CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Các khái niệm cơ sở 1. Khái niệm “bất bình đẳng xã hội” Tất cả các xã hội (cả quá khứ lẫn hiện tại) đều được đặc trưng bởi các khác biệt xã hội.
Đó là một quá trình trong đó con người tạo nên khoảng cách do ứng xử khác nhau bởi các địa vị, vai trò và những đặc điểm khác. Quá trình của sự khác biệt xã hội không đòi hỏi con người đánh giá các vai trò và các hành động cụ thể tồn tại như là quan trọng hơn những cái khác. Tuy nhiên, sự khác biệt xã hội chuẩn bị cho BBĐXH, là một điều kiện trong đó con người có cơ hội không ngang bằng về sử dụng của cải, quyền lực và uy tín. Điều này đúng với cả những xã hội đơn giản nhất, vì ngay cả trong xã hội ấy thì vẫn có hiện tượng “người già có quyền uy với người trẻ, cha mẹ có quyền uy với con cái và nam giới có quyền uy với phụ nữ” (Daniel Rossides, 1976).
Sự khác biệt ấy chính là tiền đề của BBĐXH. BBĐ không phải là một hiện tượng tồn tại một cách ngẫu nhiên giữa các cá nhân trong xã hội. Xã hội có BBĐ khi một số nhóm xã hội kiểm soát và khai thác các nhóm xã hội khác. Những xã hội khác nhau tồn tại những hệ thống BBĐ khác nhau.
Là vấn đề trung tâm của xã hội học, BBĐ có ý nghĩa quyết định đối với sự phân tầng trong tổ chức xã hội. Bởi vậy, các nhà xã hội học quan tâm tới cách mà những nhóm xã hội khác nhau có mối quan hệ BBĐ với những nhóm xã hội khác. Những thành viên của mỗi nhóm xã hội sẽ có những đặc điểm chung và luôn coi vị trí BBĐ của họ sẽ được truyền lại cho con cái họ. Nhưng trước khi định nghĩa thế nào là BBĐXH, chúng ta cần hiểu thế nào là “bình đẳng xã hội”.
Bình đẳng xã hội được thể hiện trên cả hai phương diện, tự nhiên và xã hội. Trên bình diện tự nhiên, bình đẳng không có nghĩa là mọi người đều có những năng lực thể chất và tinh thần hoàn toàn giống nhau. Trên bình diện xã 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hội, bình đẳng bao hàm sự ngang bằng nhau giữa người và người về mặt năng lực, thể chất, trí tuệ, điều kiện, cơ hội, vị thế, nghề nghiệp trong xã hội và những lợi ích vật chất, tinh thần mà mỗi người nhận được từ vị thế, vai trò xã hội của họ [41]. Ngân hàng Thế giới (WB) cũng cho rằng những thành tựu trong cuộc sống của một người, một cá nhân phải được quyết định chủ yếu bởi tài năng và công sức của họ chứ không phải là những hoàn cảnh đã định trước như chính trị, kinh tế, văn hóa, dân tộc, chủng tộc, giới tính, hoàn cảnh xã hội, gia đình hay nơi sinh….
Trong quá trình thực hiện quyền bình đẳng của con người, từ xưa tới nay, thường xuyên xảy ra sự không ngang bằng nhau giữa nhóm người này với nhóm người khác, dẫn đến BBĐXH. Vậy, BBĐXH chính là sự không ngang bằng nhau về các cơ hội, về lợi ích của những cá nhân khác nhau trong một nhóm hoặc nhiều nhóm trong xã hội [19; tr224]. Một vài quan điểm về bất bình đẳng xã hội BBĐXH phải chăng là một hiện tượng xã hội không thể nào tránh khỏi? Vấn đề này còn có nhiều ý kiến. Có người cho rằng BBĐXH luôn hiện diện bởi sự khác biệt nhân cách giữa những cá nhân.
Nếu có một xã hội mở và nếu con người khác nhau về mặt tài năng và nhu cầu thì điều đó sẽ hàm ý rằng BBĐXH là không thể tránh được. Đó là một thực tế của xã hội. “Một số BBĐ đến như là kết quả không thể né tránh BBĐ về sinh học, của kỹ năng, của thể chất, khả năng tinh thần và những khía cạnh của nhân cách” (Cauthen, 1987). Một nhà triết học trước đây cũng đã khẳng định rằng có những khác biệt “tự nhiên” giữa các cá nhân.
Trong thực tế, vẫn còn tồn tại những khác biệt trong kiểu phân chia giới như là kết quả không thể tránh được của BBĐ. Aristotle đã nói rằng: “đàn ông bản chất là thống trị, đàn bà là bị trị, và đó là một luật lệ”. Gần đây, Goldberg (1973) còn nói rằng sự thống trị và sự thành đạt cao của nam giới là khả năng không thể đảo ngược, bởi có những khác biệt về sinh học giữa nam và nữ. Một số nhà lí luận khác đã cho rằng BBĐ là không thể tránh được.
Nhưng họ cho rằng nguyên nhân của nó là do xã hội có những nhiệm vụ này cần thiết hơn 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những nhiệm vụ khác. Mặt khác, khả năng thực hiện những nhiệm vụ này là khác nhau. Những người này lập luận rằng BBĐXH về lợi ích giữa các cá nhân là cần thiết để thúc đẩy người giỏi nhất thực hiện những nhiệm vụ khó khăn nhất. Trong điều kiện như vậy, không thể thủ tiêu BBĐ vì bình đẳng có thể nguy hiểm cho xã hội.
Khác hẳn với quan niệm trên đây, một số người cho rằng BBĐ chủ yếu là do cấu trúc của hệ thống xã hội gây ra chứ không phải do sự khác biệt về tài năng, đặc điểm và nhu cầu cá nhân. Theo Rousseau, nguồn gốc của BBĐ liên quan tới sở hữu tư nhân về của cải. Những đặc điểm về kinh tế - chính trị và thị trường lao động tạo ra những khác biệt trong thu nhập và của cải. Thực chất sự khác biệt về vị trí các cá nhân trong cơ cấu xã hội gây ra BBĐ kinh tế.
Nói đến lí luận BBĐXH cần phải nhắc tới hai nhà xã hội học bậc thầy là Marx và Weber. Học thuyết của Marx chủ yếu dựa trên sự nghiên cứu về các học thuyết kinh tế mà ông coi là nền tảng của cơ cấu giai cấp. Với Marx, mối quan hệ giai cấp là chìa khóa của mọi vấn đề trong đời sống xã hội. Những lợi ích kinh tế, chính trị, ý kiến xã hội đều bắt nguồn từ kết cấu giai cấp.
Khác với Marx, Weber không coi mọi cấu trúc xã hội đều BBĐ như trong một xã hội có giai cấp. Weber nhấn mạnh tới quyền lực kinh tế có thể là kết quả nắm giữ quyền lực dựa vào các nền tảng khác. Địa vị xã hội và uy tín xã hội có thể xuất phát từ quyền lực kinh tế, song đó không phải là tất yếu duy nhất. Ngược lại địa vị có thể tạo nên cơ sở của quyền lực chính trị.
Ngoài ra, khi nói về BBĐXH thì ta không thể không nhắc đến sự BBĐ về cơ hội. BBĐ về cơ hội là những hoàn cảnh khác nhau của mỗi người (giới tính, màu da, nơi sinh, nguồn gốc gia đình, các nhóm giai tầng…) đã tạo nên sự thành đạt cũng khác nhau về kinh tế, xã hội và chính trị ở họ; hoặc là chúng đã tạo nên sự hưởng thụ và tiếp cận khác nhau đối với các nguồn lực kinh tế, xã hội, văn hóa và chính trị ở mỗi người có mỗi hoàn cảnh khác nhau [28; tr4]. Xã hội học muốn phát hiện, khám phá nguồn gốc của BBĐ trong văn hóa và cơ cấu xã hội của bản thân các xã hội. Mặc dù họ không nhận thấy rằng có những khác biệt bẩm sinh trong những cá nhân hoặc những khác biệt trong quá trình phát 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com triển cá nhân tạo nên BBĐ, song các nhà xã hội học tin rằng văn hóa và cơ cấu xã hội là yếu tố chủ yếu của những BBĐXH giữa các cá nhân.
Trong khi các nhà xã hội học đồng ý rằng BBĐ là phổ biến, thì họ lại không thống nhất được như thế nào là BBĐ và tại sao nó lại tồn tại? Cơ sở tạo nên bất bình đẳng xã hội Trong những xã hội khác nhau, BBĐ cũng có những nét khác biệt. Ở xã hội quy mô lớn và hoàn thiện hơn thì BBĐ gay gắt hơn so với các xã hội giản đơn. BBĐ thường xuyên tồn tại với những nguyên nhân và kết quả cụ thể liên quan đến giai cấp xã hội, giới tính, chủng tộc, tôn giáo, lãnh thổ… Nhưng, cho dù những nguyên nhân dẫn đến BBĐ có đa dạng và khác nhau giữa các xã hội và nền văn hóa, thì người ta vẫn có thể quy chúng về ba loại cơ bản: những cơ hội trong cuộc sống, địa vị xã hội, ảnh hưởng chính trị. Trước hết là sự khác nhau về các cơ hội trong cuộc sống.
Trong một xã hội cụ thể, nhóm người này có thể có những cơ hội thuận lợi về vật chất để có thể cải thiện chất lượng cuộc sống (của cải, tài sản, thu nhập) hoặc cơ hội thuận lợi để CSSK hay đảm bảo an ninh xã hội. Cơ hội là những thực tế và những thực tế này cho thấy những lợi ích vật chất và sự lựa chọn thực tế của một nhóm xã hội, bất kể những thành viên của nhóm có nhận thức được điều đó hay không. Trong một xã hội cụ thể, một nhóm người có thể có những cơ hội trong khi các nhóm khác thì không. Và đó là cơ sở khách quan của BBĐXH.
Ngược lại, với cơ sở khách quan trên đây, những BBĐ về địa vị xã hội là do các thành viên của các nhóm xã hội tạo nên và thừa nhận chúng. Cơ sở về địa vị xã hội có thể khác nhau. Yếu tố làm nên địa vị xã hội có thể khác nhau (của cải, địa vị tôn giáo, địa vị chính trị…). Địa vị này chỉ có thể được giữ vững bởi những nhóm xã hội nắm giữ địa vị đó và các nhóm xã hội khác thừa nhận tính ưu việt của những nhóm đó.
BBĐ trong ảnh hưởng chính trị có thể được nhìn nhận như là có được từ những ưu thế vật chất hoặc địa vị cao. Trên thực tế, bản thân chứa vụ chính trị có 17 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thể tạo ra cơ sở để đạt được địa vị và những cơ hội trong cuộc sống, có thể gọi đó là những BBĐ dựa trên cơ sở chính trị. Ngoài ra, còn phải kể đến một nguyên nhân vô cùng quan trọng khác là tình trạng kì thị và định kiến về sự khác biệt giới, đẳng cấp, tôn giáo và màu da đã làm giảm khả năng thăng tiến của các cá nhân và sự đóng góp cho nền kinh tế của họ. Sự kì thị và định kiến này đã tạo ra những cơ chế làm tái diễn sự BBĐ giữa các nhóm người.
Từ đó có thể nhận thấy rằng cấu trúc BBĐ có thể dụa trên một trong ba ưu thế.