Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI NGƯỜI TIÊU DÙNG TRONG LĨNH VỰC BẢO HIỂM NHÂN THỌ 1. Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ 1. Khái niệm người tiêu dùng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ Người tiêu dùng (NTD) là người mua hàng hoá, dịch vụ để trực tiếp sử dụng hoặc sở hữu. Kinh doanh bảo hiểm (KDBH) là kinh doanh dịch vụ tài chính, theo đó, người được hưởng quyền lợi bảo hiểm là người cần được pháp luật bảo hộ.
Pháp luật của các nước về lĩnh vực KDBH không có định nghĩa riêng về quyền lợi của người được bảo hiểm (NĐBH). Do đó quyền lợi của NĐBH có thể được nhận diện qua suy luận từ quyền lợi của NTD hưởng dịch vụ của nhà kinh doanh. Người tiêu dùng trong lĩnh vực BHNT có thể là bên mua bảo hiểm (BMBH), NĐBH hoặc người thụ hưởng. Từ phân tích trên ta có thể kết luận rằng quyền lợi của NTD trong lĩnh vực BHNT chính là quyền lợi của BMBH, NĐBH hoặc người thụ hưởng.
Bên mua bảo hiểm (BMBH) được hiểu là NTD theo đúng định nghĩa về NTD hiện hành. Khái niệm và sự cần thiết bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (BVQLNTD) trong lĩnh vực BHNT gắn liền với ý tưởng về quyền NTD và với sự thành lập của các tổ chức BVQLNTD giúp NTD lựa chọn tốt hơn trên thị trường và trợ giúp họ bảo vệ quyền lợi. Một số tổ chức thúc đẩy việc bảo vệ NTD bao gồm các tổ chức chính phủ và các tổ chức kinh doanh tự điều chỉnh như các tổ chức và cơ quan bảo vệ NTD, các cán bộ thanh tra, ở Mỹ có Uỷ ban Thương mại Liên bang và các Văn phòng kinh doanh tốt hơn (Better Business Bureau) ở Mỹ và Canada. Ngoài ra, lợi ích của NTD còn được bảo vệ bằng cách thúc đẩy thương mại, cạnh tranh lành mạnh, công bằng và minh bạch thông tin trên thị trường để 7 phục vụ NTD, phù hợp với hiệu quả kinh tế, tuy nhiên chủ đề này lại được đề cập trong Luật Cạnh tranh.
Về mặt pháp lý, NTD được bảo vệ qua các quy định pháp luật trong đó có Luật BVQLNTD, bao gồm những quy định nhằm bảo vệ quyền lợi của NTD. Ví dụ: Pháp luật có thể yêu cầu doanh nghiệp công bố thông tin về các sản phẩm liên quan tới an toàn, sức khoẻ của cộng đồng. Luật pháp được thiết kế như là các quy định để ngăn chặn các doanh nghiệp có các hoạt động gian lận hoặc có các hoạt động không công bằng do giành được nhiều lợi thế hơn so với các đối thủ cạnh tranh, giúp bảo vệ, bổ sung cho những người dễ bị tổn thương nhất trong xã hội. Bảo vệ NTD cũng có thể được thực hiện thông qua các tổ chức phi chính phủ và cá nhân như là hoạt động của NTD.
Bản chất của BHNT là cách thức dự phòng tài chính an toàn cho tương lai với mục đích thay thế nguồn thu nhập khi người tham gia gặp rủi ro bất trắc (quyền lợi BHNT). Chính vì thế BHNT có ý nghĩa to lớn đối với cuộc sống con người, nó không chỉ giúp ổn định cuộc sống khi rủi ro bất ngờ xảy ra mà còn là cách thức chia sẻ rủi ro trong cộng đồng bằng cách lấy số đông bù số ít. Các hình thức bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ - Người tiêu dùng (NTD) tự bảo vệ mình trong quá trình đàm phán, ký kết hợp đồng bảo hiểm nhân thọ. Người tiêu dùng phải ý thức, nhận thức đầy đủ quyền và nghĩa vụ của mình trong việc đàm phán, thương lượng, ký kết hợp đồng bảo hiểm nhân thọ (HĐBHNT).
Ngoài ra, NTD cần hiểu rõ quy định về các quyền của mình, cần có kiến thức, tự tìm hiểu thêm để am hiểu về sản phẩm mà mình sẽ mua và có năng lực để đối phó với các tranh chấp có thể xảy ra trước, trong hoặc sau quá trình thực hiện HĐBHNT. Trong quan hệ với doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ (DNBHNT), hơn ai hết, NTD chính là người hiểu về nhu cầu của chính bản thân mình khi quyết định tham gia vào các giao dịch, họ có quyền lựa chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu và năng lực tài chính của mình hay yêu cầu được cung cấp thêm thông 8 tin hoặc thay đổi, bổ sung, hủy bỏ các điều khoản giao dịch và quyết định tham gia hoặc không tham gia HĐBHNT. Như vậy, NTD cần chủ động tự bảo vệ mình trước khi cần đến sự trợ giúp của các cơ quan chức năng hoặc của pháp luật. - Được bảo vệ thông qua pháp luật Nhà nước Đây là một trong các quy định về quyền con người, với chức năng của Nhà nước trong việc bảo đảm quyền con người được thực thi trên thực tế.
Trách nhiệm bảo vệ NTD sẽ do Nhà nước đảm nhận, để BVQLNTD, pháp luật và thực thi pháp luật trong lĩnh vực BHNT là công cụ để nhà nước bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tham gia bảo hiểm, duy trì trật tự, ổn định xã hội. - Được bảo vệ thông qua các tổ chức xã hội Để bảo vệ những quyền lợi hợp pháp và chính đáng của bản thân, người tiêu dùng có thể liên hệ với các tổ chức xã hội tham gia BVQLNTD. Vai trò của các tổ chức xã hội này đã được xã hội hóa trong Luật Bảo vệ NTD năm 2010 và Nghị định số 99/2011/NĐ-CP. Các tổ chức xã hội này sẽ hướng dẫn, giúp đỡ và tư vấn cho NTD khi được yêu cầu, đại diện cho NTD khởi kiện hoặc tự mình khởi kiện khi lợi ích NTD bị xâm hại.
- Được bảo vệ thông qua Cục quản lý, giám sát bảo hiểm Nhiệm vụ BVQLNTD trong BHNT thuộc trách nhiệm chủ yếu của Cục quản lý, giám sát bảo hiểm. Đây là cơ quan thuộc Bộ tài chính, có chức năng thực hiện quản lý nhà nước đối với lĩnh vực KDBH; trực tiếp quản lý, giám sát hoạt động KDBH; thực hiện chức năng BVQLNTD thông qua những hoạt động như: xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực KDBH; giải quyết khiếu nại, tố cáo; kiểm tra và giám sát hoạt động của DNBH; tiếp nhận, kiểm tra hồ sơ để cấp, gia hạn, thu hồi giấy phép thành lập và hoạt động của DNBH; tổ chức thực hiện, tuyên truyền về bảo hiểm; phổ biến, hướng dẫn, kiểm tra việc thực hiện chiến lược, quy hoạch, kế hoạch và các văn bản pháp luật về KDBH v. - Được bảo vệ thông qua hoạt động tài phán 9 Các tranh chấp phát sinh từ giao kết HĐBHNT thường xuất phát từ hành vi vi phạm hợp đồng của một bên hoặc cả hai bên với lỗi cố ý hoặc vô ý làm trái các điều, khoản trong hợp đồng. Trong trường hợp NTD thấy mình bị xâm hại về quyền lợi chính đáng thì có quyền yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại hoặc tòa án, các phán quyết có giá trị bắt buộc các bên phải thi hành.4 Những vấn đề chung về bảo hiểm nhân thọ Khái niệm bảo hiểm nhân thọ Bảo hiểm nhân thọ (BHNT) là sản phẩm của các doanh nghiệp kinh doanh bảo BHNT nhằm bảo vệ con người trước những rủi ro liên quan đến sức khỏe, thân thể, tính mạng.
Đơn giản là người tham gia thỏa thuận và ký kết HĐBHNT với công ty bảo hiểm về việc sẽ đóng đúng những khoản phí đều đặn vào quỹ dự trữ tài chính do công ty bảo hiểm quản lý để được chi trả số tiền nhất định khi không may gặp rủi ro hoặc đến thời điểm đáo hạn. Theo Khoản 1, Điều 12, Luật KDBH: Hợp đồng bảo hiểm là sự thoả thuận giữa BMBH và DNBH, BMBH phải đóng phí bảo hiểm, khi có sự kiện bảo hiểm xảy ra, DNBH phải trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng hoặc bồi thường cho NĐBH. Đặc điểm bảo hiểm nhân thọ BHNT là một loại nghiệp vụ bảo hiểm cho NĐBH sống hoặc chết. Chính vì vậy mà BHNT mang những đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, tuổi thọ, tính mạng, sức khỏe con người không xác định được giá trị.
Thứ hai, sự kiện bảo hiểm không hoàn toàn gắn liền với rủi ro. Sự kiện bảo hiểm là sự kiện khách quan mà theo đó, khi có sự kiện bảo hiểm xảy ra thì DNBHNT phải trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng hoặc bồi thường cho NĐBH. Thứ ba, chỉ DNBHNT mới được cung cấp. BHNT là bảo hiểm con người, đây là thuộc tính cơ bản nhất của BHNT mà các loại bảo hiểm khác không có.
Ví dụ: bạn tham gia bảo hiểm tính mạng, sức khỏe thì bạn phải đóng phí khi tham gia bảo hiểm. Trong khoản thời gian tham gia bảo hiểm nếu bạn gặp rủi 10 ro như tai nạn thì bạn sẽ được bên bảo hiểm chi trả các chi phí phát sinh trong việc gặp rủi ro này. Thứ tư, đây là loại hợp đồng dài hạn và thường mang tính tiết kiệm. Khái niệm kinh doanh bảo hiểm nhân thọ Kinh doanh bảo hiểm là hoạt động của DNBH nhằm mục đích sinh lợi trên cơ sở chấp nhận rủi ro của BMBH; KDBH chính là nghiệp vụ bảo hiểm mà theo đó, KDBH chính là việc thực hiện các hoạt động nghiệp vụ bảo hiểm bao gồm khai thác bảo hiểm, lưu giữ hồ sơ và giải quyết bồi thường, hoặc bao gồm việc thiết kế sản phẩm, định phí, lập dự phòng và phân phối sản phẩm bảo hiểm.
BHNT là sản phẩm của các DNBH nhằm bảo vệ con người trước những rủi ro liên quan đến sức khỏe, thân thể, tính mạng. Đơn giản là người tham gia thỏa thuận và ký kết hợp đồng bảo hiểm với DNBH về việc sẽ đóng đúng những khoản phí đều đặn vào quỹ dự trữ tài chính do DNBH quản lý để được chi trả số tiền nhất định khi không may gặp rủi ro hoặc đến thời điểm đáo hạn. Chính vì thế BHNT có ý nghĩa to lớn đối với cuộc sống con người, nó không chỉ giúp ổn định cuộc sống khi rủi ro bất ngờ xảy ra mà còn là cách thức chia sẻ rủi ro trong cộng đồng bằng cách lấy số đông bù số ít. Pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong lĩnh vực bảo hiểm nhân thọ Những vấn đề chung pháp luật về BVQLNTD trong lĩnh vực BHNT gồm: Pháp luật về BVQLNTD trong lĩnh vực BHNT; đặc điểm pháp luật về BVQLNTD trong lĩnh vực BHNT; vai trò và vị trí của pháp luật về BVQLNTD trong lĩnh vực BHNT trong hệ thống pháp luật được phân tích chi tiết như sau: 1.