Luận văn thạc sĩ bảo vệ quyền của người lao động khi việt nam gia nhập các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bảo vệ quyền của người lao động khi việt nam gia nhập các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Thị Miền
• Người hướng dẫn: PGS.TS Lê Thị Hoài Thu
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật kinh tế
• Đề tài: Bảo vệ quyền lao động Việt Nam trong hiệp định thương mại
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUYỀN CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG VÀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG
• 1.1. Khái quát chung về quyền của người lao động
• 1.2. Khái niệm quyền của người lao động
• 1.3. Đặc điểm quyền của người lao động
• 1.4. Các quyền cơ bản của người lao động
• 1.5. Điều chỉnh pháp luật về bảo vệ quyền của người lao động
• 1.6. Khái niệm bảo vệ quyền của người lao động
• 1.7. Nguyên tắc bảo vệ quyền của người lao động
• 1.8. Các biện pháp bảo vệ quyền của người lao động
• 1.9. Ý nghĩa bảo vệ quyền của người lao động
• 1.10. Sự cần thiết phải bảo vệ quyền của người lao động khi Việt Nam gia nhập các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 1.11. Kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật của một số nước khi gia nhập các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới trong việc bảo vệ quyền của người lao động và những gợi mở cho Việt Nam
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG KHI VIỆT NAM GIA NHẬP CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 2.1. Các cam kết về lao động của Việt Nam trong các FTA thế hệ mới
• 2.2. Thực trạng các quy định pháp luật Việt Nam trong việc bảo vệ quyền của người lao động và thực tiễn thi hành
• 2.3. Bảo vệ quyền tự do liên kết, thương lượng tập thể
• 2.4. Bảo vệ quyền việc làm của người lao động
• 2.5. Bảo vệ quyền nhân thân của người lao động
• 2.6. Bảo vệ quyền được đảm bảo thu nhập và đời sống của người lao động
• 2.7. Bảo vệ quyền bình đẳng của người lao động di trú
• 2.8. Các biện pháp bảo vệ quyền của người lao động
• 2.9. Đánh giá thực trạng bảo vệ quyền của người lao động khi Việt Nam gia nhập các Hiệp định thương mại tự do thế hệ mới
• 2.10. Nguyên nhân của sự hạn chế
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG KHI VIỆT NAM GIA NHẬP CÁC HIỆP ĐỊNH THƯƠNG MẠI TỰ DO THẾ HỆ MỚI
• 3.1. Một số yêu cầu nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền của người lao động khi Việt Nam gia nhập các FTA thế hệ mới
• 3.2. Đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và đầy đủ trong các quy định của pháp luật về bảo vệ quyền của người lao động
• 3.3. Các quy định pháp luật về bảo vệ quyền của người lao động phải đảm bảo hài hòa lợi ích giữa các chủ thể trong quan hệ lao động
• 3.4. Các quy định pháp luật bảo vệ quyền của người lao động phải phù hợp với thông lệ quốc tế
• 3.5. Một số kiến nghị
• 3.5.1. Về các quy định của pháp luật lao động
• 3.5.2. Về tổ chức thực hiện
• KẾT LUẬN CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN CHUNG
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo vệ quyền lao động Việt Nam trong hiệp định thương mại

Bảo vệ quyền lao động là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh Việt Nam gia nhập các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới. Các hiệp định này không chỉ tạo ra cơ hội phát triển kinh tế mà còn đặt ra nhiều thách thức cho quyền lợi của người lao động. Việc hiểu rõ về quyền lao động và các quy định pháp luật liên quan là cần thiết để đảm bảo quyền lợi cho người lao động trong môi trường hội nhập.

1.1. Khái niệm quyền lao động và tầm quan trọng

Quyền lao động được hiểu là những quyền cơ bản mà người lao động được hưởng trong quá trình làm việc. Điều này bao gồm quyền được làm việc, quyền được trả lương công bằng, và quyền được bảo vệ an toàn lao động. Những quyền này không chỉ đảm bảo sự công bằng trong quan hệ lao động mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của xã hội.

1.2. Các hiệp định thương mại và tác động đến quyền lao động

Việc gia nhập các hiệp định thương mại tự do như TPP và EVFTA đã tạo ra nhiều cơ hội cho nền kinh tế Việt Nam. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về việc bảo vệ quyền lợi của người lao động. Các cam kết trong hiệp định yêu cầu Việt Nam phải cải thiện các quy định pháp luật về lao động để phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế.

II. Thách thức trong bảo vệ quyền lao động khi gia nhập hiệp định thương mại

Mặc dù có nhiều cơ hội, nhưng việc bảo vệ quyền lao động cũng đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như điều kiện làm việc, quyền tự do hiệp hội và thương lượng tập thể vẫn còn nhiều bất cập. Cần có những giải pháp cụ thể để khắc phục những thách thức này.

2.1. Điều kiện làm việc và an toàn lao động

Một trong những thách thức lớn nhất là đảm bảo điều kiện làm việc an toàn và lành mạnh cho người lao động. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa thực hiện đầy đủ các quy định về an toàn lao động, dẫn đến nguy cơ tai nạn lao động cao.

2.2. Quyền tự do hiệp hội và thương lượng tập thể

Quyền tự do hiệp hội và thương lượng tập thể là một trong những quyền cơ bản của người lao động. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều người lao động vẫn gặp khó khăn trong việc thành lập công đoàn và tham gia vào các hoạt động thương lượng tập thể.

III. Phương pháp bảo vệ quyền lao động hiệu quả trong hiệp định thương mại

Để bảo vệ quyền lao động hiệu quả, cần có những phương pháp và giải pháp cụ thể. Việc cải cách pháp luật lao động và tăng cường thực thi các quy định là rất cần thiết.

3.1. Cải cách pháp luật lao động

Cải cách pháp luật lao động là cần thiết để đảm bảo quyền lợi của người lao động được bảo vệ. Các quy định pháp luật cần phải được cập nhật và hoàn thiện để phù hợp với các cam kết quốc tế.

3.2. Tăng cường thực thi và giám sát

Việc tăng cường thực thi và giám sát các quy định về lao động là rất quan trọng. Cần có các cơ quan chức năng đủ năng lực để giám sát và xử lý các vi phạm liên quan đến quyền lao động.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về quyền lao động

Nghiên cứu về quyền lao động trong bối cảnh hội nhập đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết để đảm bảo quyền lợi cho người lao động.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Các nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng việc bảo vệ quyền lao động đã có những bước tiến nhất định. Tuy nhiên, cần tiếp tục theo dõi và đánh giá để có những điều chỉnh kịp thời.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ các nước khác

Việc học hỏi từ kinh nghiệm của các nước khác trong việc bảo vệ quyền lao động là rất quan trọng. Các mô hình thành công có thể được áp dụng để cải thiện tình hình tại Việt Nam.

V. Kết luận và tương lai của quyền lao động trong hiệp định thương mại

Bảo vệ quyền lao động trong bối cảnh hội nhập là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Tương lai của quyền lao động phụ thuộc vào sự nỗ lực của cả nhà nước và xã hội trong việc thực hiện các cam kết quốc tế.

5.1. Tương lai của quyền lao động tại Việt Nam

Tương lai của quyền lao động tại Việt Nam sẽ phụ thuộc vào việc thực hiện các cam kết trong hiệp định thương mại. Cần có những chính sách cụ thể để bảo vệ quyền lợi của người lao động.

5.2. Vai trò của các tổ chức xã hội

Các tổ chức xã hội và công đoàn cần đóng vai trò tích cực trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động. Sự tham gia của họ sẽ giúp nâng cao nhận thức và bảo vệ quyền lợi cho người lao động.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam đang trong quá trình hội nhập sâu rộng với nền kinh tế toàn cầu, đặc biệt là thông qua việc gia nhập các Hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA) và các cam kết trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC). Tính đến cuối năm 2015, Việt Nam đã ký kết và đang đàm phán 15 FTA, trong đó các FTA thế hệ mới có nội dung điều chỉnh về lao động rất quan trọng. Việc bảo vệ quyền của người lao động trong bối cảnh này trở thành vấn đề cấp thiết, bởi người lao động là lực lượng trực tiếp tạo ra của cải vật chất và đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là đánh giá thực trạng pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền của người lao động khi gia nhập các FTA thế hệ mới, từ đó đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quyền cơ bản của người lao động như quyền tự do liên kết, thương lượng tập thể, quyền việc làm, quyền nhân thân, quyền được đảm bảo thu nhập và đời sống, cũng như quyền bình đẳng của lao động di trú trong bối cảnh các cam kết quốc tế. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện hệ thống pháp luật lao động Việt Nam, góp phần tạo môi trường lao động công bằng, ổn định và thúc đẩy phát triển bền vững trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình pháp luật quốc tế về quyền của người lao động, đặc biệt là các chuẩn mực của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) và các công ước quốc tế về quyền con người. Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết quyền con người trong lao động: Nhấn mạnh quyền của người lao động là một phần không thể tách rời của hệ thống quyền con người, bao gồm quyền làm việc, quyền tự do liên kết, quyền được bảo vệ khỏi lao động cưỡng bức và phân biệt đối xử.

• Lý thuyết về bảo vệ quyền lao động trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế: Phân tích sự tương tác giữa các cam kết quốc tế trong FTA thế hệ mới với hệ thống pháp luật lao động quốc gia, nhằm đảm bảo quyền lợi người lao động không bị xâm phạm trong quá trình hội nhập.

Các khái niệm chính bao gồm: quyền tự do liên kết và thương lượng tập thể, quyền việc làm, quyền nhân thân, quyền được đảm bảo thu nhập và đời sống, quyền bình đẳng của lao động di trú, cũng như các nguyên tắc bảo vệ quyền lao động dựa trên quyền con người.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp, bao gồm:

• Phương pháp biện chứng duy vật: Đánh giá các cơ chế pháp lý hiện hành và đề xuất giải pháp phù hợp với các cam kết quốc tế và thực tiễn Việt Nam.

• Phương pháp phân tích tổng hợp: Phân tích các quy định pháp luật Việt Nam về bảo vệ quyền người lao động, so sánh với các cam kết trong FTA thế hệ mới và các chuẩn mực quốc tế của ILO.

• Phương pháp so sánh: So sánh pháp luật Việt Nam với các quốc gia đã gia nhập FTA thế hệ mới như Mê-xi-cô, Hàn Quốc, Braxin để rút ra bài học kinh nghiệm.

Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật Việt Nam (Hiến pháp 2013, Bộ luật Lao động 2012, Luật Công đoàn 2012), các công ước và tuyên bố của ILO, các văn kiện FTA thế hệ mới (TPP, EVFTA), báo cáo và tài liệu nghiên cứu học thuật. Cỡ mẫu nghiên cứu là toàn bộ các văn bản pháp luật và tài liệu liên quan đến quyền người lao động trong bối cảnh hội nhập. Phương pháp phân tích chủ yếu là phân tích nội dung, đối chiếu và tổng hợp các quy định pháp luật và thực tiễn thi hành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Quyền tự do liên kết và thương lượng tập thể còn nhiều hạn chế: Pháp luật Việt Nam hiện chỉ cho phép một tổ chức công đoàn duy nhất là Công đoàn Việt Nam đại diện cho người lao động, chưa chấp nhận đa công đoàn như cam kết trong các FTA thế hệ mới. Điều này hạn chế quyền tự do lựa chọn tổ chức đại diện của người lao động, chưa phù hợp với Công ước số 87 của ILO. Theo khảo sát, khoảng 85% người lao động chưa thực sự được hưởng quyền tự do liên kết đầy đủ.

2. Quyền việc làm và bảo vệ lao động chưa đồng bộ: Mặc dù Bộ luật Lao động 2012 đã quy định các quyền cơ bản về việc làm, nhưng chất lượng lao động còn thấp, năng suất lao động chỉ đạt khoảng 3,79/10 theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới, thấp hơn nhiều so với các nước trong khu vực. Tỷ lệ lao động chính thức còn thấp, phần lớn là lao động tự do, chưa được bảo vệ đầy đủ.

3. Quyền nhân thân và an toàn lao động được chú trọng nhưng thực thi chưa hiệu quả: Việt Nam đã có các quy định về bảo vệ sức khỏe, an toàn lao động và chống lao động cưỡng bức, lao động trẻ em, tuy nhiên việc thực thi còn hạn chế, dẫn đến nhiều vụ tai nạn lao động và vi phạm quyền nhân thân. Tỷ lệ tai nạn lao động vẫn ở mức khoảng 0,5% tổng số người lao động hàng năm.

4. Quyền được đảm bảo thu nhập và đời sống còn nhiều thách thức: Mức lương tối thiểu vùng được điều chỉnh hàng năm nhưng vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu sống tối thiểu của người lao động, đặc biệt tại các khu vực đô thị lớn. Tỷ lệ người lao động được tham gia bảo hiểm xã hội đạt khoảng 70%, còn nhiều người lao động tự do chưa được bảo vệ.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những hạn chế trên xuất phát từ sự chưa đồng bộ và thiếu thống nhất trong hệ thống pháp luật lao động Việt Nam, đặc biệt là các quy định về quyền tự do liên kết và đa công đoàn chưa được điều chỉnh phù hợp với các cam kết quốc tế. So với các quốc gia như Mê-xi-cô, Hàn Quốc, Braxin, Việt Nam còn chậm trong việc thể chế hóa các tiêu chuẩn lao động quốc tế vào pháp luật trong nước.

Việc chưa chấp nhận đa công đoàn làm giảm khả năng đại diện và bảo vệ quyền lợi của người lao động, đồng thời tạo ra áp lực trong quan hệ lao động. Năng suất lao động thấp và chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu hội nhập cũng là thách thức lớn, ảnh hưởng đến quyền việc làm và thu nhập của người lao động.

Tuy nhiên, các cam kết trong FTA thế hệ mới như TPP và EVFTA tạo ra cơ hội để Việt Nam cải cách pháp luật, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền người lao động, đồng thời thúc đẩy phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Việc thực thi các cam kết này sẽ giúp Việt Nam tạo ra môi trường lao động công bằng, minh bạch và cạnh tranh hơn trên thị trường quốc tế.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ người lao động được bảo vệ quyền tự do liên kết, tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội, mức lương tối thiểu vùng qua các năm, cũng như bảng so sánh các quy định pháp luật Việt Nam với các cam kết trong FTA và chuẩn mực ILO.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện pháp luật về quyền tự do liên kết và đa công đoàn: Sửa đổi Luật Công đoàn và các văn bản liên quan để cho phép thành lập đa công đoàn, bảo đảm quyền tự do lựa chọn tổ chức đại diện của người lao động theo đúng Công ước số 87 của ILO. Thời gian thực hiện trong vòng 2 năm, chủ thể thực hiện là Quốc hội, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội.

2. Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và năng suất lao động: Đẩy mạnh đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng chuyên môn và ngoại ngữ cho người lao động, đặc biệt là lao động trẻ và lao động di trú. Mục tiêu tăng năng suất lao động lên ít nhất 5 điểm trên thang đánh giá trong 5 năm tới. Chủ thể thực hiện là Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội.

3. Tăng cường thực thi các quy định về an toàn lao động và bảo vệ quyền nhân thân: Thiết lập hệ thống thanh tra lao động chuyên nghiệp, tăng cường xử phạt vi phạm hành chính đối với các doanh nghiệp vi phạm. Mục tiêu giảm tỷ lệ tai nạn lao động xuống dưới 0,3% trong 3 năm. Chủ thể thực hiện là Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Thanh tra Chính phủ.

4. Mở rộng phạm vi và nâng cao hiệu quả bảo hiểm xã hội: Đẩy mạnh chính sách mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội, đặc biệt là lao động tự do và lao động di trú. Mục tiêu đạt tỷ lệ tham gia bảo hiểm xã hội trên 85% trong 5 năm. Chủ thể thực hiện là Bảo hiểm xã hội Việt Nam, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan quản lý nhà nước về lao động và thương mại: Giúp hoạch định chính sách, hoàn thiện pháp luật lao động phù hợp với các cam kết quốc tế và thực tiễn hội nhập.

2. Các tổ chức công đoàn và đại diện người lao động: Nâng cao nhận thức, xây dựng chiến lược bảo vệ quyền lợi người lao động trong bối cảnh đa công đoàn và hội nhập.

3. Doanh nghiệp và nhà tuyển dụng: Hiểu rõ các quy định pháp luật mới, thực hiện đúng nghĩa vụ bảo vệ quyền người lao động, nâng cao hiệu quả quản lý nguồn nhân lực.

4. Học giả, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành luật kinh tế, lao động: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn để nghiên cứu sâu hơn về quyền lao động trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Việt Nam đã ký kết những FTA thế hệ mới nào có nội dung về lao động?
   Việt Nam đã ký kết TPP (dù hiện chưa có hiệu lực do Mỹ rút), EVFTA và tham gia các cam kết trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC), tất cả đều có nội dung quan trọng về quyền lao động.

2. Quyền tự do liên kết của người lao động Việt Nam hiện nay được pháp luật quy định thế nào?
   Hiện nay, pháp luật Việt Nam chỉ cho phép một tổ chức công đoàn duy nhất là Công đoàn Việt Nam đại diện cho người lao động, chưa chấp nhận đa công đoàn như yêu cầu trong các FTA thế hệ mới.

3. Các cam kết về lao động trong TPP có điểm gì khác biệt so với các công ước ILO?
   TPP yêu cầu các quốc gia thành viên phải thông qua và duy trì các tiêu chuẩn lao động trong luật và thực tiễn, đồng thời có cơ chế giải quyết tranh chấp bắt buộc, có thể dẫn đến trừng phạt thương mại, trong khi ILO chủ yếu giám sát và khuyến nghị.

4. Việc gia nhập các FTA thế hệ mới ảnh hưởng thế nào đến quyền của người lao động?
   Gia nhập FTA thế hệ mới tạo cơ hội mở rộng thị trường lao động, nâng cao kỹ năng và thu nhập, nhưng cũng đặt ra thách thức về cải cách pháp luật, nâng cao chất lượng lao động và bảo vệ quyền lợi người lao động.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền người lao động trong bối cảnh hội nhập?
   Cần hoàn thiện pháp luật, chấp nhận đa công đoàn, nâng cao năng lực nguồn nhân lực, tăng cường thực thi pháp luật và mở rộng bảo hiểm xã hội, đồng thời tăng cường tuyên truyền, giáo dục nhận thức cho các bên liên quan.

Kết luận

• Người lao động là lực lượng quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội và hội nhập quốc tế của Việt Nam.
• Việc bảo vệ quyền người lao động trong bối cảnh gia nhập các FTA thế hệ mới là yêu cầu cấp thiết để đảm bảo công bằng và phát triển bền vững.
• Pháp luật Việt Nam hiện còn nhiều hạn chế, đặc biệt về quyền tự do liên kết và đa công đoàn, cần được sửa đổi phù hợp với các cam kết quốc tế.
• Các FTA thế hệ mới vừa là cơ hội vừa là thách thức, đòi hỏi sự đổi mới toàn diện về chính sách, pháp luật và thực thi.
• Luận văn đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền người lao động, góp phần xây dựng thị trường lao động công bằng, minh bạch và phát triển.

Next steps: Tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế thực thi pháp luật lao động trong bối cảnh hội nhập, đồng thời triển khai các đề xuất chính sách phù hợp.

Các cơ quan quản lý, tổ chức công đoàn, doanh nghiệp và người lao động cần phối hợp chặt chẽ để thực hiện các giải pháp bảo vệ quyền lợi người lao động, góp phần phát triển kinh tế xã hội bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về quyền của ngƣời lao động và bảo vệ quyền của ngƣời lao động. Chương 2: Thực trạng pháp luật về bảo vệ quyền của ngƣời lao động khi Việt Nam gia nhập các Hiệp định thƣơng mại tự do thế hệ mới. Chương 3: Một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền của ngƣời lao động khi Việt Nam gia nhập các Hiệp định thƣơng mại tự do thế hệ mới. 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ QUYỀN CỦA NGƢỜI LAO ĐỘNG VÀ BẢO VỆ QUYỀN CỦA NGƢỜI LAO ĐỘNG 1.

Khái quát chung về quyền của ngƣời lao động 1. Khái niệm quyền của người lao động Ngƣời lao động, trƣớc hết họ là con ngƣời, do đó có những quyền năng cơ bản của một con ngƣời. Nhƣng với vị trí to lớn tạo ra của cải vật chất của xã hội, pháp luật quốc tế và quốc gia từ lâu đã luôn quan tâm đến những quyền lợi riêng cho ngƣời lao động. Ở khía cạnh pháp lý, quyền là khả năng của chủ thể đƣợc hƣởng gì, đƣợc làm gì, yêu cầu gì và đƣợc ghi nhận trong pháp luật.

Nói một cách khác, quyền năng của chủ thể đƣợc nhà nƣớc quy định trong các quy phạm pháp luật và đƣợc đảm bảo bằng sức mạnh của nhà nƣớc. Trên phƣơng diện lịch sử, các quyền về lao động bắt đầu xuất hiện và chịu ảnh hƣởng rõ ràng của quá trình công nghiệp hóa ở các nƣớc phƣơng Tây. Việc pháp điển hóa quyền của ngƣời lao động cũng bắt đầu từ đây. Vào cuối thế kỷ XIX, một số nƣớc Châu Âu (Anh, Pháp, Đức…) có những cải cách phúc lợi cho con ngƣời, bao gồm việc bảo vệ một số quyền kinh tế, văn hóa, xã hội trong đó có quyền làm việc.

Sang thế kỉ XX, Hiến pháp một số nƣớc châu Mỹ nhƣ Mê-xi-cô, Hoa Kỳ có quy định bảo vệ quyền con ngƣời trong đó có quyền của ngƣời lao động [30, tr. Đối với các văn kiện quốc tế, quyền của ngƣời lao động đƣợc công nhận toàn cầu và đạt đƣợc những bƣớc tiến trong nội dung pháp lý, cơ chế và phƣơng pháp thực hiện qua Tuyên ngôn quyền con ngƣời năm 1948 (UDHR): “Quyền của ngƣời lao động phải đƣợc đảm bảo nhƣ quyền con ngƣời”. Sau tuyên ngôn này là hai Công ƣớc cụ thể hóa gồm Công ƣớc về các quyền dân sự, chính trị (ICCPR) và Công ƣớc về kinh tế, xã hội và văn hóa (ICESCR) năm 1966. Hai công ƣớc này ra đời đánh dấu các quyền của con ngƣời nói chung và ngƣời lao động nói riêng thực sự đƣợc công nhận mang tính toàn diện trên phạm vi quốc tế.

7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Tuy nhiên, ghi nhận sớm hơn về quyền của ngƣời lao động là trong các văn bản của tổ chức Lao động quốc tế ILO. Thành lập năm 1919, Điều lệ của tổ chức này nêu rõ: “Xét thấy một nền hòa bình bao quát và bền vững chỉ có thể xây dựng trên cơ sở công bằng xã hội… bất luận quốc gia nào không chấp nhận những điều kiện nhân đạo cho lao động cũng sẽ là một trở ngại đối với những quốc gia khác hằng mong muốn cải thiện điều kiện này trong đất nƣớc mình”. Tuyên ngôn Philadelphia năm 1944 (đƣợc xem nhƣ một Phụ lục của Điều lệ ILO) khẳng định: “Tất cả mọi ngƣời đều có quyền theo đuổi sự giàu có về vật chất và sự phát triển về tinh thần trong điều kiện tự do và nhân phẩm, sự an ninh về mặt kinh tế và cơ hội bình đẳng”. Theo đó, các chính sách quốc gia và quốc tế về kinh tế, xã hội, đặc biệt là trong lao động cần tuân thủ và đƣợc đánh giá theo tiêu chí này sao cho việc thực hiện phải để thúc đẩy mục tiêu này.

Năm 1998, ILO đã ra Tuyên bố về “Các Nguyên tắc và Quyền cơ bản tại nơi làm việc”, trong đó xác định 8 công ƣớc cơ bản của ILO cần đƣợc áp dụng cho mọi quốc gia, không phụ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội cũng nhƣ trình độ phát triển. Các công ƣớc này bao gồm: Công ƣớc số 87 về quyền tự do lập hội và bảo vệ quyền tự do lập hội năm 1948; Công ƣớc số 98 về quyền tổ chức và thƣơng lƣợng tập thể năm 1949; Công ƣớc số 29 về lao động cƣỡng bức hoặc bắt buộc năm 1930; Công ƣớc số 105 về xóa bỏ lao động cƣỡng bức năm 1995; Công ƣớc số 100 về trả công bình đẳng giữa lao động nam và lao động nữ cho một công việc có giá trị ngang nhau năm 1951; Công ƣớc số 111 về phân biệt đối xử trong việc làm và nghề nghiệp năm 1958; Công ƣớc số 138 về tuổi tối thiểu đƣợc đi làm việc năm 1973; Công ƣớc số 182 về nghiêm cấm và xóa bỏ các hình thức lao động trẻ em tồi tệ nhất năm 1999. Các công ƣớc trên đã hợp thành bộ tiêu chuẩn lao động quốc tế cơ bản nhất về các quyền cơ bản của ngƣời lao động, đƣợc khuyến nghị và áp dụng trên toàn cầu. ILO với 198 công ƣớc và hàng trăm khuyến nghị đã hợp thành “Bộ luật lao động quốc tế” là công cụ chủ yếu để khuyến trợ công bằng trong xã hội cũng nhƣ công bằng trong quyền của ngƣời lao động.

8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nhƣ vậy, quyền của ngƣời lao động là những quyền nhất định khi tham gia vào quan hệ lao động. Có thể hiểu quyền của ngƣời lao động là năng lực pháp lý của ngƣời lao động đƣợc làm những gì pháp luật cho phép trong quan hệ lao động, với mục đích thỏa mãn những yêu cầu, đòi hỏi của mình và đƣợc pháp luật ghi nhận, bảo đảm thực hiện bằng quyền lực nhà nƣớc. Quyền của ngƣời lao động chính là những quyền con ngƣời liên quan đến điều kiện lao động và điều kiện sử dụng lao động, bao gồm việc làm, tiền lƣơng, an toàn lao động, hoạt động công đoàn, an sinh xã hội. Quyền của ngƣời lao động đƣợc ghi nhận trong các văn bản quốc tế và trong pháp luật các quốc gia đã tạo ra một hệ thống pháp lý bảo vệ quyền của ngƣời lao động cũng nhƣ nghĩa vụ pháp lý mà các quốc gia phải thực hiện để đảm bảo mọi ngƣời lao động trong nƣớc đều đƣợc hƣởng những quyền cơ bản trong lao động.

Đặc điểm quyền của người lao động Thứ nhất, quyền của ngƣời lao động là một bộ phận của hệ thống quyền con ngƣời, thuộc về phạm trù các quyền kinh tế, văn hóa và xã hội. Tuyên ngôn thế giới về quyền con ngƣời 1948 đã đề cập đến các quyền và tự do cơ bản của tất cả mọi ngƣời, không phân biệt nam hay nữ, màu da, dân tộc… tất cả con ngƣời đều không có sự phân biệt đối xử nào. Các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa trong đó có quyền về lao động bao gồm: quyền đƣợc đảm bảo an sinh xã hội; quyền làm việc và quyền đƣợc trả lƣơng ngang nhau cho những công việc nhƣ nhau; đƣợc trả lƣơng xứng đáng và hợp lý để đảm bảo cho một cuộc sống có giá trị nhƣ một con ngƣời; đƣợc thành lập hoặc gia nhập công đoàn; quyền nghỉ ngơi, giải trí. Hai công ƣớc ICESCR và ICCPR có quy định các quyền về lao động nhƣ quyền đƣợc làm việc, quyền đƣợc hƣởng các điều kiện lao động thích đáng và thuận lợi; quyền đƣợc thành lập và gia nhập công đoàn; quyền đƣợc an sinh xã hội bao gồm cả bảo hiểm xã hội.

Các văn bản này đã ghi nhận những quyền cơ bản, những nguyên tắc pháp lý chung để đảm bảo quyền con ngƣời nói chung và quyền về lao động nói riêng. Có thể thấy, quyền của ngƣời lao động là một lĩnh vực trong hệ thống quyền 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] con ngƣời nhƣng không hề tách rời mà gắn bó chặt chẽ với các quyền con ngƣời khác mà trƣớc hết là các quyền về kinh tế, văn hóa và xã hội. Thậm chí, xét về mặt nào đó, quyền con ngƣời trong lao động còn là tiền đề để thực hiện các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Đến lƣợt mình, các quyền con ngƣời về kinh tế, xã hội và văn hóa một khi đƣợc bảo đảm lại góp phần vào việc nâng cao và hoàn thiện quyền của con ngƣời về lao động [30, tr.

Thứ hai, quyền của ngƣời lao động có tính chất cá nhân và gắn với quan hệ lao động. Quyền của ngƣời lao động cũng nhƣ các quyền con ngƣời khác là quyền có tính chất cá nhân. Đó là những quyền gắn với một ngƣời lao động cụ thể và mọi ngƣời lao động đều có quyền hƣởng những quyền cơ bản về lao động. Tuy đôi khi nó mang ý nghĩ tập thể, vì lợi ích chung của mọi ngƣời lao động trong một đơn vị lao động nhƣng về thực chất, quyền lao động không thể tách khỏi một cá nhân nào và các quyền này đồng thời gắn với một quan hệ lao động.

Ngƣời lao động là một bên, cùng với ngƣời sử dụng lao động tạo thành hai chủ thể trong quan hệ lao động. Về mặt pháp lý, hai chủ thể này có địa vị pháp lý ngang nhau. Nhƣng trên thực tế, ngƣời lao động luôn ở vị thế thấp hơn và phụ thuộc nhiều vào ngƣời lao động. Ngƣời lao động trực tiếp thực hiện các hoạt động sản xuất kinh doanh nên phải đối mặt với những nguy cơ rủi ro có thể xảy ra trong quá trình lao động.

Mặc dù đƣợc thƣơng lƣợng nhƣng trên thực tế, mức lƣơng và các chế độ lao động phần lớn vẫn do ngƣời sử dụng lao động quyết định. Đặc biệt đối với các lao động ở trình độ thấp, lao động chân tay thì sức lao động của họ càng dễ bị ngƣời sử dụng lao động lợi dụng. Ngƣời sử dụng ở vị thế cao hơn khi họ nắm trong tay quyền quản lý, điều hành và chi phối ngƣời lao động. Nếu không có những quy định để bảo vệ các quyền của ngƣời lao động thì ngƣời sử dụng lao động với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận sẽ cắt giảm tối đa các chế độ, điều kiện làm việc với ngƣời lao động.

Chính vì thế, quyền của ngƣời lao động phải đƣợc ƣu tiên bảo vệ cả về mặt pháp lý và thực tiễn. Thứ ba, quyền của ngƣời lao động là công cụ điều tiết mối quan hệ giữa các quốc gia trong lĩnh vực lao động 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Ở khía cạnh pháp lý quốc tế, quyền của ngƣời lao động là một công cụ hữu hiệu để điều tiết mối quan hệ giữa các quốc gia trong lĩnh vực lao động.