Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Chương 2: Những biến đổi của công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn tiến hành công nghiệp hóa - hiện đại hóa (2000-2007) Chương 3: Những biến đổi của công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa, hội nhập quốc tế (2008-2015) Chương 4: Một số nhận xét về những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (2000 - 2015). TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Những công trình nghiên cứu có liên quan đề đề tài Trên cơ sở tham khảo và kế thừa thành quả các công trình nghiên cứu trước đó, luận án “Những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (2000-2015)” được nhìn nhận dưới góc độ đa chiều.
Cơ sở lý luận về khái niệm và những biến đổi của giai cấp công nhân Khái niệm giai cấp công nhân Vấn đề về giai cấp công nhân hiện nay là một nội dung rất rộng và còn tồn tại nhiều ý kiến tương đồng và dị biệt về khái niệm và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. Tùy theo quan điểm của nhà lãnh đạo, thái độ chính trị, nhà khoa học mà người ta đưa ra ý kiến của mình về giai cấp công nhân và sứ mệnh lịch sử của nó. Cơ bản có hai loại ý kiến sau: - Thứ nhất, những ý kiến dị biệt cho rằng vai trò và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân hiện nay không còn. Họ cho rằng ở các nước tư bản chủ nghĩa có nền kinh tế phát triển mạnh, công nhân từng bước đã có cổ phần, hưởng thu nhập từ lợi nhuận, đời sống nâng cao cho nên họ đã trở thành những người giàu có và từng bước tan biến vào các bộ phận khác trong xã hội.
Cuộc cách mạng khoa học công nghệ lần thứ tư tác động làm cho giai cấp công nhân gia nhập vào tầng lớp trí thức, các thiết bị máy móc hiện đại, dây chuyền công nghệ tự động hóa đã thay thế công nhân nên họ trở thành một bộ phận không đáng kể trong xã hội. - Thứ hai, những ý kiến tương đồng cho rằng giai cấp công nhân tiếp tục tồn tại và phát triển cùng lịch sử, nhưng được bổ sung thêm những biểu hiện, đặc trưng mới. Giai cấp công nhân Việt Nam là một bộ phận của giai cấp công nhân hiện đại, sẽ có những đặc trưng cơ bản: giai cấp công nhân hình thành và phát triển cùng với quá trình phát triển của nền sản xuất công nghiệp. Đó là quá trình lao động sản xuất vật chất kết hợp các quy trình công nghiệp hiện đại, là lực lượng sản xuất cơ bản và tiên tiến của xã hội; là giai cấp có hệ tư tưởng tiên tiến, khoa học là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đội tiên phong là Đảng cộng sản Việt Nam; có ý thức tổ chức, kỷ luật cao, có tinh thần triệt để cách mạng; có khả năng tổ chức và lãnh đạo 9 dân tộc thực hiện tiến trình cách mạng đi lên chủ nghĩa xã hội.
Đặc trưng trong thời kì đổi mới và hội nhập, giai cấp công nhân Việt Nam có những nét riêng so với công nhân ở thế kỷ XIX; hoặc những năm đầu thế kỷ XX, hoặc là hiểu theo như công nhân ở các nước tư bản phát triển cao. Trong thời kì mới, sự phát triển của giai cấp công nhân Việt Nam đang có sự chuyển dịch, đan xen giữa các giai tầng rất phức tạp. Do tính chất công việc sẽ phân định thành phần giai cấp và tầng lớp trong xã hội. Giữa thành phần giai cấp, tầng lớp xã hội xuất thân và hiện tại của mỗi người, ở mỗi thời điểm, tùy tính chất công việc đang làm, mà có thể đồng nhất hoặc không đồng nhất.
Giáo trình “Một số vấn đề về chủ nghĩa Mác - Lênin trong thời đại ngày nay” cho rằng: “Giai cấp công nhân là những người lao động hoạt động sản xuất trong các ngành công nghiệp thuộc các trình độ khác nhau mà địa vị kinh tế - xã hội tùy thuộc vào chế độ xã hội đương thời. Ở các nước tư bản họ là những người không có hoặc về cơ bản không có tư liệu sản xuất, phải làm thuê cho giai cấp tư sản và bị giai cấp tư bản bóc lột giá trị thặng dư. Ở các nước xã hội chủ nghĩa, họ là những người cùng với nhân dân lao động làm chủ những tư liệu sản xuất chủ yếu và cùng nhau hợp tác lao động cho mình. (Hội đồng TW chỉ đạo biên soạn giáo trình Quốc gia và các bộ môn khoa học Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, 1996, trang 97-98) Giáo trình chủ nghĩa xã hội khoa học: “Giai cấp công nhân là một tập đoàn xã hội ổn định, hình thành và phát triển cùng với quá trình phát triển của nền công nghiệp hiện đại, với nhịp độ phát triển của lực lượng sản xuất có tính chất xã hội hóa ngày càng cao; là lực lượng sản xuất cơ bản tiên tiến, trực tiếp hoặc tham gia vào quá trình sản xuất, tái sản xuất ra của cải vật chất và cải tạo các quan hệ xã hội; là lực lượng chủ yếu của tiến trình lịch sử quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội.
Ở các nước tư bản chủ nghĩa, giai cấp công nhân là những người không có hoặc về cơ bản không có tư liệu sản xuất phải làm thuê cho giai cấp tư sản và bị giai cấp tư sản bóc lột giá trị thặng dư; ở các nước xã hội chủ nghĩa, họ là những người cùng nhân dân lao động làm chủ những tư liệu sản xuất chủ yếu và cùng nhau hợp tác lao động vì lợi ích chung của toàn xã hội trong đó có lợi ích chính đáng của bản thân họ. Dương Xuân Ngọc cho rằng: “Giai cấp công nhân là một tập đoàn người ổn định, hình thành và phát triển gắn liền với nền sản xuất công nghiệp ngày càng hiện đại, với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất ngày càng xã hội hóa, quốc tế hóa cao và rộng lớn; là lực lượng sản xuất cơ bản và tiên tiến của thời đại hiện nay, là động lực chủ yếu và lực lượng lãnh đạo quá trình chuyển biến cách mạng từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội ở mỗi quốc gia cũng như phạm vi trên toàn thế giới. Trong các nước tư bản chủ nghĩa, do không có hoặc cơ bản không có những tư liệu sản xuất chủ yếu của xã hội, họ phải bán sức lao động làm thuê cho giai cấp tư sản và bị bóc lột giá trị thặng dư; trong các nước xã hội chủ nghĩa, họ cùng với nhân dân lao động làm chủ các tư liệu sản xuất chủ yếu và cùng nhau hợp tác lao động sáng tạo và vì lợi ích của xã hội và của giai cấp mình” (Dương Xuân Ngọc , 2004, trang 34-35) Tiến sĩ Đặng Ngọc Tùng đã nêu ra định nghĩa: Giai cấp công nhân hiện đại là một tập đoàn xã hội ổn định, hình thành và phát triển cùng với cách mạng công nghiệp, với nhịp độ phát triển của lực lượng sản xuất hiện đại có tính chất xã hội hóa ngày càng cao; là lực lượng sản xuất cơ bản, tiên tiến trong nền sản xuất hiện đại, lao động trong môi trường công nghiệp, dịch vụ công nghiệp, trực tiếp hoặc tham gia vào quá trình sản xuất, tái sản xuất ra của cải vật chất và cải tạo các quan hệ xã hội; là giai cấp tiêu biểu cho phương thức sản xuất tiên tiến, động lực chính của tiến trình lịch sử từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội. Trên cơ sở quán triệt sâu sắc và vận dụng sáng tạo những quan điểm lý luận, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng ta về khái niệm giai cấp công nhân, đồng thời mở rộng tầm nhìn, tham khảo những ý kiến ít nhiều liên quan của nhà khoa học trong và ngoài nước.
Trong luận án này, chúng tôi dựa theo quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về xác định khái niệm giai cấp công nhân Việt Nam như sau: “Giai cấp công nhân Việt Nam là lực lượng xã hội to lớn, đang phát triển bao gồm những người lao động chân tay và lao động trí 11 óc, làm công ăn lương trong các loại hình sản xuất kinh doanh và dịch vụ công nghiệp hoặc sản xuất kinh doanh và dịch vụ có tính chất công nghiệp” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2008, trang 23). Khái niệm công nhân công nghiệp được đề cập trong luận án này là người lao động đang làm việc trong các ngành sản xuất công nghiệp (cơ khí, điện tử, hóa nhựa, dệt may, dịch vụ, thực phẩm, vật liệu xây dựng, bao bì, da dày, gia dụng, trang sức) mà chúng tôi căn cứ trên danh mục thống kê các ngành nghề của Ban quản lí các khu chế xuất, khu công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh cung cấp. Khái niệm về biến đổi của công nhân công nghiệp Khái niệm về biến đổi: là hình thức tồn tại phổ biến nhất của tất cả sự vật và hiện tượng. Biến đổi bao hàm mọi sự vận động và sự tác động qua lại, sự chuyển hóa từ trạng thái này sang trạng thái khác” (Từ điển Triết học , 1975, trang 79); là động từ dùng để chỉ sự thay đổi thành khác trước” (Viện Ngôn ngữ học, 2006, trang 64).
Luận theo khái niệm này thì chúng tôi cho rằng biến đổi có nghĩa sự vật, hiện tượng trong quá trình vận động, phát triển đều có sự thay đổi, đồng thời có thêm những biểu hiện, đặc trưng mới được bổ sung hoặc bớt đi so với thời điểm trước đó. Dưới đây, chúng tôi tiếp cận những biến đổi của công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh từ 2000 đến 2015 đặt trong bối cảnh lịch sử, Thành phố chuyển mình từng bước hòa nhập với nền kinh tế quốc tế, quá trình toàn cầu hóa, chuỗi cung ứng toàn cầu… Những yếu tố đó tác động đến những biến đổi của đội ngũ công nhân công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh và được thể hiện qua những vấn đề sau: - Biến đổi về số lượng và cơ cấu đội ngũ công nhân công nghiệp, chủ yếu chúng tôi muốn tìm hiểu về sự thay đổi về số lượng và cơ cấu đội ngũ công nhân công nghiệp trong thành phần kinh tế.