Chương 1: Tổng quan nghiên cứu và một số vấn đề lý thuyết Chương 2: Đánh giá thực trạng hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di tích chiến trường lịch sử Điện Biên Phủ từ tiếp cận bảo tồn di sản sống Chương 3: Bảo tồn di sản sống tại di tích chiến trường Điện Biên Phủ - Thách thức và định hướng phát triển. 7 CHƢƠNG I TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT 1.1 Tổng qu n nghiên ứu 1. Nghiên cứu bảo tồn di sản chiến trường lịch sử trên thế giới Chiến tranh đã là một trong những hoạt động phổ biến của con người thậm chí từ trước khi có lịch sử được ghi chép. Trong một chừng mực nào đó hầu hết các bộ tộc, quốc gia, nhà nước hay bất cứ một hình thái cộng đồng cư dân nào trên thế giới đều ít nhiều có liên hệ đến chiến tranh.
Mặc dù các mâu thuẫn xung đột hay chiến tranh không nhất thiết phải được tôn vinh, tự hào hay thương tiếc nhưng khó có thể nhận một thực tế là chiến tranh đã là một phần di sản không thể thiếu của nhiều quốc gia và có những ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống con người. Trong bối cảnh đó, các chiến trường nơi diễn ra các cuộc chiến trở thành một trong những dấu ấn đầy đủ nhất thể hiện nhận thức cũng như ký ức của con người về chiến tranh. Măc dù vậy, thật khó có một định nghĩa bao quát và thống nhất về khái niệm di tích chiến trường bởi tính mơ hồ về không gian đòi hỏi phải xác định một cách đầy đủ các địa điểm và ranh giới của chúng - bao gồm khu vực cốt lõi nơi diễn ra trận chiến và bất kỳ hành động hoặc địa điểm liên quan nào, ví dụ như các điểm tập trung, trại lính, đường rút lui và các cuộc giao tranh liên quan (Keir Reeves, Laura James, Geoffrey R. Tuy nhiên, di tích chiến trường cũng không thể tách rời không gian tự nhiên và không gian văn hóa - xã hội của nó tồn tại trước đó.
Điều này đồng nghĩa với di tích chiến trường lịch sử là một di sản phức hợp bao gồm nhiều yếu tổ cả cảnh quan thiên nhiên và văn hóa trong đó trung tâm là sự kiện chiến trường. Bên cạnh đó, từ góc nhìn di sản, nhiều nghiên cứu đã chỉ ra di tích chiến trường lịch sử là một chỉnh thể hợp thành từ nhiều loại hình di sản cả vật thể và phi vật thể hết sức phong phú. Các di tích vật chất có thể kể đến các loại hình kiến trúc liên quan đến trận chiến, nghĩa trang, các 8 công trình tưởng niệm cho đến các mảnh vật chất trực tiếp xuất phát từ con người trong cuộc chiến (Keir Reeves, Laura James, Geoffrey R. Di sản văn hóa phi vật thể của di tích chiến trường lịch sử cũng đa dạng được thể hiện thông qua các câu chuyện lịch sử truyền miệng, ký ức và cả sự tưởng niệm của con người đã từng trải qua cuộc chiến.
Như vậy, có thể thấy, di tích chiến trường lịch sử là một phức hợp di sản giữa quá khứ và hiện tại, giữa tự nhiên và xã hội, giữa các yếu tố vật thể và phi vật thể đồng thời cũng là một loại hình có không gian tương đối rộng lớn so với các di sản văn hóa nói chung (Sutherland, T. Tuy nhiên, trong khoảng vài thập niên gần đây trước khi trở thành một đối tượng nghiên cứu của di sản học, di tích chiến trường đã sớm được quan tâm từ cả ba lĩnh vực tiếp cận chính là lịch sử, khảo cổ học và du lịch. Nếu như từ góc độ nghiên cứu lịch sử quân sự, xu hướng phổ biến là nghiên cứu xác định các vấn đề liên quan đến chiến trường hoặc các chủ đề về diễn biến của các sự kiện có liên quan, thì các nhà khảo cổ học quan tâm đến di tích chiến trường thông qua việc tìm kiếm các dấu tích vật chất còn sót lại từ quá khứ. Dù vậy, các nghiên cứu về du lịch lại vượt qua cách nhìn truyền thống của các nghiên cứu lịch sử và khảo cổ mà chủ yếu tập trung xem xét, du lịch di sản chiến trường như một loại hình đặc biệt và nhiều tiềm năng.
Các công trình thường được trích dẫn của Seaton (1999) về trận chiến Waterloo và tác phẩm nổi tiếng không kém về du lịch và hành hương của Lloyd's (1998) đến các địa điểm liên quan đến chiến tranh thế giới thứ nhất là các nghiên cứu bắt đầu xác định các loại hình du khách đến thăm, làm sáng tỏ trong việc tìm hiểu động cơ thăm viếng và những trải nghiệm của du khách (Lloyd, D. Vào cuối những năm 1990 và 2000, các nghiên cứu khác đã mở rộng và kết hợp không chỉ các chiến trường và địa điểm liên quan đến chiến tranh, mà cả các địa điểm khác có liên quan đến cái chết, thảm họa và đau 9 khổ (Sharpley, R, 2009). Thậm chí, các tạp chí chuyên ngành về di sản đã giới thiệu chủ đề du lịch chiến tranh thành một nội dung có thảo luận phong phú trong cộng đồng học thuật. Có thể nói sự quan tâm của các lĩnh vực là khảo cổ học, lịch sử và du lịch có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng các diễn giải về các sự kiện diễn ra trên mặt đất và có ảnh hưởng đến cách các học giả và du khách đánh giá cao các chiến trường lịch sử ngày nay.
Mặc dù vậy, đã có sự thiếu cân nhắc tương đối về di tích chiến trường trong các cuộc tranh luận hiện đại về “di sản” hoặc rộng hơn là làm thế nào các tài nguyên này có thể được bảo vệ thông qua luật pháp phù hợp. Thực tế, là ngay cả UNESCO, được cho là cơ quan cao nhất trong việc bảo vệ di sản cũng không xem xét bất kỳ di sản nào liên quan đến di tích chiến trường; trong khi đó ở châu Âu chỉ có Bỉ là quốc gia đưa ba di tích chiến trường vào danh sách các di sản quốc gia. Tuy nhiên điều này đã khởi đầu cho một phong trào đấu tranh nhằm khẳng định vị trí của di sản chiến trường lịch sử và đặt nó đúng với tầm quan trọng trong hệ thống các di tích (Parent, 1979). Một trong những lý do khiến các di tích chiến trường không được thừa nhận như một di sản là tính phức hợp của nó khi nhiều dấu tích chiến trường bao gồm một diện tích lớn môi trường tự nhiên.
Dù vậy, không lâu sau đó, đến năm 1981, với Hiến chương Florence, các thể chế di sản trên thế giới đã lần đầu tiên gián tiếp công nhận chiến trường lịch sử như là một phần của di sản trong đó nhấn mạnh “di tích lịch sử là một danh lam thắng cảnh cụ thể gắn với một sự kiện đáng nhớ, chẳng hạn như một sự kiện lịch sử trọng đại; một huyền thoại nổi tiếng; một trận chiến có quy mô lớn” (ICOMOS,1981). Thực tế là rất nhiều các dấu tích chiến trường lịch sử ở châu Âu đều trải qua hàng trăm năm, do đó, việc xác định không gian bảo vệ là một thách thức cho hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di tích chiến trường ở khu vực này. Đây chính là một trong các lý do khiến cho một số học giả nghiên cứu về di sản chiến trường tiếp tục đưa ra những đề xuất nhằm xác lập cơ sở 10 pháp lý cho việc bảo tồn hệ thống di sản chiến trường cũng như xóa bỏ khoảng cách lớn về nhận thức giữa di sản chiến trường và cảnh quan. Cụ thể, trong các năm 2006 và 2009, một học giả người Anh là Garden đặt ra thuật ngữ “khu di sản” để kết hợp đặc trưng này lại với nhau; trong đó nhấn mạnh “khu di sản là một không gian xã hội phức hợp được xây dựng bởi sự tương tác và nhận thức của những cá nhân đến thăm khu di sản (Garden, M.
Trên thực tế, bất kể người ta có chấp nhận chiến trường là cảnh quan văn hóa hay 'khu di sản' thì mục đích cuối cùng của các nhà nghiên cứu cũng như quản lý di sản là nhằm duy trì tính chất lịch sử của các chiến trường đã từng tồn tại và ngăn chặn nguy cơ không gian đó bị phá hủy. Các nghiên cứu trong thời gian gần đây về hoạt động bảo tồn các di tích chiến trường lịch sử đã chỉ ra hàng loạt các vấn đề liên quan đến việc bảo tồn các di tích chiến trường. Vào năm 2010, sáu di tích chiến trường tại Anh bị đưa vào danh sách di sản có tính rủi ro cao khi xuất hiện nhiều hoạt động dân sinh tại các cộng đồng cư dân địa phương đe dọa đến tính chỉnh thể của di tích (English Heritage, 2010). Trong khi đó, hệ thống cơ sở hạ tầng giao thông cũng đã gây thiệt hại nghiêm trọng khi xuất hiện các con đường đi qua các nghĩa trang.
Cùng lúc đó, giao thông đường sắt đã trở thành mối quan tâm tại các chiến trường ở Hoa Kỳ khi có những mối đe dọa từ tuyến đường sắt đi qua khu chiến trường của cuộc chiến tranh nội chiến (Linenthal, E. Ngoài ra, nhà ở cũng là một mối đe dọa lớn khác đối với các di tích chiến trường đặc biệt trong hoàn cảnh đô thị hóa đang diễn ra với quy mô lớn. Tại Nga, các không gian đô thị được thừa nhận là đang lấn chiếm các di tích chiến trường (Gorbunov, 2011). Trong khi những cuộc xâm lấn này là không thể tránh khỏi ở một vùng đất tương đối nhỏ như châu Âu và ở một mức độ lớn hơn là ở vương quốc Anh, thì ngay cả Hoa Kỳ lớn hơn nhiều cũng đã có những tranh cãi về đề xuất phát triển cả bên trong và bên cạnh các chiến trường.
Dưới tác động của 11 đô thị hóa “các khu vực chiến trường vẫn bị suy thoái thường xuyên và đáng kể từ việc sử dụng đất liền kề”(Civil War Trust, 2012). Sự phát triển có thể xảy ra một cách hợp pháp ở những khu vực gần chiến trường, trong đó có rất nhiều ví dụ; tuy nhiên, có một số trường hợp chiếm ưu thế cho thấy mức độ của các vấn đề phải đối mặt tại các địa điểm này. Tuy nhiên, chính phủ Mỹ không thể can thiệp và mua đất mỗi khi có tranh chấp về đất chiến trường do tốn kém và mất nhiều thời gian nên chính phủ đã tổ chức chương trình bảo vệ chiến trường Mỹ vào năm 1990 nhằm nghiên cứu các biện pháp phòng ngừa để bảo vệ di sản chiến trường. Các nghiên cứu cũng đã chỉ ra sự tham gia của cả tư nhân và nhà nước để duy trì các vùng đất thiêng, nơi gắn với các chiến trường lịch sử.