Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Các công trình nghiên cứu trong nước 1. Các công trình nghiên cứu những vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp Ở Việt Nam, trong quá trình thực hiện đường lối phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa (XHCN) và chủ động hội nhập quốc tế đã xuất hiện nhiều KCN, khu chế xuất, hàng vạn doanh nghiệp, làng nghề nên vấn đề BVMT được đặt ra hết sức cấp bách.
Vì vậy, có nhiều công trình nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về môi trường, BVMT, pháp luật BVMT cũng như những vấn đề lý luận liên quan trực tiếp đến thực hiện pháp luật BVMT, thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN. Kết quả nghiên cứu về những vấn đề môi trường, BVMT, pháp luật BVMT, thực hiện pháp luật BVMT cung cấp các kiến thức với tư cách là cơ sở nền tảng để nghiên cứu các vấn đề lý luận cụ thể, trực tiếp về thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN. Nghiên cứu trực tiếp về thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN có các công trình tiêu biểu sau đây: - Nguyễn Thị Hoài Phương (2007); Thực hiện pháp luật môi trường ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, Luận văn Thạc sĩ luật, Học viện Chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Hà nội. - Nguyễn Thị Hường (2008), Thực hiện pháp luật môi trường ở tỉnh Nam Định; Luận văn Thạc sĩ luật, Học viện Chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Hà nội.
- Phạm Thị Thanh Xuân (2008), Thực hiện pháp luật về BVMT ở các khu công nghiệp tại tỉnh Hải Dương; Luận văn Thạc sĩ luật, Học viện Chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Hà nội. 8 - Đỗ Thị Hương (2015), Thực hiện pháp luật về BVMT trong các khu công nghiệp ở tỉnh Nam Định hiện nay; Luận văn Thạc sĩ luật, Học viện Chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí Minh, Hà nội. Các công trình nghiên cứu trực tiếp về thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN đều đề cập đến khái niệm, đặc điểm, vai trò thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN; nội dung, hình thức, các điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN. Về khái niệm thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN ở các địa phương, các tác giả đều xuất phát từ những vấn đề lý luận cơ sở, có tính chất công cụ đã được khẳng định trong nhiều công trình như môi trường, BVMT, pháp luật BVMT, thực hiện pháp luật BVMT.
Tác giả Nguyễn Thị Hoài Phương tiếp cận pháp luật BVMT với phạm vi rộng hơn; tác giả Phạm Thị Thanh Xuân, Nguyễn Thị Hường, Đỗ Thị Hương tiếp cận ở phạm vi nhỏ hơn ở một địa phương. Nhìn chung khái niệm do các tác giả nêu ra đều khẳng định thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN là hành vi của các chủ thể thực hiện vai trò, trách nhiệm, quyền và nghĩa vụ BVMT do pháp luật quy định. Nhưng về chủ thể thì mỗi công trình đều giới hạn trong phạm vi xác định, phù hợp với thời gian nghiên cứu và yêu cầu của luận văn thạc sĩ. Về đặc điểm thực hiện pháp luật BVMT và thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN, công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hường (2008) chỉ rõ thực hiện pháp luật BVMT nói chung cũng như ở tỉnh Nam Định nói riêng.
Đề cập đặc điểm thực hiện pháp luật BVMT ở các KCN tại tỉnh Hải Dương, tác giả Phạm Thị Thanh Xuân (2008) phân tích các đặc điểm về chủ thể, nội dung, hình thức; tương tự tác giả Đỗ Thị Hương (2015) cũng xác định thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN ở tỉnh Nam Định hiện nay có các đặc điểm về chủ thể, nội dung, thời điểm về lập quy hoạch đến đầu tư xây dựng hạ tầng và quá trình sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Đồng thời, các tác giả cũng phân tích vai trò thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN ở các địa phương, các tác giả đều tiếp cận dưới góc độ vai trò chung góp phần thực hiện có hiệu quả pháp luật BVMT trong các KCN ở từng địa phương. Các công trình nghiên cứu trực tiếp về thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN ở các địa phương Nam Định, Hải Dương nêu trên đã nghiên cứu 9 làm rõ nội dung, hình thức thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN. Công trình nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Hường khi đề cập thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN ở phạm vi thực hiện nội dung rộng về quy định của pháp luật môi trường, trong đó BVMT chỉ là một nội dung.
Công trình nghiên cứu của Phạm Thị Thanh Xuân, Đỗ Thị Hương đề cập thực hiện quy định pháp luật về BVMT trong các KCN ở một địa phương. Phân tích hình thức thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN nêu trên đều bám sát bốn hình thức thực hiện pháp luật nói chung gắn với các chủ thể thực hiện pháp luật về BVMT, bao gồm tuân thủ pháp luật; chấp hành pháp luật; sử dụng pháp luật và áp dụng pháp luật về BVMT trong các KCN. Các điều kiện bảo đảm, các yếu tố ảnh hưởng cũng là một nội dung lý luận cơ bản được các công trình nghiên cứu phân tích khá cụ thể. Công trình của Nguyễn Thị Thu Hường đề cập các điều kiện chung bảo đảm thực hiện pháp luật môi trường; Phạm Thị Thanh Xuân, Đỗ Thị Hương đề cập các điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN cụ thể hơn.
Tác giả Hoàng Hữu Bình trong công trình nghiên cứu về “Những tác động của yếu tố văn hóa - xã hội trong quản lý nhà nước đối với tài nguyên và môi trường trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa”, nhà xuất bản lý luận chính trị, Hà nội, 2006 đã tiếp cận vấn đề BVMT từ góc độ tác động ảnh hưởng của yếu tố văn hóa - xã hội trong quản lý nhà nước đối với tài nguyên và môi trường; nghiên cứu các điều kiện đảm bảo và yếu tố ảnh hưởng đến việc thực hiện pháp luật BVMT sẽ là cơ sở lý luận để đề xuất các giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật trên lĩnh vực này. Các công trình nghiên cứu về thực trạng thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường và thực hiện pháp luật bảo vệ môi trường trong các khu công nghiệp Do yêu cầu bức xúc của vấn đề BVMT nên có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Đáng chú ý có công trình của Nguyễn Thị Hoài Phương: “Thực hiện pháp luật môi trường ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”, Luận văn Thạc sĩ luật, Học viện Chính trị - hành chính quốc gia Hồ Chí Minh. Trong công trình này tác giả chủ yếu tập trung đánh giá thực trạng thực hiện pháp luật môi trường của người dân, doanh nghiệp, các cơ quan tổ chức có 10 trách nhiệm tổ chức thực hiện pháp luật môi trường.
Tuy nhiên do phạm vi nghiên cứu rộng bao gồm pháp luật môi trường nói chung, các chủ thể cũng đa dạng nên những đánh giá của tác giả chỉ ở mức khái quát, chưa cụ thể. Năm 2016, thạc sĩ Nguyễn Trần Điện - Viện Công nghệ môi trường công bố bài viết Thực trạng thực hiện pháp luật về BVMT trên Tạp chí Nghiên cứu lập pháp. Bài viết đã đề cập tới các vi phạm pháp luật về BVMT như những vi phạm pháp luật trong lĩnh vực sản xuất, nhất là tại các KCN, khu chế xuất; lĩnh vực sản xuất làng nghề, nông nghiệp; lĩnh vực khai thác lâm sản, khoáng sản, nước ngầm, bảo vệ đa dạng sinh học; lĩnh vực quản lý và xử lý chất thải; đối với rác thải công nghiệp; rác sinh hoạt, phế thải xây dựng; trong lĩnh vực an toàn vệ sinh thực phẩm. Đáng chú ý là khi phân tích các hạn chế, yếu kém trong thực trạng thực hiện pháp luật môi trường của Việt Nam, tác giả đã đi sâu phân tích nguyên nhân chủ yếu là do pháp luật BVMT chưa hoàn thiện, chỉ rõ những điểm còn hạn chế, bất cập từ các quy định của pháp luật về BVMT như chưa có sự gắn kết chặt chẽ, hữu cơ giữa các quy định về phát triển kinh tế với các quy định về BVMT.
Yếu tố môi trường chưa thực sự được coi trọng và tính đến nhiều trong quá trình xây dựng và ban hành luật như các vấn đề về thương mại, đầu tư và phát triển kinh tế bởi những đòi hỏi bức xúc về phát triển kinh tế. Hầu hết các văn bản quy phạm pháp luật về kinh tế còn chưa tính đến chi phí môi trường trong sản xuất kinh doanh. Còn thiếu vắng những công cụ kinh tế nhằm BVMT như lệ phí môi trường, thuế môi trường, người gây ô nhiễm phải trả tiền; các quy định của pháp luật về BVMT tương đối đầy đủ ở luật nội dung và hình thức nhưng chưa có một cơ chế pháp lý hữu hiệu trong việc kiểm soát các hoạt động tác động vào tự nhiên, ảnh hưởng đến môi trường, sinh thái; các chế tài chưa thích hợp và chưa đủ mạnh để trừng trị và răn đe những hành vi vi phạm; những quy định về biện pháp xử lý vi phạm giữa các văn bản pháp luật về môi trường còn có những khoảng trống nên không có biện pháp xử lý thích hợp đối với chủ thể vi phạm; pháp luật về trách nhiệm dân sự trong lĩnh vực BVMT còn quá chung chung, khó áp dụng. Cách tiếp cận và cách đánh giá nêu trên là những gợi mở rất có giá trị để tác giả tham khảo khi đề xuất nội dung hoàn thiện 11 pháp luật BVMT với vai trò vừa là yếu tố ảnh hưởng vừa là điều kiện bảo đảm thực hiện pháp luật BVMT trong các KCN hiện nay.
Một số tác giả khác đã đi sâu nghiên cứu thực hiện pháp luật về BVMT trong các lĩnh vực cụ thể. Tác giả Phan Thanh Huyền (2015), Thực hiện pháp luật về bảo vệ môi trường trong khai thác khoáng sản ở tỉnh Thái Nguyên, Luận văn Thạc sĩ Luật, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hà Nội. Tác giả đã khái quát một số vấn đề lý luận về thực hiện pháp luật BVMT trong khai thác khoáng sản và chủ yếu là phân tích, đánh giá các quy định pháp luật BVMT ở nước ta và thực tiễn thực hiện pháp luật BVMT trong khai thác khoáng sản trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên.