng từ 20,0% lên 42,7%, và các thiết bị hiện đại như bếp gas đạt tỷ lệ 79,3%, phản ánh bước nhảy vọt về chất lượng sống thường nhật.

Tốc độ chuyển dịch cơ cấu nghề nghiệp tại xã Lộc Hòa diễn ra cụ thể như thế nào?

Cơ cấu lao động chuyển đổi nhanh chóng từ thuần nông sang phi nông nghiệp. Tỷ lệ nông dân giảm mạnh từ 59,3% xuống còn 38,0% (giảm 1,6 lần). Ngược lại, tỷ lệ công nhân tăng trưởng mạnh từ 16,7% lên 31,3% (tăng 1,9 lần) nhờ sự phát triển của Khu công nghiệp Hòa Xá và các cơ sở may mặc, công nghiệp nhẹ lân cận.

Mối quan hệ vợ chồng thay đổi ra sao dưới góc độ bình đẳng giới?

Vai trò kinh tế đã chuyển biến theo hướng bình đẳng hơn khi có tới 52,7% hộ gia đình ghi nhận cả vợ và chồng cùng gánh vác trách nhiệm sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, định kiến giới truyền thống vẫn thể hiện ở việc 56,1% phụ nữ chịu trách nhiệm chính về nội trợ và 52,7% nam giới đại diện giao tiếp chính quyền.

Yếu tố nào đóng vai trò đòn bẩy thúc đẩy lối sống đô thị tại địa phương?

Đòn bẩy then chốt là việc nâng cấp các trục giao thông huyết mạch gồm Quốc lộ 21A và Quốc lộ 10, kết hợp xây dựng Bến xe khách Nam Định và Khu đô thị mới Hòa Vượng. Các công trình này đã mở rộng không gian giao thương, thu hút dịch vụ thương mại và đưa lối sống công nghiệp thâm nhập trực tiếp vào đời sống thường nhật.

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể áp dụng cho các địa bàn ven đô khác không?

Hoàn toàn có thể áp dụng. Mô hình nghiên cứu trường hợp tại xã Lộc Hòa mang tính đại diện cao cho các khu vực nông thôn ven đô đang trong tiến trình công nghiệp hóa tại vùng Đồng bằng sông Hồng, giúp các địa phương khác dự báo trước những biến đổi xã hội và xung đột thiết chế để chủ động ứng phó.

Kết luận

• Luận văn đã chứng minh một cách khoa học rằng quá trình đô thị hóa tạo ra bước chuyển mình tích cực và toàn diện về đời sống vật chất, gia tăng tỷ lệ sử dụng nước sạch đạt 77,3% và nhà kiên cố khép kín đạt 42,7%.
• Cơ cấu nghề nghiệp chuyển dịch vững chắc sang khu vực công nghiệp và dịch vụ, đưa tỷ lệ công nhân lên 31,3% và xác lập mức thu nhập phổ biến từ 1 đến 3 triệu đồng/tháng cho 65,3% số hộ.
• Thiết chế gia đình có bước thích nghi đáng kể với mô hình hiện đại thông qua việc nâng cao vai trò kinh tế của phụ nữ và xác lập sự chia sẻ trách nhiệm trong 52,7% các cặp vợ chồng.
• Song hành cùng tiến bộ vật chất, những thách thức mới đã xuất hiện như nguy cơ mai một tính cố kết xóm giềng truyền thống và sự gia tăng áp lực tệ nạn xã hội tại các địa bàn ven đô.
• Đóng góp học thuật cốt lõi của công trình là cung cấp hệ thống luận cứ xã hội học thực nghiệm chuẩn xác, làm nền tảng triển khai các chính sách an sinh xã hội và quy hoạch không gian đô thị bền vững giai đoạn tiếp theo.

Hãy liên hệ với nhóm nghiên cứu hoặc tra cứu toàn văn tài liệu tại Thư viện Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội để khai thác trọn vẹn kho dữ liệu và phương pháp luận chuyên sâu của đề tài.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài 1.Các khái niệm công cụ *Khái niệm lối sống Đây là một khái niệm có nhiều cách định nghĩa khác nhau. Đôbơrianốp (1985: 213) cho rằng: lối sống là sinh hoạt cá nhân, chủ quan hoá của hệ thống những quan hệ xã hội, của toàn bộ tổng thể những điều kiện sống, thể hiện trong hoạt động của con người. Trong xã hội học, theo Turner (2006: 339): lối sống là các mô hình văn hóa và hành động đặc trưng, phân biệt người này với người khác. Lối sống là thuật ngữ dùng để chỉ cách thức mà cá nhân sống trong cộng đồng và xã hội.

Lối sống được đặc trưng bởi các mô hình hành vi có ý nghĩa với bản thân cá nhân cũng như những người khác trong những tình huống nhất định. Lối sống của cá nhân là tổng hợp các thói quen, cách thức giải quyết công việc cũng như các mô hình hành vi phổ biến trong cuộc sống hàng ngày. Lối sống phản ánh định hướng giá trị cũng như thái độ của cá nhân cho nên bản chất của cá nhân có thể được nhận biết qua lối sống của họ. Nói cách khác, có thể cói lối sống chính là yếu tố tạo ra những biểu trưng văn hóa phản ánh bản sắc cá nhân rõ nét.

*Khái niệm đời sống Đời sống là thuật ngữ dùng để chỉ sự diễn ra các hoạt động của con người trong thực tiễn sinh hoạt hàng ngày Đời sống của dân cư ở đây bao gồm: đời sống vật chất và đời sống tinh thần.Dinh) TIEU LUAN MOI download : [e-mail]) *Khái niệm đô thị hóa Theo tác giả Trịnh Duy Luân trong cuốn “Xã hội học đô thị - NXB KHXH năm 2004, tr 70”: Đô thị hóa là khái niệm để chỉ một sự thay đổi, không chỉ thay đổi sự phân bố dân cư trong xã hội mà còn chuyển thể nhiều kiểu mẫu của đời sống xã hội. Đô thị hoá là một quá trình tập trung dân cư đô thị. Đồng thời đó là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng sản xuất nông nghiệp giảm, sản xuất phi nông nghiệp tăng. Bộ mặt đô thị ngày càng hiện đại, không gian đô thị mở rộng.

Đi liền với đó là sự biến đổi về đời sống xã hội của dân cư trong vùng đô thị hóa. Đời sống của người dân (đời sống vật chất và đời sống tinh thần) không ngừng được cải thiện và nâng cao, cơ cấu ngành nghề có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ sản xuất thuần nông sang sản xuất phi nông nghiệp. Và hệ luỵ của quá trình đô thị hóa cũng nảy sinh từ đây *Khái niệm về gia đình Trong xã hội, từ xưa đến nay, gia đình vẫn luôn là thiết chế cơ bản nhất và gắn liền với đời sống của mỗi con nguời. Mỗi cá nhân không thể tồn tại đơn lẻ mà phải gắn liền với gia đình.

Tùy theo cách nhìn nhận từ các ngành khoa học mà có những định nghĩa về gia đình khác nhau, nhưng nhìn chung, nói đến gia đình là nói đến một xã hội thu nhỏ với nhiều mối quan hệ tồn tại bên trong nó. Theo Từ điển xã hội học của Nguyễn Khắc Viện- NXB thế giới, Hà Nội, 1994: Gia đình được xem như một nhóm người gắn bó với nhau bằng sợi dây liên hệ hôn nhân, huyết thống hay nhận con nuôi. Ở đây có sự tác động qua lại giữa vợ chồng, cha mẹ và con cái, giữa anh chị em với họ hàng xa hơn. Có thể thấy, “gia đình” là một trong những phạm trù xuất hiện sớm nhất trong lịch sử nhân loại.

Từ “gia đình” có lẽ được sử dụng nhiều nhất trong ngôn ngữ hàng ngày và trong nhiều lĩnh vực hoạt động xã hội cũng như 22 (LUAN.Dinh) TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.