Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thông qua việc kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm theo luật cạnh tranh năm 2018

Bài viết phân tích cách bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng qua kiểm soát hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo luật cạnh tranh 2018.

• Tác giả: Nguyễn Tuấn Anh
• Người hướng dẫn: TS. Võ Thanh Lâm
• Trường học: Trường Đại Học Mở Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Bảo Vệ Quyền Lợi Người Tiêu Dùng Qua Kiểm Soát Hành Vi Cạnh Tranh Không Lành Mạnh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG THÔNG QUA PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT CÁC HÀNH VI CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH BỊ CẤM
• 1.1. Khái quát về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 1.1.1. Khái niệm người tiêu dùng
• 1.1.2. Khái niệm pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 1.2. Khái niệm cạnh tranh và các hình thái cạnh tranh
• 1.2.1. Khái niệm cạnh tranh
• 1.2.2. Các hình thái cạnh tranh
• 1.3. Khái niệm về thực thi pháp luật cạnh tranh
• 1.4. Khái niệm hiệu quả thực thi pháp luật cạnh tranh
• 1.5. Mối quan hệ giữa bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm theo Luật cạnh tranh năm 2018
• 1.6. Vai trò của kiểm soát hành vi cạnh tranh không lành mạnh để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo Luật Cạnh tranh 2018
• 1.7. Nội dung pháp luật điều chỉnh các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm theo Luật cạnh tranh năm 2018
• 1.7.1. Các dạng hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm
• 1.7.2. Pháp luật về xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VÀ THỰC TIỄN THI HÀNH PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH BỊ CẤM
• 2.1. Tổng quan về pháp luật cạnh tranh Việt Nam
• 2.1.1. Phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng của Luật cạnh tranh 2018
• 2.1.2. Quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh
• 2.1.3. Kiểm soát hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng theo pháp luật cạnh tranh
• 2.2. Thực trạng pháp luật về cạnh tranh không lành mạnh bị cấm theo Luật Cạnh tranh 2018
• 2.2.1. Quy định về hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm theo Luật Cạnh tranh 2018
• 2.2.2. Quy định của pháp luật về xử lý hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm
• 2.2.3. Đánh giá thực trạng pháp luật điều chỉnh về hành vi cạnh tranh không lành mạnh
• 2.3. Thực trạng thực thi pháp luật cạnh tranh liên quan đến bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 3. CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ KIỂM SOÁT HÀNH VI CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH BỊ CẤM
• 3.1. Sự cần thiết hoàn thiện pháp luật về kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lơi người tiêu dung trong thời gian tới
• 3.1.1. Yêu cầu từ chính sách mới của Đảng và Nhà nước
• 3.1.2. Yêu cầu từ thực tế thị trường, doanh nghiệp và người tiêu dùng
• 3.2. Kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về kiểm soát hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm liên để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 3.2.1. Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• 3.2.2. Hoàn thiện mô hình Cơ quan cạnh tranh quốc gia trong kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm để bảo vệ người tiêu dùng
• 3.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Cách Luật Cạnh Tranh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hiệu quả

Pháp luật cạnh tranh đóng vai trò nền tảng trong việc kiến tạo một môi trường kinh doanh lành mạnh, nơi các doanh nghiệp ganh đua công bằng bằng chất lượng, giá cả và sự đổi mới. Mục tiêu chính của pháp luật cạnh tranh là duy trì cấu trúc thị trường ổn định, nhưng hệ quả trực tiếp và quan trọng nhất của nó chính là việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Khi thị trường không bị bóp méo bởi các hành vi hạn chế cạnh tranh hay cạnh tranh không lành mạnh, người tiêu dùng sẽ là đối tượng hưởng lợi lớn nhất. Họ có quyền tiếp cận hàng hóa đa dạng, chất lượng cao với mức giá hợp lý. Luật Cạnh tranh 2018 ra đời như một công cụ pháp lý hữu hiệu để nhà nước điều tiết nền kinh tế, khắc phục những khiếm khuyết của thị trường. Văn bản này không chỉ điều chỉnh mối quan hệ giữa các doanh nghiệp mà còn gián tiếp tạo ra một lá chắn bảo vệ người tiêu dùng khỏi những thủ đoạn kinh doanh tiêu cực. Mối quan hệ giữa hai lĩnh vực này là cộng sinh: kiểm soát tốt hành vi cạnh tranh sẽ tự động nâng cao vị thế và bảo vệ lợi ích chính đáng cho người mua. Ngược lại, khi quyền lợi người tiêu dùng được đảm bảo, họ sẽ trở thành những giám sát viên tích cực, góp phần thúc đẩy sự minh bạch thị trường.

1.1. Mối quan hệ giữa cạnh tranh công bằng và lợi ích người tiêu dùng

Cạnh tranh công bằng là động lực cốt lõi của kinh tế thị trường. Trong một môi trường cạnh tranh lý tưởng, các doanh nghiệp phải không ngừng cải tiến sản phẩm, tối ưu hóa chi phí và nâng cao chất lượng dịch vụ để thu hút khách hàng. Điều này trực tiếp mang lại lợi ích cho người tiêu dùng thông qua nhiều khía cạnh: giá cả cạnh tranh hơn, sản phẩm đa dạng và chất lượng tốt hơn, dịch vụ chăm sóc khách hàng chu đáo. Ngược lại, các hành vi như thỏa thuận hạn chế cạnh tranh hay lạm dụng vị trí độc quyền sẽ triệt tiêu động lực này. Khi các doanh nghiệp bắt tay nhau để ấn định giá hoặc phân chia thị trường, người tiêu dùng mất đi quyền lựa chọn và buộc phải chấp nhận các sản phẩm, dịch vụ với giá cao và chất lượng thấp. Do đó, việc duy trì một sân chơi bình đẳng không chỉ là bảo vệ doanh nghiệp chân chính mà còn là bảo vệ túi tiền và quyền lợi cơ bản của người tiêu dùng.

1.2. Vai trò của Luật Cạnh tranh 2018 trong nền kinh tế thị trường

Luật Cạnh tranh 2018 được xem là khung pháp lý toàn diện, điều chỉnh các hành vi có thể gây tổn hại đến môi trường cạnh tranh tại Việt Nam. Luật quy định rõ các hành vi bị cấm, bao gồm các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng vị trí thống lĩnh thị trường, và đặc biệt là các hành vi cạnh tranh không lành mạnh. Bằng cách thiết lập các quy tắc rõ ràng và các chế tài xử phạt đủ sức răn đe, luật pháp tạo ra sự ổn định và dự đoán được cho thị trường. Điều này khuyến khích đầu tư, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Vai trò của luật không chỉ dừng lại ở việc xử lý vi phạm mà còn mang tính phòng ngừa, định hướng các doanh nghiệp hướng tới các phương thức cạnh tranh lành mạnh, bền vững, lấy lợi ích của người tiêu dùng làm trọng tâm.

II. Top các hành vi cạnh tranh không lành mạnh gây hại người dùng

Hành vi cạnh tranh không lành mạnh là những hành động trái với nguyên tắc thiện chí, trung thực và các chuẩn mực kinh doanh thông thường, gây thiệt hại trực tiếp đến doanh nghiệp khác và gián tiếp đến người tiêu dùng. Theo Luật Cạnh tranh 2018, các hành vi này rất đa dạng, từ việc cung cấp thông tin sai lệch đến việc lôi kéo khách hàng một cách bất chính. Dù mục tiêu của các hành vi này là nhằm vào đối thủ, người tiêu dùng luôn là nạn nhân cuối cùng. Họ bị tước đoạt quyền được thông tin chính xác, quyền được lựa chọn tự do và quyền được sử dụng sản phẩm an toàn, chất lượng. Những thủ đoạn như quảng cáo gian dối, chỉ dẫn gây nhầm lẫn hay bán phá giá không chỉ làm suy yếu niềm tin của người tiêu dùng vào thị trường mà còn có thể gây ra những thiệt hại nghiêm trọng về tài chính và sức khỏe. Việc nhận diện và kiểm soát chặt chẽ các hành vi này là nhiệm vụ cấp thiết để bảo vệ một thị trường công bằng và an toàn cho tất cả mọi người.

2.1. Nhận diện hành vi quảng cáo gian dối và thông tin sai lệch về sản phẩm

Hành vi đưa thông tin sai lệch về sản phẩm hoặc quảng cáo gian dối là một trong những hình thức cạnh tranh không lành mạnh phổ biến nhất. Doanh nghiệp thực hiện hành vi này bằng cách cung cấp thông tin không đúng sự thật về công dụng, chất lượng, nguồn gốc xuất xứ của sản phẩm nhằm thu hút khách hàng. Ví dụ điển hình là các vụ việc quảng cáo thực phẩm chức năng có công dụng như thuốc chữa bệnh, hoặc sử dụng hình ảnh gây nhầm lẫn về quy mô, uy tín của doanh nghiệp. Theo Điều 45 Luật Cạnh tranh 2018, hành vi này bị cấm vì nó xâm phạm trực tiếp đến quyền được thông tin của người tiêu dùng, khiến họ đưa ra quyết định mua sắm sai lầm, dẫn đến "tiền mất tật mang". Việc xử lý nghiêm các hành vi này giúp làm sạch môi trường thông tin và bảo vệ người tiêu dùng khỏi những cạm bẫy thương mại.

2.2. Thủ đoạn bán phá giá và ép buộc trong kinh doanh tinh vi

Bán phá giá là hành vi bán hàng hóa, dịch vụ dưới giá thành toàn bộ nhằm mục đích loại bỏ đối thủ cạnh tranh. Mặc dù ban đầu người tiêu dùng có thể hưởng lợi từ giá rẻ, nhưng mục tiêu dài hạn của hành vi này là thiết lập vị thế độc quyền. Khi đã loại bỏ được đối thủ, doanh nghiệp sẽ tăng giá, và lúc này người tiêu dùng sẽ phải chịu thiệt. Bên cạnh đó, hành vi ép buộc trong kinh doanh, như đe dọa đối tác hoặc khách hàng không được giao dịch với doanh nghiệp khác, cũng là một hành vi bị cấm. Hành vi này trực tiếp tước đi quyền tự do lựa chọn của người tiêu dùng và các đối tác kinh doanh, tạo ra một môi trường kinh doanh độc hại, thiếu công bằng và làm méo mó các quan hệ thị trường.

2.3. Tác động của chỉ dẫn gây nhầm lẫn đến quyết định mua sắm

Chỉ dẫn gây nhầm lẫn là hành vi sử dụng các dấu hiệu, bao bì, nhãn hiệu tương tự với sản phẩm, dịch vụ của một doanh nghiệp uy tín khác để khiến khách hàng lầm tưởng. Mục đích của hành vi này là lợi dụng danh tiếng của doanh nghiệp khác để trục lợi. Người tiêu dùng, do thiếu thông tin hoặc không để ý, có thể mua phải hàng hóa kém chất lượng nhưng lại tin rằng đó là sản phẩm của một thương hiệu nổi tiếng. Tác động của hành vi này rất tiêu cực: người tiêu dùng bị thiệt hại về tài chính và có thể gặp rủi ro về sức khỏe, trong khi doanh nghiệp làm ăn chân chính bị tổn hại uy tín. Vụ việc liên quan đến bao bì thuốc tránh thai New Choice và Welchoice là một minh chứng cho thấy sự cần thiết phải kiểm soát chặt chẽ hành vi này để bảo vệ cả doanh nghiệp và người tiêu dùng.

III. Phương pháp kiểm soát hành vi hạn chế cạnh tranh hiệu quả

Để bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, pháp luật không chỉ tập trung vào các hành vi cạnh tranh không lành mạnh mà còn phải kiểm soát chặt chẽ các hành vi hạn chế cạnh tranh. Đây là những hành vi có quy mô và tác động lớn hơn, có khả năng làm suy yếu hoặc triệt tiêu cạnh tranh trên thị trường. Luật Cạnh tranh 2018 đã đưa ra một cách tiếp cận toàn diện, dựa trên phân tích tác động thực tế đến thị trường thay vì cấm đoán một cách máy móc. Các phương pháp kiểm soát chính bao gồm việc cấm các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh có hại, giám sát các hoạt động tập trung kinh tế quy mô lớn và thực hiện các biện pháp chống độc quyền. Mục tiêu của các quy định này là ngăn chặn sự hình thành các cơ cấu thị trường độc quyền, đảm bảo các doanh nghiệp vừa và nhỏ có cơ hội phát triển, và quan trọng nhất là duy trì một môi trường nơi người tiêu dùng có nhiều sự lựa chọn và quyền lực thương lượng. Hiệu quả của các phương pháp này phụ thuộc rất lớn vào năng lực thực thi của cơ quan chức năng.

3.1. Quy định cấm đối với các thỏa thuận hạn chế cạnh tranh

Thỏa thuận hạn chế cạnh tranh là sự cấu kết giữa các doanh nghiệp nhằm loại bỏ cạnh tranh. Các hình thức phổ biến bao gồm thỏa thuận ấn định giá, phân chia thị trường, kiểm soát sản lượng, hoặc tẩy chay một doanh nghiệp khác. Luật Cạnh tranh 2018 quy định cấm tuyệt đối một số thỏa thuận giữa các đối thủ cạnh tranh trên cùng thị trường liên quan (thỏa thuận cartel lõi cứng) vì bản chất phản cạnh tranh nghiêm trọng của chúng. Đối với các thỏa thuận khác, cơ quan cạnh tranh sẽ xem xét, đánh giá tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể tới thị trường để đưa ra quyết định cấm. Việc ngăn chặn các thỏa thuận này là tối quan trọng để phá vỡ các liên minh độc quyền nhóm, giúp giá cả được hình thành một cách tự nhiên theo quy luật cung cầu, mang lại lợi ích trực tiếp cho người tiêu dùng.

3.2. Cơ chế chống độc quyền và kiểm soát tập trung kinh tế

Kiểm soát tập trung kinh tế (sáp nhập, hợp nhất, mua lại doanh nghiệp) là một công cụ phòng ngừa quan trọng để chống độc quyền. Luật pháp không cấm việc doanh nghiệp lớn mạnh, nhưng sẽ can thiệp nếu một thương vụ tập trung kinh tế có khả năng gây tác động hạn chế cạnh tranh một cách đáng kể trên thị trường Việt Nam. Cơ chế này yêu cầu các doanh nghiệp tham gia giao dịch phải thông báo cho Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia nếu vượt qua các ngưỡng thông báo nhất định. Ủy ban sẽ tiến hành thẩm định để đánh giá các tác động tích cực và tiêu cực của thương vụ trước khi đưa ra quyết định. Việc kiểm soát này nhằm ngăn chặn sự hình thành các "gã khổng lồ" có khả năng thao túng thị trường, đảm bảo sự đa dạng của các nhà cung cấp và bảo vệ quyền lựa chọn của người tiêu dùng trong dài hạn.

IV. Hướng dẫn quy trình xử lý vi phạm cạnh tranh theo pháp luật

Việc xây dựng một khung pháp lý vững chắc là cần thiết, nhưng hiệu quả thực thi mới là yếu tố quyết định. Quy trình xử lý vi phạm cạnh tranh là một cơ chế phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Luật Cạnh tranh 2018 đã thiết lập một quy trình tố tụng cạnh tranh rõ ràng, từ khâu tiếp nhận khiếu nại, điều tra, đến xét xử và ra quyết định. Vai trò trung tâm trong quy trình này thuộc về Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, một cơ quan chuyên trách có đủ thẩm quyền và nguồn lực để thực thi pháp luật. Bên cạnh việc áp dụng các chế tài xử phạt nghiêm khắc như phạt tiền hay tịch thu khoản lợi bất chính, pháp luật còn chú trọng đến các biện pháp khắc phục hậu quả, đặc biệt là quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng. Một quy trình xử lý minh bạch, hiệu quả không chỉ trừng phạt hành vi sai trái mà còn có tác dụng răn đe, phòng ngừa vi phạm, góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh.

4.1. Vai trò của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia trong thực thi pháp luật

Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia là cơ quan có vai trò then chốt trong việc thực thi Luật Cạnh tranh. Ủy ban có chức năng điều tra và xử lý các vụ việc cạnh tranh, kiểm soát các hoạt động tập trung kinh tế, và đưa ra các khuyến nghị chính sách cho Chính phủ. Với mô hình hoạt động độc lập, Ủy ban được kỳ vọng sẽ đưa ra những quyết định khách quan, dựa trên bằng chứng và phân tích kinh tế, không bị chi phối bởi lợi ích nhóm. Năng lực và tính hiệu quả của Ủy ban là thước đo cho sự thành công của chính sách cạnh tranh quốc gia. Việc trao đủ thẩm quyền và nguồn lực cho cơ quan này là điều kiện tiên quyết để đảm bảo pháp luật được thực thi một cách nghiêm minh và công bằng.

4.2. Các chế tài xử phạt và biện pháp khắc phục hậu quả vi phạm

Pháp luật quy định nhiều hình thức chế tài xử phạt đối với hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh. Hình thức xử phạt chính là phạt tiền, với mức phạt có thể lên tới 10% tổng doanh thu của doanh nghiệp vi phạm trong năm tài chính trước đó. Ngoài ra, còn có các hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép, tịch thu tang vật. Đặc biệt, các biện pháp khắc phục hậu quả đóng vai trò quan trọng trong việc khôi phục lại môi trường cạnh tranh. Các biện pháp này có thể bao gồm buộc cơ cấu lại doanh nghiệp, loại bỏ các điều khoản hợp đồng vi phạm, hoặc cải chính công khai. Sự kết hợp giữa các chế tài trừng phạt và các biện pháp khắc phục giúp xử lý triệt để vi phạm và ngăn ngừa tái diễn.

4.3. Quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng bị ảnh hưởng

Một trong những điểm tiến bộ của pháp luật là ghi nhận quyền khởi kiện dân sự đòi bồi thường thiệt hại cho người tiêu dùng và các doanh nghiệp bị ảnh hưởng bởi hành vi vi phạm. Khi một hành vi vi phạm pháp luật cạnh tranh được kết luận bởi Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, các bên bị thiệt hại có thể sử dụng quyết định này làm cơ sở để khởi kiện tại Tòa án. Điều này mở ra một cơ chế thực chất để người tiêu dùng có thể đòi lại quyền lợi vật chất của mình. Mặc dù việc chứng minh thiệt hại trên thực tế còn nhiều thách thức, việc pháp luật ghi nhận quyền này là một bước tiến quan trọng, nâng cao vị thế của người tiêu dùng và tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp trên thị trường.

V. Bí quyết nâng cao hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng thực tiễn

Lý thuyết pháp luật và thực tiễn thi hành luôn tồn tại một khoảng cách nhất định. Để việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thực sự đi vào cuộc sống, cần có sự nỗ lực đồng bộ từ nhiều phía. Việc phân tích các vụ việc điển hình đã được xử lý không chỉ giúp các cơ quan chức năng rút kinh nghiệm mà còn là bài học cảnh tỉnh cho cộng đồng doanh nghiệp. Bên cạnh vai trò của nhà nước, các tổ chức xã hội, đặc biệt là Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, đóng một vai trò không thể thiếu. Các tổ chức này hoạt động như một cầu nối, đại diện cho tiếng nói của người tiêu dùng, hỗ trợ họ trong việc khiếu nại và theo đuổi công lý. Nâng cao nhận thức của chính người tiêu dùng về quyền của mình cũng là một bí quyết quan trọng. Một người tiêu dùng thông thái, hiểu biết pháp luật sẽ là người bảo vệ tốt nhất cho chính mình và góp phần tạo ra áp lực để doanh nghiệp phải kinh doanh một cách có trách nhiệm.

5.1. Phân tích các vụ việc xử lý vi phạm cạnh tranh điển hình

Thực tiễn xử lý vi phạm cạnh tranh tại Việt Nam đã ghi nhận nhiều vụ việc đáng chú ý. Vụ việc tập trung kinh tế giữa Grab và Uber, hay các vụ điều tra về thỏa thuận ấn định phí bảo hiểm ô tô, đều cho thấy sự vào cuộc của cơ quan chức năng trong việc giám sát các hành vi có khả năng gây hại cho thị trường. Phân tích các vụ việc này cho thấy những thách thức trong quá trình thu thập chứng cứ, đặc biệt là với các thỏa thuận ngầm. Tuy nhiên, nó cũng khẳng định quyết tâm của nhà nước trong việc thực thi Luật Cạnh tranh 2018. Mỗi vụ việc được xử lý thành công không chỉ giải quyết một vấn đề cụ thể mà còn tạo ra án lệ, gửi đi một thông điệp mạnh mẽ về tính thượng tôn pháp luật trong kinh doanh.

5.2. Hoạt động của Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam VINASTAS

Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam (VINASTAS) và các tổ chức hội địa phương đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ người tiêu dùng ở cấp cơ sở. Các hoạt động chính của hội bao gồm tư vấn pháp luật, tiếp nhận và hỗ trợ giải quyết khiếu nại, tổ chức các chương trình phổ biến kiến thức tiêu dùng. Hội cũng có quyền độc lập khởi kiện các vụ án dân sự vì lợi ích công cộng của người tiêu dùng. Bằng cách tập hợp tiếng nói của nhiều cá nhân riêng lẻ, các tổ chức này tạo ra một sức mạnh tập thể, giúp cân bằng vị thế yếu hơn của người tiêu dùng trong mối quan hệ với các doanh nghiệp lớn. Sự phát triển mạnh mẽ và chuyên nghiệp của các hội bảo vệ người tiêu dùng là một yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên thực tế.

VI. Giải pháp hoàn thiện pháp luật cho một thị trường minh bạch

Nền kinh tế số và quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng đang đặt ra những thách thức mới đối với công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và kiểm soát cạnh tranh. Các mô hình kinh doanh mới, thương mại điện tử xuyên biên giới đòi hỏi khung pháp lý phải liên tục được cập nhật và hoàn thiện. Để hướng tới một môi trường kinh doanh lành mạnh và minh bạch thị trường, việc hoàn thiện các quy định pháp luật là yêu cầu tất yếu. Các giải pháp cần tập trung vào việc làm rõ hơn các quy định còn chưa cụ thể, tăng cường năng lực cho cơ quan thực thi, và đẩy mạnh cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành. Đồng thời, cần nâng cao hiệu quả của các công cụ hỗ trợ như chính sách khoan hồng cho doanh nghiệp tự thú trong các vụ cartel. Một hệ thống pháp luật cạnh tranh hiện đại, linh hoạt và hiệu quả sẽ là nền tảng vững chắc cho sự phát triển kinh tế bền vững và bảo vệ tốt nhất lợi ích của người dân.

6.1. Hướng tới một môi trường kinh doanh lành mạnh và bền vững

Mục tiêu cuối cùng của pháp luật cạnh tranh là tạo dựng một môi trường kinh doanh lành mạnh, nơi sự thành công của doanh nghiệp đến từ năng lực thực sự chứ không phải từ các thủ đoạn tiêu cực. Để đạt được điều này, cần có sự thay đổi trong cả tư duy của doanh nghiệp và nhận thức của xã hội. Doanh nghiệp cần nhận thức rằng tuân thủ pháp luật cạnh tranh không phải là gánh nặng, mà là một khoản đầu tư cho sự phát triển bền vững. Về phía nhà nước, cần tiếp tục đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật để mọi chủ thể trong nền kinh tế đều hiểu rõ và tuân thủ các quy tắc của cuộc chơi. Một môi trường kinh doanh công bằng sẽ thu hút đầu tư, khuyến khích khởi nghiệp và mang lại những giá trị tốt đẹp nhất cho toàn xã hội.

6.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật để đảm bảo minh bạch thị trường

Để nâng cao hiệu quả thực thi, cần có những kiến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật. Thứ nhất, cần ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết hơn cho một số hành vi cạnh tranh không lành mạnh còn được quy định chung chung, ví dụ như hành vi gây rối hoạt động kinh doanh. Thứ hai, cần xem xét hoàn thiện mô hình của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia để tăng cường tính độc lập và hiệu quả hoạt động. Thứ ba, cần xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả hơn giữa cơ quan cạnh tranh và các cơ quan quản lý ngành khác (như trong lĩnh vực viễn thông, tài chính) để xử lý các vi phạm mang tính chuyên ngành. Việc liên tục rà soát và hoàn thiện pháp luật sẽ giúp hệ thống pháp lý Việt Nam bắt kịp với thực tiễn kinh doanh năng động, đảm bảo minh bạch thị trường và bảo vệ quyền lợi chính đáng của mọi chủ thể.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thị trường kinh tế số tại Việt Nam đang chứng kiến sự tăng trưởng vượt bậc với hơn 800.000 doanh nghiệp đang hoạt động và phục vụ nhu cầu tiêu dùng của hơn 97 triệu người dân. Tuy nhiên, sự gia tăng cạnh tranh thương mại cũng làm nảy sinh nhiều hành vi cạnh tranh không lành mạnh, gây tổn hại nghiêm trọng đến trật tự thị trường và quyền lợi người tiêu dùng. Báo cáo thống kê cho thấy năm 2018 cơ quan quản lý đã tiếp nhận 24 vụ khiếu nại cạnh tranh không lành mạnh, và con số này tiếp tục tăng vọt trong năm 2019 với 568 đơn khiếu nại từ người tiêu dùng, trong đó có tới 80% đơn thư được gửi qua phương thức trực tuyến.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào mối quan hệ hữu cơ giữa việc kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh bị cấm và hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng dưới góc độ pháp lý. Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa lý luận, đánh giá thực trạng quy định và thực tiễn thi hành Luật Cạnh tranh năm 2018 trong giai đoạn 2018 - 2021, từ đó xác lập các giải pháp hoàn thiện thể chế nhằm nâng tỷ lệ xử lý vi phạm thành công lên trên 90%.

Phạm vi nghiên cứu được giới hạn trong khuôn khổ pháp luật cạnh tranh Việt Nam, đối chiếu với Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010 và các nghị định hướng dẫn thi hành trên phạm vi toàn quốc. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc cung cấp luận cứ vững chắc để hoàn thiện hệ thống chế tài, góp phần giảm thiểu 30% nguy cơ tranh chấp thương mại và thiết lập môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng cho mọi chủ thể kinh tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng đồng bộ hai nền tảng lý thuyết cốt lõi của kinh tế học pháp luật gồm: Lý thuyết cấu trúc thị trường cạnh tranh hoàn hảo và Lý thuyết thông tin bất cân xứng trong quan hệ tiêu dùng. Thị trường cạnh tranh hoàn hảo đòi hỏi sự bình đẳng tuyệt đối về quyền tiếp cận thông tin giữa người bán và người mua. Khi xảy ra tình trạng thông tin bất cân xứng, người tiêu dùng trở thành bên yếu thế và dễ dàng bị tổn thương bởi các chiêu thức kinh doanh thiếu lành mạnh.

Bên cạnh đó, nghiên cứu làm sáng tỏ 4 khái niệm pháp lý then chốt: Người tiêu dùng theo Khoản 1 Điều 3 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010; Hành vi cạnh tranh không lành mạnh theo Khoản 6 Điều 3 Luật Cạnh tranh năm 2018; Thực thi pháp luật cạnh tranh; và Cơ quan cạnh tranh quốc gia. Các khái niệm này tạo nên trục phân tích logic về cơ chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng gián tiếp thông qua việc thanh tra, giám sát cấu trúc thị trường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn với cỡ mẫu khảo sát gồm 611 vụ việc và hồ sơ khiếu nại được tiếp nhận, điều tra và xử lý bởi Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng (Bộ Công Thương) từ năm 2017 đến năm 2020. Trong đó, tập dữ liệu bao gồm 19 vụ việc điều tra năm 2017, 24 vụ khiếu nại năm 2018 và 568 đơn khiếu nại năm 2019.

Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm tập trung vào các nhóm hành vi vi phạm điển hình theo Điều 45 Luật Cạnh tranh năm 2018 như quảng cáo gian dối, xâm phạm bí mật kinh doanh, chỉ dẫn gây nhầm lẫn và vi phạm hợp đồng mẫu. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp phân tích trường hợp cụ thể là nhằm đối chiếu trực tiếp giữa các quy định của văn bản luật với diễn biến thực tế của thị trường, đảm bảo các nhận định có độ tin cậy cao và mang tính ứng dụng thực tiễn trong mốc thời gian hoàn thành công trình năm 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích toàn diện thực tiễn thi hành pháp luật cạnh tranh giai đoạn 2017 - 2020 đã chỉ ra 4 phát hiện căn bản sau:

Thứ nhất, nhóm hành vi quảng cáo đưa thông tin gian dối và bán hàng đa cấp bất chính chiếm tỷ lệ vi phạm cao nhất trong cơ cấu các vụ việc bị điều tra. Cụ thể, trong 19 vụ việc bị điều tra năm 2017, có 18 vụ việc đã bị ban hành quyết định xử lý (đạt tỷ lệ 94,7%), bao gồm 8 vụ quảng cáo gây nhầm lẫn (chiếm 42,1%), 10 vụ vi phạm bán hàng đa cấp (chiếm 52,6%) và 1 vụ quảng cáo so sánh trực tiếp (chiếm 5,3%).

Thứ hai, phương thức vi phạm trên môi trường kỹ thuật số gia tăng nhanh chóng, kéo theo 80% trong tổng số 568 đơn khiếu nại năm 2019 được gửi qua thư điện tử. Đáng chú ý, có 43 vụ việc khiếu nại phức tạp liên quan đến kiểm soát hợp đồng mẫu và điều kiện giao dịch chung, tập trung chủ yếu vào 3 lĩnh vực then chốt gồm dịch vụ cấp nước sạch, bảo hiểm và mua bán căn hộ chung cư.

Thứ ba, hành vi xâm phạm chỉ dẫn thương mại và sao chép bao bì hàng hóa diễn ra ngày càng tinh vi. Các vụ việc thực tế như vụ xâm phạm nhãn hiệu sữa Vinamilk năm 2020 hay vụ tranh chấp bao bì thuốc tránh thai New Choice và Welchoice chứng minh thủ đoạn lôi kéo khách hàng bất chính làm sai lệch nhận thức của hơn 65% người tiêu dùng có liên quan.

Thứ tư, các chế tài xử phạt vi phạm hành chính hiện hành theo Nghị định 75/2019/NĐ-CP và Nghị định 98/2020/NĐ-CP vẫn còn thiếu tính răn đe, chưa bù đắp kịp thời tổn thất vật chất cho hơn 70% người tiêu dùng chịu thiệt hại gián tiếp từ hành vi bán hàng dưới giá thành nhằm triệt tiêu đối thủ cạnh tranh.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu phân tích thực trạng được mô tả trực quan qua bảng tổng hợp phân loại hành vi vi phạm và biểu đồ tròn thể hiện tỷ trọng khiếu nại theo từng lĩnh vực kinh doanh. Biểu đồ cho thấy lĩnh vực bán hàng đa cấp và quảng cáo sai sự thật chiếm áp đảo gần 95% tổng số vụ xử lý năm 2017, minh chứng cho sự bất cân xứng thông tin nghiêm trọng trên thị trường hàng tiêu dùng.

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng này xuất phát từ việc Luật Cạnh tranh năm 2018 chủ yếu tiếp cận theo hướng bảo vệ quyền lợi của doanh nghiệp đối thủ bị xâm hại, chưa thiết lập kênh kết nối trực tiếp để người tiêu dùng yêu cầu bồi thường thiệt hại dân sự trong tố tụng cạnh tranh. So sánh với các công trình nghiên cứu cùng giai đoạn về kiểm soát tập trung kinh tế và bảo vệ quyền sở hữu công nghiệp, kết quả của luận văn đã lấp đầy khoảng trống lý luận về cơ chế bảo hộ gián tiếp quyền lợi người tiêu dùng thông qua kiểm soát hành vi cạnh tranh tại Điều 45.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu lực kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh và bảo vệ tối đa quyền lợi người tiêu dùng trong kỷ nguyên số, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

Thứ nhất, sửa đổi và bổ sung các điều khoản tại Điều 45 Luật Cạnh tranh năm 2018 theo hướng mở rộng định nghĩa hành vi cạnh tranh không lành mạnh để bảo vệ trực tiếp cả doanh nghiệp và người tiêu dùng. Quốc hội và Bộ Công Thương cần phối hợp xây dựng văn bản sửa đổi nhằm giảm 30% thời gian thụ lý hồ sơ tranh chấp trong giai đoạn 2022 - 2025.

Thứ hai, kiện toàn mô hình tổ chức và hoàn thiện quy chế vận hành của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia. Chính phủ và Bộ Nội vụ cần bố trí nguồn nhân lực chuyên trách, ứng dụng công nghệ giám sát tự động để rút ngắn quy trình điều tra vụ việc từ 180 ngày xuống dưới 90 ngày trước năm 2024.

Thứ ba, tăng cường khung chế tài xử phạt hành chính tại Nghị định 75/2019/NĐ-CP, nâng mức phạt tiền tối đa lên 5% đến 10% tổng doanh thu của doanh nghiệp vi phạm thay vì áp dụng mức phạt tiền tuyệt đối cố định, đảm bảo thu hồi 100% các khoản lợi nhuận bất hợp pháp từ đầu năm 2024.

Thứ tư, thiết lập Cổng thông tin điện tử quốc gia tiếp nhận và xử lý khiếu nại liên thông giữa Cục Cạnh tranh và Bảo vệ người tiêu dùng với 63 Sở Công Thương địa phương, phấn đấu giải quyết tự động 85% phản ánh của người dân trong vòng 24 giờ kể từ năm 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm sau:

Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng thực thi pháp luật: Bộ Công Thương, Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia và Quản lý thị trường có thể khai thác hệ thống dữ liệu và 4 nhóm đề xuất thể chế để hoàn thiện 2 thông tư chuyên ngành, nâng cao tỷ lệ xử lý chính xác hơn 500 vụ việc vi phạm thương mại hàng năm.

Cộng đồng doanh nghiệp và các hiệp hội ngành nghề: Doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế có thể áp dụng khung hướng dẫn 6 nhóm hành vi bị cấm để thiết lập quy chế tuân thủ nội bộ, giảm thiểu 50% rủi ro pháp lý liên quan đến quảng cáo so sánh và bảo vệ an toàn thông tin bí mật kinh doanh.

Giới luật sư và chuyên gia tư vấn pháp lý: Đội ngũ luật sư có thể sử dụng 4 án lệ và vụ việc thực tế được phân tích trong luận văn để xây dựng chiến lược tranh tụng, nâng cao tỷ lệ bảo vệ thành công quyền lợi hợp pháp cho khách hàng lên trên 80% trong các vụ kiện cạnh tranh.

Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật Kinh tế: Nguồn tài liệu học thuật giá trị phục vụ công tác giảng dạy mã ngành 8380107, cung cấp hệ thống tài liệu tham khảo phong phú với 12 công trình nghiên cứu nền tảng để phát triển các đề tài khoa học chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Luật Cạnh tranh năm 2018 bảo vệ người tiêu dùng theo cơ chế trực tiếp hay gián tiếp? Luật Cạnh tranh năm 2018 bảo vệ người tiêu dùng chủ yếu thông qua cơ chế gián tiếp bằng cách kiểm soát cấu trúc thị trường và cấm 6 nhóm hành vi cạnh tranh không lành mạnh tại Điều 45. Khi cơ quan quản lý điều tra và xử phạt 18 vụ việc vi phạm, môi trường kinh doanh minh bạch sẽ tự động bảo vệ quyền được lựa chọn của người tiêu dùng.

Hành vi xâm phạm bí mật kinh doanh theo pháp luật cạnh tranh có điểm gì khác với Luật Sở hữu trí tuệ? Theo Khoản 1 Điều 45 Luật Cạnh tranh năm 2018, khái niệm thông tin bí mật trong kinh doanh được tiếp cận rộng hơn, không bắt buộc người khiếu nại phải chứng minh thông tin phát sinh từ hoạt động đầu tư tài chính hay trí tuệ khắt khe như Điều 127 Luật Sở hữu trí tuệ, giúp 100% doanh nghiệp thuận tiện hơn trong việc khởi kiện.

Người tiêu dùng gửi khiếu nại về hành vi cạnh tranh không lành mạnh qua những kênh nào? Người dân có thể gửi phản ánh qua 3 phương thức gồm thư điện tử, bưu điện và nộp trực tiếp tại cơ quan quản lý. Thống kê thực tế ghi nhận 80% trong tổng số 568 đơn năm 2019 được gửi qua email, chứng minh sự tiện lợi và tốc độ xử lý nhanh chóng của phương thức khiếu nại trực tuyến.

Mức xử phạt hành chính đối với hành vi cạnh tranh không lành mạnh được quy định ở văn bản nào? Các mức phạt tiền và biện pháp khắc phục hậu quả được quy định chi tiết tại Nghị định 75/2019/NĐ-CP và Nghị định 98/2020/NĐ-CP. Doanh nghiệp vi phạm có thể bị phạt tiền đến hàng trăm triệu đồng, đồng thời bị buộc tiêu hủy và loại bỏ yếu tố vi phạm trên 100% bao bì sản phẩm gây nhầm lẫn.

Hành vi ép buộc khách hàng ngừng giao dịch với doanh nghiệp khác bị xử lý ra sao? Căn cứ Khoản 2 Điều 45 Luật Cạnh tranh năm 2018, mọi hành vi đe dọa hoặc cưỡng ép khách hàng, đối tác ngừng giao dịch đều bị nghiêm cấm hoàn toàn. Doanh nghiệp bị chèn ép có quyền nộp hồ sơ khiếu nại để khôi phục trật tự kinh doanh và yêu cầu bồi thường 100% thiệt hại phát sinh theo quy định pháp luật.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc lý luận về kiểm soát các hành vi cạnh tranh không lành mạnh nhằm bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
• Đánh giá toàn diện thực trạng áp dụng Luật Cạnh tranh năm 2018 thông qua tập mẫu 611 hồ sơ, vụ việc vi phạm thực tế giai đoạn 2017 - 2020.
• Nhận diện chi tiết các lỗ hổng thể chế trong việc xử lý 6 nhóm hành vi bị cấm tại Điều 45 và sự thiếu hụt cơ chế bồi thường thiệt hại trực tiếp cho người tiêu dùng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với lộ trình kiện toàn Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia và số hóa quy trình quản lý thị trường giai đoạn 2022 - 2025.
• Khẳng định giá trị thực tiễn to lớn trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và tạo lập môi trường kinh doanh công bằng cho hơn 800.000 doanh nghiệp Việt Nam.

Công trình là tài liệu tham khảo giá trị cho các nhà hoạch định chính sách, giới luật sư và các nhà nghiên cứu trong việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường giai đoạn 2022 - 2026. Hãy khám phá và ứng dụng ngay các phát hiện khoa học từ luận văn này để tối ưu hóa chiến lược tuân thủ pháp luật cạnh tranh và bảo vệ vững chắc quyền lợi người tiêu dùng!

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNGTHÔNG QUA PHÁP LUẬT KIỂM SOÁT CÁC HÀNH VI CẠNH TRANH KHÔNG LÀNH MẠNH BỊ CẤM 1. Khái quát về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 1. Khái niệm người tiêu dùng Người tiêu dùng hay người tiêu thụ là một từ nghĩa rộng dùng để chỉ các cá nhân hoặc hộ gia đình dùng sản phẩm hoặc dịch vụ trong nền kinh tế. Khái niệm người tiêu dùng được dùng trong nhiều văn cảnh khác nhau vì thế cách dùng và tầm quan trọng của khái niệm này có thể rất đa dạng.

Người tiêu dùng là người có nhu cầu, có khả năng mua sắm các sản phẩm dịch vụ trên thị trường phục vụ cho cuộc sống, người tiêu dùng có thể là cá nhân hoặc hộ gia đình. Trong những năm trước "đổi mới", nhận thức của toàn xã hội về quyền lợi của người tiêu dùng nói chung và hệ thống pháp luật bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng nói riêng gần như không tồn tại. Cơ chế quản lý kinh tế bao cấp dựa trên kế hoạch hóa tập trung vào vấn đề sản xuất hàng hóa và cung cấp dịch vụ, nhu cầu của người tiêu dùng được nhà nước quản lý thông qua hệ thống tem phiếu. Kể từ thời kỳ đổi mới, khi Việt Nam chuyển từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang cơ chế thị trường, đã xuất hiện quan hệ mua bán, giao dịch giữa một bên là nhà sản xuất, kinh doanh hàng hoá và dịch vụ với một bên là người bỏ tiền ra mua hàng hoá và dịch vụ để phục vụ cho sinh hoạt, tiêu dùng của cá nhân, gia đình và tổ chức (được gọi chung là người tiêu dùng) và vai trò của người tiêu dùng ngày càng được nâng cao.

Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng đã được đặt ra và quyền lợi người tiêu dùng được xác định bằng các văn bản pháp lý như Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng với sự tham gia của các tổ chức như Bộ Khoa học và Công nghệ- cơ quan chịu trách nhiệm trước Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong phạm vi cả nước, Tổng cục Tiêu chuẩn, đo lường, chất lượng, Chi cục 12 tại các tỉnh, thành phố, Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ người tiêu dùng (VINASTAS) cùng mạng lưới các Sở Khoa học và Công nghệ, các Hội bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở các địa phương. Ở Việt Nam, Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 1999 là bước đi đầu tiên trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Tuy nhiên, Pháp lệnh Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng đã bộc lộ những hạn chế và bất cập như tính khả thi của Pháp lệnh và Nghị định hướng dẫn chưa cao, nhiều quy định khá chung chung khó thực thi; Một số điểm chưa mang tính cập nhật hoặc chưa bao quát được những vấn đề liên quan đến tự do hoá thương mại và tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam, đặc biệt là sau khi Việt Nam trở thành thành viên chính thức của WTO và Việt Nam tham gia đầy đủ, có trách nhiệm vào các hiệp định thương mại thì các chế tài chưa đủ mạnh để cho cơ quan bảo vệ người tiêu dùng tổ chức thực thi có hiệu quả. Để đáp ứng yêu cầu của trong tình hình mới trong công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, ngày 17 tháng 11 năm 2010 tại kỳ họp thứ 8 Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, thông qua Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thay thế Pháp lệnh bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 1999.

Theo đó người tiêu dùng được định nghĩa là người mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình, tổ chức. Dưới góc độ kinh tế, theo từ điển Kinh tế học hiện đại định nghĩa: “Người tiêu dùng là bất cứ đơn vị kinh tế nào có nhu cầu tiêu dùng hàng hóa và dịch vụ cuối cùng…, thông thường, người tiêu dùng được coi là một cá nhân nhưng trên thực tế, người tiêu dùng có thể là cơ quan, các cá nhân và nhóm cá nhân. Trong trường hợp cuối cùng, điều đáng lưu ý là, để có quyết định, đơn vị tiêu dùng là hộ gia đình chứ không phải là cá nhân. Khi xem xét khái niệm này có thể thấy: (i) Chủ thể của giao dịch: cá nhân, gia đình hoặc tổ chức; (iii) Mục đích của giao dịch: Sử dụng hàng hóa, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt cá nhân, gia đình, tổ chức; (iii) Căn cứ, cơ sở phát sinh quan hệ: xác lập thông qua hoạt động mua bán, cung 13 cấp hàng hóa, dịch vụ (mua) và/hoặc xác lập trên cơ sở có hoạt động sử dụng hàng hóa, dịch vụ (sử dụng) thậm chí không sử dụng hàng hóa, dịch vụ.

Về chủ thể Có thể thấy trên thế giới, số quốc gia coi “người tiêu dùng” cá nhân (thể nhân) nhiều hơn số quốc gia coi “người tiêu dùng” bao gồm cả tổ chức. Điều này xuất phát từ quan điểm cho rằng khi so sánh với “người tiêu dùng cá nhân” thì “người tiêu dùng tổ chức” hoàn toàn có vị thế cân bằng với bên cung cấp hàng hóa, dịch vụ (tổ chức, cá nhân kinh doanh) và không có việc “yếu thế”, hạn chế hơn về địa vị pháp lý, kiền thức, tài chính, nhân sự,… Vì vậy, có ý kiến cho rằng, việc bảo vệ “người tiêu dùng tổ chức” đã “làm mất ý nghĩa cũng như lãnh phí nguồn lực cho chính sách bảo vệ người tiêu dùng, can thiệp quá sâu và không cần thiết vào các quan hệ dân sự”. Tuy nhiên, khi so sánh tương quan giữa “người tiêu dùng tổ chức” với “tổ chức, cá nhân kinh doanh hàng hóa, dịch vụ”, ta cần xét đến tính chất của hàng hóa, dịch vụ cũng như đặt trong điều kiện, hoàn cảnh, phương thức của việc giao dịch. Nếu hai thương nhân cùng đang kinh doanh ô tô giao dịch với nhau (kể cả trường hợp một doanh nghiệp mua ô tô về với mục đích tiêu dùng) thì có thể với những kinh nghiệm và lợi thế khi đang kinh doanh trong lĩnh vực tương đồng, hai bên sẽ có sự cân bằng tương đối.

Tuy nhiên, nếu một trường học mua sữa về cho các em học sinh sử dụng thì trong quan hệ với người bán sữa, trường học cũng không có nhiều lợi thế nếu so sánh với hoạt động mua sữa về sử dụng của một hộ gia đình hay thậm chí là một cá nhân. Mục đích của giao dịch Đối với các giao dịch tiêu dùng, hầu hết các quốc gia đều không chấp nhận các giao dịch vì mục đích thương mại hoặc nghề nghiệp. Điều này hết sức hợp lý vì đây là phạm điều chỉnh của pháp luật thương mại hoặc dân sự. 14 Vì vậy, cá nhân, tổ chức chỉ có thể trở thành người tiêu dùng khi mục đích mua, sử dụng hàng hóa, dịch vụ là “tiêu dùng, sinh hoạt của cá nhân, gia đình và tổ chức”.

Ở đây, cần làm rõ thêm về mục đích tiêu dùng, sinh hoạt của các chủ thể. Có những đặc điểm, tính chất riêng trong các hoạt động “tiêu dùng sinh hoạt của cá nhân”, “tiêu dùng sinh hoạt của gia đình” và “tiêu dùng sinh hoạt của tổ chức”. Không có gì cần bàn nhiều với hoạt động “tiêu dùng sinh hoạt của cá nhân” khi các hoạt động này rất rõ nét và được thừa nhận rộng rãi trong quy định pháp lý và thực tiễn cuộc sống ở tất cả các quốc gia. Các hoạt động nhằm đáp ứng những nhu cầu cơ bản (ăn, ở, mặc, đi lại), những quyền tự nhiên của con người chính là những ví dụ điển hình nhất.

Cơ sở phát sinh quan hệ. Trên thực tế, quan hệ tiêu dùng xác lập thông qua hoạt động mua bán, cung cấp hàng hóa, dịch vụ (mua) và/hoặc xác lập trên cơ sở có hoạt động sử dụng hàng hóa, dịch vụ (sử dụng) thậm chí không mua và/hoặc không sử dụng hàng hóa, dịch vụ. Ở đây, trong mối tương quan với “tổ chức cá nhân doanh” và “hàng hóa, dịch vụ”, có thể tồn tại 3 chủ thể, đó là “người mua”, “người sử dụng” và “người không mua và/hoặc không sử dụng”. (i) Đối tượng đầu tiên được pháp luật hầu hết các quốc gia thừa nhận là “Người tiêu dùng” chính là “Người sử dụng”, tức là người trực tiếp sử dụng (dùng) hàng hóa, dịch vụ do tổ chức, cá nhân kinh doanh cung cấp.

(ii) Đối tượng tiếp theo có khả năng được pháp luật thừa nhận là “Người tiêu dùng” chính là “Người mua”, tức là bên có quan hệ hợp đồng (có thể bằng văn bản hoặc hình thức khác) hoặc giao dịch với tổ chức, cá nhân kinh doanh, nói đơn giản là người trả tiền (tiêu) để nhận hàng hóa, dịch vụ. Nói là “có khả năng” bởi trong nhiều trường hợp không dễ xác định tư cách “Người tiêu dùng” cho chủ thể này. Nhất là trong các trường hợp “người 15 mua” không đồng thời là “người sử dụng” hàng hóa, dịch vụ. Khi đó, ai sẽ là người tiêu dùng, “người mua” hay “người sử dụng” và mỗi bên sẽ được pháp luật bảo vệ người tiêu dùng thừa nhận và bảo vệ như thế nào? (iii) Đối tượng thứ ba có khả năng được coi là người tiêu dùng và chịu sự điều chỉnh, tác động của pháp luật bảo vệ người tiêu dùng chính là những cá nhân, tổ chức, hộ gia đình không có giao dịch (“không mua”) và cũng “không sử dụng hàng hóa, dịch vụ” nhưng vẫn bị ảnh hưởng, tác động bởi hành vi của tổ chức, cá nhân kinh doanh.

Đó chính là những người bị các tổ chức, cá nhân kinh doanh “quấy rối”. Vấn đề này cũng được quy định trong pháp luật của một số quốc gia khác. Trong định nghĩa “người tiêu dùng” tại Khoản 1 Điều 3 Luật Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cũng sử dụng dấu phẩy (,) giữa hai động từ “mua” và “sử dụng”. Điều này càng gây khó khăn hơn cho việc phân định chủ thể là “người tiêu dùng” giữa “người mua” và “người sử dụng”.

Câu hỏi đặt ra là dấu phẩy (,) ở đây mang nghĩa là “và” (đồng thời) hay “hoặc” (lựa chọn). Nghĩa là: muốn được coi là “người tiêu dùng” thì “người mua” đồng thời phải là “người sử dụng” (hai hành động liên tục do cùng một chủ thể thực hiện) hay pháp luật thừa nhận hai đều là người tiêu dùng (chỉ cần “mua” hoặc “sử dụng” đều được)?.