Nghiên cứu bảo tồn loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp (Amentotaxus argotaenia) tại Sơn La và Hòa Bình

Loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp (Amentotaxus argotaenia) là một trong những loài thực vật quý hiếm tại Việt… 230 trang · Viện Khoa Học Lâm Nghiệp Việt Nam · 2023.

• Tác giả: Lưu Thế Trung
• Người hướng dẫn: PGS.TS: Phí Hồng Hải
• Trường học: Viện Khoa Học Lâm Nghiệp Việt Nam
• Chuyên ngành: Lâm sinh
• Đề tài: Bảo Tồn Loài Dẻ Tùng Sọc Trắng Hẹp Tại Sơn La Và Hòa Bình
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC HÌNH
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TRÊN THẾ GIỚI
• 1.1.1. Nghiên cứu về chi Dẻ tùng (Amentotaxus)
• 1.1.2. Nghiên cứu về loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp (Amentotaxus argotaenia)
• 1.2. Nghiên cứu về chi Dẻ tùng (Amentotaxus)
• 1.3. Nghiên cứu về loài Dẻ tùng sọc trắng (Amentotaxus argotaenia)
• 1.4. NHẬN XÉT VÀ ĐÁNH GIÁ CHUNG
• 2. CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học của cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại 2 tỉnh Sơn La và Hòa Bình
• 2.1.2. Nghiên cứu đa dạng di truyền các quần thể Dẻ tùng sọc trắng hẹp phân bố tại Sơn La và Hòa Bình bằng kỹ thuật phân tử ISSR
• 2.1.3. Nghiên cứu kỹ thuật nhân giống bằng hom cành Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 2.1.4. Bước đầu thử nghiệm trồng bảo tồn insitu và exsitu loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại Sơn La và Hòa Bình
• 2.1.5. Đề xuất giải pháp bảo tồn nguồn gen loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại Sơn La và Hòa Bình
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Cách tiếp cận
• 2.2.2. Phương pháp kế thừa tài liệu
• 2.2.3. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 2.2.4. Nghiên cứu đa dạng di truyền các quần thể Dẻ tùng sọc trắng hẹp phân bố tại Sơn La và Hòa Bình bằng kỹ thuật phân tử ISSR
• 2.2.5. Nghiên cứu nhân giống bằng hom cành Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 2.2.6. Nghiên cứu thử nghiệm trồng bảo tồn tại chỗ và bảo tồn chuyển chỗ loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 2.2.7. Đề xuất giải pháp bảo tồn nguồn gen Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại 2 tỉnh Sơn La và Hòa Bình
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. NGHIÊN CỨU BỔ SUNG MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC CỦA LOÀI DẺ TÙNG SỌC TRẮNG HẸP TẠI SƠN LA VÀ HÒA BÌNH
• 3.1.1. Đặc điểm hình thái của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.1.2. Đặc điểm vật hậu của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.1.3. Đặc điểm cấu tạo giải phẫu lá của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.1.4. Đặc điểm phân bố của loài cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.1.5. Một số đặc điểm cấu trúc tầng cây cao rừng tự nhiên có loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp phân bố
• 3.1.6. Nghiên cứu phân bố thực nghiệm N/D1.3, N/Hvn ở các đai cao nơi có phân bố của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.1.7. Đặc điểm tái sinh tự nhiên nơi có cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp phân bố
• 3.1.8. Nghiên cứu đa dạng di truyền các quần thể Dẻ tùng sọc trắng hẹp phân bố tại Sơn La và Hòa Bình bằng kỹ thuật phân tử ISSR
• 3.1.8.1. Đa dạng di truyền của các quần thể Dẻ tùng sọc trắng hẹp phân bố tại Sơn La và Hòa Bình
• 3.1.8.2. Mối quan hệ di truyền và đa dạng di truyền của các quần thể nghiên cứu
• 3.1.8.3. Quan hệ di truyền giữa các quần thể Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.1.8.4. Mức độ biến dị phân tử trong quần thể và giữa các quần thể Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.2. NGHIÊN CỨU KỸ THUẬT NHÂN GIỐNG BẰNG GIÂM HOM CÀNH DẺ TÙNG SỌC TRẮNG HẸP
• 3.2.1. Ảnh hưởng của chủng loại và các nồng độ chất điều hòa sinh trưởng đến khả năng nhân giống của hom cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.2.2. Ảnh hưởng của mùa vụ và chủng loại chất điều hòa sinh trưởng đến khả năng ra rễ của hom cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.2.3. Ảnh hưởng của các loại thành phần ruột bầu đến khả năng ra rễ của hom cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.3. NGHIÊN CỨU THỬ NGHIỆM TRỒNG BẢO TỒN TẠI CHỖ VÀ BẢO TỒN CHUYỂN CHỖ LOÀI DẺ TÙNG SỌC TRẮNG HẸP
• 3.3.1. Các biện pháp kỹ thuật áp dụng trong mô hình trồng thử nghiệm Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.3.2. Kết quả trồng bổ sung cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp trong KBT tại chỗ ở 2 tỉnh Sơn La và Hòa Bình
• 3.3.3. Đánh giá sinh trưởng của cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp trồng bảo tồn chuyển chỗ tại Thuận Châu – Sơn La
• 3.4. ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP BẢO TỒN NGUỒN GEN LOÀI DẺ TÙNG SỌC TRẮNG HẸP TẠI SƠN LA VÀ HÒA BÌNH
• 3.4.1. Giải pháp về bảo tồn tại chỗ loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.4.2. Giải pháp bảo tồn chuyển chỗ loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại Sơn La và Hòa Bình
• 3.4.3. Giải pháp về kỹ thuật nhân giống loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp
• 3.4.4. Giải pháp về tổ chức – xã hội
• KẾT LUẬN – TỒN TẠI – KIẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• TÀI LIỆU TIẾNG VIỆT
• TÀI LIỆU TIẾNG ANH

Tóm tắt

I. Tổng quan về bảo tồn loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại Sơn La và Hòa Bình

Loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp (Amentotaxus argotaenia) là một trong những loài thực vật quý hiếm tại Việt Nam, đặc biệt là ở hai tỉnh Sơn La và Hòa Bình. Việc bảo tồn loài này không chỉ có ý nghĩa về mặt sinh thái mà còn góp phần bảo vệ đa dạng sinh học của khu vực Tây Bắc. Nghiên cứu này nhằm cung cấp cái nhìn tổng quan về tình hình hiện tại của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp và các biện pháp bảo tồn cần thiết.

1.1. Đặc điểm sinh học của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp

Dẻ tùng sọc trắng hẹp là cây gỗ nhỡ, cao từ 7-13m, với lá đơn có mặt trên xanh thẫm và mặt dưới có dải lỗ khí màu trắng. Loài này thường mọc ở độ cao từ 950m đến 1600m, trong các khu rừng ẩm ướt và mát mẻ.

1.2. Tình trạng phân bố của Dẻ tùng sọc trắng hẹp

Loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp phân bố rải rác tại một số vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên ở Sơn La và Hòa Bình. Tuy nhiên, diện tích phân bố của loài này đang bị thu hẹp do khai thác và mất môi trường sống.

II. Vấn đề và thách thức trong bảo tồn Dẻ tùng sọc trắng hẹp

Mặc dù có giá trị sinh thái và kinh tế cao, loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc bảo tồn. Nguy cơ tuyệt chủng do khai thác quá mức và mất môi trường sống là những vấn đề nghiêm trọng cần được giải quyết.

2.1. Nguy cơ tuyệt chủng của Dẻ tùng sọc trắng hẹp

Theo danh sách đỏ IUCN, Dẻ tùng sọc trắng hẹp được xếp vào nhóm loài ít nguy cấp. Tuy nhiên, nếu không có biện pháp bảo tồn kịp thời, loài này có thể trở thành nguy cấp trong tương lai.

2.2. Tác động của khai thác và biến đổi khí hậu

Khai thác gỗ và biến đổi khí hậu đang làm giảm nghiêm trọng quy mô quần thể Dẻ tùng sọc trắng hẹp. Việc mất môi trường sống do phát triển nông nghiệp và đô thị hóa cũng là một trong những nguyên nhân chính.

III. Phương pháp bảo tồn Dẻ tùng sọc trắng hẹp hiệu quả

Để bảo tồn loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp, cần áp dụng các phương pháp bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ loài mà còn duy trì đa dạng sinh học trong khu vực.

3.1. Bảo tồn tại chỗ In situ

Bảo tồn tại chỗ là phương pháp bảo vệ loài trong môi trường tự nhiên của nó. Việc thiết lập các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia là rất cần thiết để bảo vệ Dẻ tùng sọc trắng hẹp.

3.2. Bảo tồn chuyển chỗ Ex situ

Bảo tồn chuyển chỗ bao gồm việc nhân giống và trồng cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp ở các khu vực khác. Phương pháp này giúp duy trì nguồn gen và tạo điều kiện cho loài phát triển trong môi trường an toàn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về Dẻ tùng sọc trắng hẹp

Nghiên cứu về Dẻ tùng sọc trắng hẹp đã cho thấy nhiều kết quả khả quan trong việc bảo tồn và phát triển loài. Các biện pháp kỹ thuật nhân giống và trồng thử nghiệm đã được áp dụng thành công tại Sơn La và Hòa Bình.

4.1. Kết quả nhân giống Dẻ tùng sọc trắng hẹp

Các thí nghiệm nhân giống bằng hom cành đã cho thấy tỷ lệ ra rễ cao, cho phép nhân giống loài này một cách hiệu quả. Kỹ thuật này đã được áp dụng tại nhiều khu vực khác nhau.

4.2. Đánh giá sinh trưởng của cây trồng

Kết quả đánh giá sinh trưởng của cây Dẻ tùng sọc trắng hẹp trồng tại các khu bảo tồn cho thấy cây phát triển tốt, góp phần vào việc bảo tồn loài trong tự nhiên.

V. Kết luận và tương lai của bảo tồn Dẻ tùng sọc trắng hẹp

Bảo tồn loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp là một nhiệm vụ cấp bách và cần thiết. Các biện pháp bảo tồn hiện tại cần được củng cố và mở rộng để đảm bảo sự tồn tại bền vững của loài này trong tương lai.

5.1. Tầm quan trọng của bảo tồn Dẻ tùng sọc trắng hẹp

Bảo tồn Dẻ tùng sọc trắng hẹp không chỉ bảo vệ một loài thực vật quý hiếm mà còn duy trì sự cân bằng sinh thái trong khu vực Tây Bắc.

5.2. Đề xuất các giải pháp bảo tồn trong tương lai

Cần có sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng địa phương để triển khai các giải pháp bảo tồn hiệu quả cho Dẻ tùng sọc trắng hẹp.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Nghiên cứu một số cơ sở khoa học để bảo tồn loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp (Amentotaxus argotaenia (Hance) Pilg.) tại hai tỉnh Sơn La và Hòa Bình" do nghiên cứu sinh Lưu Thế Trung thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Vũ Quang Nam và TS. Trần Hồ Quang, bảo vệ tại Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam năm 2023 thuộc chuyên ngành Lâm sinh (mã số 9620205). Luận án được thực hiện dựa trên nguồn số liệu thu thập giai đoạn 2017–2022 và kế thừa một phần số liệu từ đề tài khoa học công nghệ cấp Bộ Giáo dục và Đào tạo (2016–2017) do chính tác giả làm chủ nhiệm.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Hai tỉnh Sơn La và Hòa Bình nằm tại trung tâm đa dạng sinh học của vùng Tây Bắc Việt Nam. Theo Quyết định số 2860/QĐ-BNN-TCLN ngày 27/7/2022, diện tích đất có rừng của Sơn La là 659.837 ha (rừng tự nhiên chiếm 5,83% cả nước, độ che phủ 46,4%) và của Hòa Bình là 266.529 ha (rừng tự nhiên chiếm 1,4% cả nước, độ che phủ 51,54%). Nơi đây lưu giữ nhiều loài thực vật hạt trần quý hiếm như Bách xanh, Pơ mu, Du sam, Thông xuân nha, Thông pà cò, Đỉnh tùng, Thông đỏ bắc, Thông lông gà và Dẻ tùng sọc trắng hẹp.

Loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp (Amentotaxus argotaenia (Hance) Pilg.) thuộc họ Thông đỏ (Taxaceae) là loài cây gỗ nhỡ cao từ 7–13 m, có giá trị cao về mặt khoa học, thẩm mỹ cảnh quan, lấy gỗ và chiết xuất dược liệu kháng tế bào ung thư. Trong tự nhiên, loài này mọc rải rác trên diện tích hẹp ở các đai núi đá vôi từ 950–1.600 m. Do sinh cảnh bị chia cắt, phá rừng, số lượng cây mẹ gieo giống còn rất ít, khả năng tái sinh tự nhiên kém và tốc độ sinh trưởng chậm, loài này đối mặt với nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Theo danh lục đỏ của IUCN (tháng 4/2014), loài được xếp ở mức Ít nguy cấp (NT) nhưng đã từng được phân hạng Sẽ nguy cấp (VU) năm 2010 và Nguy cấp (EN) năm 2012 ở phạm vi toàn cầu hoặc khu vực.

Khoảng trống nghiên cứu được chỉ ra là: Các công trình tại Việt Nam trước đây chủ yếu dừng lại ở việc điều tra phân bố, ghi nhận thành phần loài và mô tả hình thái học đại cương. Còn thiếu các nghiên cứu định lượng toàn diện về đặc điểm sinh học, giải phẫu, vật hậu, đánh giá cấu trúc đa dạng di truyền bằng chỉ thị phân tử, cũng như hoàn thiện kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng và xây dựng các mô hình thử nghiệm gây trồng bảo tồn tại chỗ (in situ) và chuyển chỗ (ex situ).

Mục tiêu nghiên cứu

1. Mục tiêu lý luận: Xây dựng được một số cơ sở khoa học góp phần bảo tồn nguồn gen loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại hai tỉnh Sơn La và Hòa Bình.
2. Mục tiêu thực tiễn:
   • Xác định được một số đặc điểm sinh học, đặc điểm di truyền nguồn gen của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại Sơn La và Hòa Bình.
   • Xác định được các biện pháp kỹ thuật nhân giống và gây trồng bảo tồn loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại hai địa bàn nghiên cứu.
   • Đề xuất bổ sung hệ thống giải pháp kỹ thuật lâm sinh và quản lý nhằm bảo tồn nguồn gen loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại Sơn La và Hòa Bình.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp (Amentotaxus argotaenia (Hance) Pilg.), họ Thông đỏ (Taxaceae).
• Phạm vi không gian: Các lâm phần rừng tự nhiên có phân bố loài tại 4 điểm:
  • Xã Tân Lập và xã Chiềng Sơn, huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La (thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha).
  • Xã Hang Kia và xã Pà Cò, huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình (thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia – Pà Cò).
  • Địa điểm trồng khảo nghiệm chuyển chỗ tại huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La.
• Phạm vi thời gian: Thu thập dữ liệu thực địa, theo dõi vật hậu từ tháng 3/2017 đến tháng 8/2020; các thí nghiệm giâm hom và mô hình bảo tồn được theo dõi đánh giá đến năm 2022.
• Giới hạn nghiên cứu: Do không thu hái được hạt trong tự nhiên để nhân giống hữu tính, nội dung nhân giống tập trung vào kỹ thuật giâm hom cành; thử nghiệm trồng bảo tồn in situ tại Mộc Châu và Hang Kia, trồng bảo tồn ex situ tại Thuận Châu bằng nguồn cây hom 12 tháng tuổi.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trên thế giới

• Phân loại và hình thái: Robert Knud Friedrich Pilger (1916) lần đầu mô tả chi Amentotaxus và chuyển loài sang họ Taxaceae. Hui-Lin Li (1952) bổ sung giải phẫu lá và độ rộng dải khí khổng. D.K. Ferguson (1985) công bố loài A. assamica ở Ấn Độ. Leonid V. Averyanov và cs (2014), Aljos Farjon (2001, 2010, 2013), Philip Ian Thomas và cs (2007, 2013), Keith Rushforth (1987), Peter G. Gosling (2008, 2016) hoàn thiện hệ thống phân loại, mô tả cơ quan sinh sản và cấu trúc hạt. Lian-Ming Gao và cs (2017, 2019) dựa trên dữ liệu hình thái và 5 mã vạch DNA (rbcL, matK, trnH-psbA, trnL-F, ITS) khẳng định A. hatuyenensis đồng nhất với A. yunnanensis, đồng thời công bố loài mới A. hekouensis, xác định chi gồm 6 loài.
• Sinh thái và phân bố: Nghiên cứu của Chin-Su Lin (2007), Das A. (2011), Zhou Q.X. (2001), Xiaodong Li (1990), Fu L.K. (1999), Hilton-Taylor và cs (2013) chỉ rõ các loài chi Amentotaxus phân bố hạn hẹp ở Đông Bắc Ấn Độ, Nam Trung Quốc, Đài Loan, Bắc Việt Nam và Lào; thường sống ở rừng mưa nhiệt đới/á nhiệt đới thường xanh núi đá vôi karst, độ cao 400–2.300 m, ưa ẩm, chịu bóng và có mật độ cá thể thấp.
• Đa dạng di truyền phân tử:
  • Guan Qi-liang và cs (1993) xác định bộ nhiễm sắc thể của loài là $2n = 40 = 4m + 36T$.
  • Wang Chieh-Ting và cs (1996) dùng RAPD và Isozyme nghiên cứu A. formosana.
  • Wang De-Lian và cs (2005) dùng RAPD khảo sát A. yunnanensis ghi nhận đa dạng di truyền ở cấp loài cao ($P = 79,0%$, $H_e = 0,2718$) nhưng trong quần thể thấp ($P = 6,9 - 18,0%$).
  • Xue-Jun Ge và cs (2005) dùng 15 mồi ISSR trên 310 cá thể chi Amentotaxus, thu được 193 locus, phân tích AMOVA cho thấy dị biệt giữa các loài chiếm 27,38%, giữa các quần thể chiếm 57,70% và trong quần thể là 14,92%.
  • Ya-Zhu Ko (2011) và Chin-Shang Ho và cs (2012) phát triển 15 cặp mồi SSR/microsatellite.
  • Wang Shuai (2017) giải trình tự transcriptome thu được 14 Gb dữ liệu, 82.884 unigene và 2.827 chỉ thị SSR.
  • Qiqi Huang và cs (2018) phát triển 23 bộ chỉ thị SSR đa hình; Xiaoxian Ruan (2019) giải trình tự Illumina xác định 5.510 EST-SSR và phát triển 22 EST-SSR đa hình.
• Kỹ thuật nhân giống: Peter G. Gosling (2016) nghiên cứu nhân giống hạt; Chen Zhao-feng (2006) sử dụng chất điều hòa sinh trưởng TAB giâm hom cành 1 năm tuổi; các nhà khoa học Trung Quốc nuôi cấy mô chồi nách in vitro trên môi trường 1/2 MS bổ sung B5, Kinetin, NAA, IBA, 6-BA cho tỷ lệ sống đạt 93%.

Các hướng nghiên cứu tại Việt Nam

• Hệ thống phân loại, phân bố và lâm học: Nguyễn Hoàng Nghĩa (2002, 2004, 2006), Nguyễn Đức Tố Lưu và Philip Ian Thomas (2004), Nguyễn Tiến Hiệp (2004), Phan Văn Thăng (2013), Hoàng Văn Sâm (2013, 2015), Vương Duy Hưng và cs (2018), Nguyễn Diên Quang (2017), Mai Văn Chuyên và Trần Minh Hợi (2011), Nguyễn Lương Thiện (2014), Nông Văn Cường (2017), Đỗ Văn Trường và Nguyễn Bá Tâm (2017), Phạm Văn Thế (2003, 2013) đã ghi nhận sự phân bố của chi Amentotaxus ở Việt Nam gồm 3 loài (A. argotaenia, A. yunnanensis, A. poilanei). Các nghiên cứu mô tả đặc điểm sinh cảnh núi đá vôi dốc $30 - 35^\circ$, khí hậu á nhiệt đới, lượng mưa $> 1.200\text{ mm}$, thường mọc hỗn giao với cây lá kim (Thông tre lá ngắn, Thiết sam giả, Đỉnh tùng, Bách xanh) và cây lá rộng họ Dẻ, Côm, Dầu. Khả năng tái sinh tự nhiên chủ yếu ở tầng cây mạ ($H < 50\text{ cm}$), số lượng cây chuyển tiếp lên tầng cây con rất hiếm do độ tàn che lớn ($> 0,9$) và tầng thảm tươi dày.
• Nhân giống và gây trồng: Phan Văn Thăng (2013) giâm hom A. argotaenia bằng IAA 1.000 ppm đạt tỷ lệ ra rễ $> 75%$ sau 150 ngày; Phan Thị Thanh Huyền (2014) giâm hom bằng IAA 1.000 ppm đạt tỷ lệ $> 50%$; Trần Minh Tuấn (2013) khảo nghiệm hạt tại Ba Vì (khối lượng 1.000 hạt đạt 1,670 kg, thế nảy mầm 28%); Nguyễn Mạnh Cường (2011) trồng bảo tồn ex situ 400 cây thuộc 4 loài cây lá kim (trong đó có A. yunnanensis) tại Vườn quốc gia Cúc Phương.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết

Tiêu chí nghiên cứu	Tình trạng trước luận án	Đóng góp giải quyết của luận án
Sinh học, vật hậu, giải phẫu	Mô tả sơ lược, thiếu số liệu định lượng liên tục	Theo dõi vật hậu 2 năm liên tục (2017–2020), phân tích giải phẫu lá, đất, khí hậu tại Sơn La và Hòa Bình
Đa dạng di truyền phân tử	Chưa có nghiên cứu di truyền phân tử đối với loài tại Việt Nam	Ứng dụng kỹ thuật ISSR đánh giá đa dạng di truyền và cấu trúc quần thể tại 3 vùng phân bố
Kỹ thuật nhân giống giâm hom	Thử nghiệm đơn lẻ, quy mô nhỏ, chưa tối ưu hóa	Khảo nghiệm toàn diện ảnh hưởng của 3 loại CĐHST (IAA, IBA, NAA), các dải nồng độ, mùa vụ và thành phần ruột bầu
Gây trồng bảo tồn	Chưa có mô hình thực nghiệm bài bản cho loài tại Tây Bắc	Xây dựng mô hình bảo tồn in situ tại Xuân Nha, Hang Kia và bảo tồn ex situ tại Thuận Châu

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung tiếp cận nghiên cứu

• Tiếp cận kế thừa: Kế thừa tài liệu điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, bản đồ hiện trạng rừng và các nghiên cứu thực vật học của các tác giả đi trước.
• Tiếp cận có sự tham gia (PRA): Phối hợp với chính quyền, cộng đồng địa phương và Ban quản lý các Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, Hang Kia – Pà Cò.
• Tiếp cận thực nghiệm theo vùng cụ thể: Nghiên cứu thực địa trên các sinh cảnh karst đặc trưng ở Sơn La và Hòa Bình.
• Tiếp cận hệ thống: Kết hợp đồng bộ từ quy luật cấu trúc lâm phần, tái sinh tự nhiên, vật hậu học, di truyền phân tử đến quy trình kỹ thuật nhân giống và xây dựng mô hình bảo tồn.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU                             |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|             THU THẬP TÀI LIỆU, ĐIỀU TRA KHẢO SÁT, LẬP Ô TIÊU CHUẨN                |
+----+---------------------+----------------------+---------------------+-----------+
     |                     |                      |                     |
     v                     v                      v                     v
+------------+     +---------------+     +------------------+     +-----------------+
| SINH HỌC & |     |  ĐA DẠNG DI   |     | KỸ THUẬT NHÂN    |     | THỬ NGHIỆM TRỒNG|
|  LÂM HỌC   |     |  TRUYỀN ISSR  |     | GIỐNG GIÂM HOM   |     | BẢO TỒN IN/EX   |
+----+-------+     +-------+-------+     +--------+---------+     +--------+--------+
     |                     |                      |                        |
     +---------------------+----------------------+------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                 ĐỀ XUẤT HỆ THỐNG GIẢI PHÁP BẢO TỒN NGUỒN GEN                      |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                                BÁO CÁO LUẬN ÁN                                    |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

1. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh học và lâm học

• Hình thái và kích thước: Khảo sát 12 cây (6 cây trưởng thành và 6 cây tái sinh có $D_{1.3} < 6\text{ cm}$) tại Sơn La và Hòa Bình. Đo đường kính ngang ngực ($D_{1.3}$) bằng thước kẹp theo 2 chiều Đông - Tây, Nam - Bắc; đo chiều cao vút ngọn ($H_{vn}$), chiều cao dưới cành ($H_{dc}$) bằng thước đo cao Blumeleiss. Thu mẫu và quan sát thân, vỏ, cành ở 3 vị trí tán (ngọn, giữa, dưới), lá, hoa, nón, hạt và hệ rễ.
• Vật hậu học: Thực hiện theo phương pháp của Lê Mộng Chân (2000), Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) và Nguyễn Đức Tố Lưu và cs (2004). Theo dõi 6 cây trưởng thành sinh trưởng tốt định kỳ từ ngày 1 đến ngày 10 hàng tháng trong giai đoạn từ tháng 3/2017 đến tháng 8/2020. Ghi nhận thời kỳ đâm chồi, ra lá non, ra nón, nón chín và rụng.
• Giải phẫu lá và phân tích môi trường: Cắt lát giải phẫu mặt cắt ngang lá, quan sát mô dậu, tầng cutin, bó sợi thịt lá và dải khí khổng. Đào và mô tả phẫu diện đất tại Chiềng Sơn (Mộc Châu) và Hang Kia (Mai Châu); phân tích các chỉ tiêu cơ giới, lý hóa tính của đất; thu thập số liệu khí tượng đai cao.
• Cấu trúc lâm phần và tái sinh: Lập các ô tiêu chuẩn (OTC) diện tích $2.000\text{ m}^2$ ($40\text{ m} \times 50\text{ m}$) tại các lâm phần có loài phân bố; lập các ô dạng bản (ODB) diện tích $25\text{ m}^2$ ($5\text{ m} \times 5\text{ m}$) ở 4 góc và tâm OTC. Tính toán mật độ tầng cây cao, chỉ số quan trọng ($IVI%$), mô hình hóa phân bố thực nghiệm số cây theo cấp đường kính ($N/D_{1.3}$) và theo cấp chiều cao ($N/H_{vn}$), độ tàn che (ĐTC). Đánh giá mật độ cây tái sinh, phân loại nguồn gốc (hạt/chồi), phân cấp chiều cao ($H < 50\text{ cm}$, $50 - 100\text{ cm}$, $> 100\text{ cm}$) và chất lượng (tốt, trung bình, xấu).

2. Phương pháp nghiên cứu đa dạng di truyền bằng chỉ thị phân tử ISSR

• Thu thập mẫu lá non sạch bệnh của các cá thể thuộc 3 quần thể tự nhiên tại Sơn La và Hòa Bình, bảo quản trong túi hạt hút ẩm silica gel.
• Tách chiết DNA tổng số, kiểm tra độ tinh sạch và nồng độ DNA.
• Thực hiện phản ứng PCR với danh sách các mồi ISSR chọn lọc; thiết lập thành phần phản ứng và chu trình nhiệt tối ưu.
• Điện di sản phẩm PCR trên gel agarose, nhuộm màu và chụp ảnh bản gel dưới ánh sáng tử ngoại.
• Xây dựng ma trận nhị phân (0/1), xử lý số liệu tính tỷ lệ locus đa hình ($P%$), chỉ số đa dạng di truyền Shannon ($I$), khoảng cách di truyền Nei, phân tích tọa độ chính (PCoA), phân tích phương sai phân tử (AMOVA) và dựng biểu đồ hình cây (dendrogram).

3. Phương pháp nghiên cứu kỹ thuật giâm hom cành

• Thu hom cành bánh tẻ 1 năm tuổi trên cây mẹ khỏe mạnh.
• Thí nghiệm 1 (Chất điều hòa sinh trưởng và nồng độ): Khảo nghiệm 3 loại chất (IAA, IBA, NAA) ở các nồng độ khác nhau so với đối chứng không xử lý thuốc.
• Thí nghiệm 2 (Mùa vụ và chất điều hòa sinh trưởng): Khảo nghiệm các thời vụ giâm hom trong năm kết hợp với loại chất điều hòa sinh trưởng tối ưu từ thí nghiệm 1.
• Thí nghiệm 3 (Thành phần ruột bầu/giá thể): Khảo nghiệm các công thức phối trộn giá thể ruột bầu (đất tầng mặt, cát, mùn, phân vi sinh...).
• Chỉ tiêu theo dõi: Tỷ lệ hom ra rễ (%), số rễ trung bình/hom (rễ), chiều dài rễ trung bình (cm), tỷ lệ bật chồi (%).

4. Phương pháp thử nghiệm trồng bảo tồn

• Bảo tồn tại chỗ (in situ): Trồng bổ sung dưới tán rừng tự nhiên tại Khu BTTN Xuân Nha (Mộc Châu, Sơn La) và Khu BTTN Hang Kia – Pà Cò (Mai Châu, Hòa Bình).
• Bảo tồn chuyển chỗ (ex situ): Trồng thử nghiệm tại huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La bằng nguồn cây giống giâm hom đạt 12 tháng tuổi.
• Chỉ tiêu đánh giá: Tỷ lệ sống (%), mức độ tăng trưởng chiều cao ($H_{vn}$) và đường kính gốc ($D_{00}$) định kỳ theo thời gian chăm sóc.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế liên quan đến chi Amentotaxus và loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp (Amentotaxus argotaenia):

1. Lịch sử phân loại học và hình thái: Trình bày sự thay đổi vị trí phân loại từ họ Cephalotaxaceae sang họ Taxaceae; ghi nhận các mốc công bố loài của Pilger (1916), Li (1952), Ferguson (1985) và Gao (2017, 2019). Xác lập hệ thống 6 loài hiện nay, trong đó loài A. argotaenia có vùng phân bố tương đối rộng nhưng quần thể bị chia cắt manh mún.
2. Đặc điểm phân bố và sinh thái học: Tổng hợp dẫn liệu tại Trung Quốc, Lào, Ấn Độ và Việt Nam. Các quần thể tự nhiên tập trung tại các đai cao từ 500–2.000 m trên núi đá vôi, trong kiểu rừng kín thường xanh á nhiệt đới mưa mùa, đất có độ dốc lớn, tầng đất mỏng, độ tàn che cao.
3. Đa dạng di truyền và nhân giống: Phân tích các thành tựu sử dụng chỉ thị phân tử (RAPD, Isozyme, ISSR, SSR, EST-SSR) trên thế giới. Đánh giá các thử nghiệm nhân giống từ hạt, giâm hom cành bằng hóa chất TAB, IAA và nuôi cấy mô in vitro.
4. Hiện trạng nghiên cứu ở Việt Nam và đánh giá chung: Khẳng định ở Việt Nam chưa có nghiên cứu hệ thống nào về đa dạng di truyền phân tử cho loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp, thiếu các quy trình nhân giống chuẩn hóa và chưa có mô hình trồng rừng bảo tồn được theo dõi định lượng.

Chương 2: Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 thiết kế chi tiết 5 nội dung nghiên cứu lớn và hệ thống phương pháp luận thực hiện:

1. Nội dung:
   • Nghiên cứu bổ sung đặc điểm sinh học (hình thái, vật hậu, giải phẫu lá, phân bố, sinh thái, cấu trúc rừng, tái sinh tự nhiên).
   • Nghiên cứu đa dạng di truyền 3 quần thể bằng chỉ thị phân tử ISSR.
   • Hoàn thiện kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng bằng giâm hom cành (CĐHST, nồng độ, mùa vụ, giá thể).
   • Xây dựng mô hình thử nghiệm trồng bảo tồn in situ và ex situ.
   • Đề xuất các giải pháp bảo tồn nguồn gen bền vững.
2. Phương pháp: Mô tả chi tiết quy trình thu thập số liệu hiện trường tại 4 xã (Tân Lập, Chiềng Sơn, Hang Kia, Pà Cò); phương pháp giải phẫu và phân tích đất; phương pháp phòng thí nghiệm sinh học phân tử PCR-ISSR; phương pháp bố trí thí nghiệm nhân giống và thiết lập các mô hình trồng rừng bảo tồn.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

1. Đặc điểm sinh học và lâm học loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp

• Hình thái và vật hậu: Dẻ tùng sọc trắng hẹp là cây gỗ nhỡ, thân thẳng, vỏ nứt dọc màu xám nâu; lá hình dải mũi mác, mặt trên xanh thẫm, mặt dưới có 2 dải khí khổng màu trắng bạc rõ nét. Chu kỳ vật hậu kéo dài 2 năm: Cây bắt đầu ra nón non vào khoảng tháng 11 năm trước (năm 2018), nón phát triển qua mùa đông và chín thành thục chuyển sang màu đỏ rực vào tháng 4 đến tháng 7 năm kế tiếp (năm 2019).
• Cấu tạo giải phẫu lá: Mặt cắt ngang phiến lá cho thấy lớp biểu bì dày có tầng cutin phát triển; mô dậu gồm các tế bào xếp sít nhau; trong phần thịt lá xuất hiện các bó sợi mô cứng nâng đỡ bắt màu xanh nằm xen kẽ; dải khí khổng ở mặt dưới lá gồm các hàng lỗ khí màu trắng đặc trưng, hẹp hơn dải viền mép lá.
• Đặc điểm lập địa và cấu trúc lâm phần: Loài mọc trên đất phát triển từ đá vôi (rendzina), tầng đất mỏng đến trung bình, hàm lượng mùn cao ở lớp mặt, pH hơi chua đến trung tính. Cấu trúc tầng cây cao có sự tham gia của các loài lá kim và lá rộng ưu thế; phân bố thực nghiệm $N/D_{1.3}$ và $N/H_{vn}$ tuân theo quy luật giảm số cây ở các cấp kích thước lớn.
• Đặc điểm tái sinh tự nhiên: Cây tái sinh chủ yếu có nguồn gốc từ hạt ở giai đoạn cây mạ ($H < 50\text{ cm}$), mật độ cây mạ cao quanh gốc cây mẹ nhưng tỷ lệ chuyển tiếp lên cây con ($H > 100\text{ cm}$) rất thấp do tán rừng quá rậm (độ tàn che $> 0,8$) và thảm tươi cạnh tranh ánh sáng. Tại một số điểm ghi nhận thêm tái sinh chồi từ gốc cây bị gãy đổ.

2. Đa dạng di truyền các quần thể bằng chỉ thị ISSR

• Khảo sát các mồi ISSR chọn lọc cho thấy mức độ đa hình cao giữa các mẫu nghiên cứu.
• Các chỉ số di truyền phân tử (tỷ lệ locus đa hình $P%$, chỉ số đa dạng Shannon $I$, hệ số dị hợp tử mong đợi $H_e$) phản ánh mức độ biến động di truyền trong quần thể và giữa các quần thể tại Sơn La và Hòa Bình.
• Phân tích AMOVA chỉ ra phần lớn biến dị di truyền tồn tại giữa các quần thể do sự cách ly địa lý và chia cắt sinh cảnh sinh thái; phân tích tọa độ chính (PCoA) và biểu đồ hình cây (dendrogram) phân tách rõ ràng các nhóm mẫu tương ứng với các vùng địa lý thu mẫu.

3. Kỹ thuật nhân giống bằng giâm hom cành

• Ảnh hưởng của chất điều hòa sinh trưởng (CĐHST) và nồng độ: Các công thức xử lý bằng IAA, IBA và NAA đều cho tỷ lệ ra rễ, số lượng rễ và chiều dài rễ vượt trội so với công thức đối chứng. Trong đó, chất kích thích IAA và IBA ở nồng độ thích hợp (công thức tối ưu như CT20 trong bố trí thí nghiệm) đạt tỷ lệ ra rễ cao nhất, rễ phân nhánh đều và hom sớm bật chồi mới khỏe mạnh.
• Ảnh hưởng của mùa vụ: Giâm hom vào vụ Thu Đông / cuối Đông đầu Xuân cho tỷ lệ ra rễ và chất lượng bộ rễ cao hơn so với vụ Hè nắng nóng nhiệt độ cao.
• Ảnh hưởng của giá thể ruột bầu: Hỗn hợp giá thể tơi xốp, thoát nước tốt nhưng giữ ẩm ổn định (đất mùn kết hợp cát sạch hoặc đất mặt đóng bầu) giúp rễ hom phát triển thuận lợi, hạn chế hiện tượng thối gốc.

4. Thử nghiệm trồng bảo tồn tại chỗ (in situ) và chuyển chỗ (ex situ)

• Mô hình bảo tồn tại chỗ: Trồng bổ sung cây hom 12 tháng tuổi dưới tán rừng tự nhiên tại Khu BTTN Xuân Nha (Sơn La) và Hang Kia – Pà Cò (Hòa Bình). Cây trồng đạt tỷ lệ sống ổn định, sinh trưởng chiều cao và đường kính gốc tiến triển thuận lợi trong điều kiện che bóng tự nhiên thích hợp.
• Mô hình bảo tồn chuyển chỗ: Trồng khảo nghiệm tại Thuận Châu (Sơn La). Sau thời gian theo dõi định kỳ, cây hom thích ứng tốt với điều kiện lập địa mới, tỷ lệ sống đạt mức cao, tăng trưởng $H_{vn}$ và $D_{00}$ chứng minh tính khả thi của giải pháp bảo tồn ngoại vi.

5. Đề xuất giải pháp bảo tồn nguồn gen

Luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp:

• Bảo tồn tại chỗ (in situ): Khoanh vùng bảo vệ nghiêm ngặt các cây mẹ hiện có tại Xuân Nha và Hang Kia – Pà Cò; điều chỉnh độ tàn che tán rừng (mở tán cục bộ) quanh gốc cây mẹ để thúc đẩy cây tái sinh hạt chuyển tiếp tầng.
• Bảo tồn chuyển chỗ (ex situ): Mở rộng diện tích trồng bảo tồn ngoại vi tại các trạm thực nghiệm lâm nghiệp (như Thuận Châu) và các vườn thực vật, lưu giữ nguồn gen sạch bệnh.
• Kỹ thuật nhân giống: Ứng dụng quy trình giâm hom cành bánh tẻ bằng chất điều hòa sinh trưởng để chủ động tạo nguồn cây giống chất lượng cao phục vụ trồng rừng bảo tồn.
• Tổ chức – xã hội: Tăng cường tuần tra bảo vệ rừng của lực lượng kiểm lâm, giao khoán bảo vệ rừng gắn với hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng dân cư địa phương sống ven rừng đặc dụng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

1. Cung cấp hệ thống dữ liệu toàn diện và có căn cứ khoa học về đặc điểm sinh học, giải phẫu lá, vật hậu học chu kỳ 2 năm, cấu trúc lâm phần và đặc tính tái sinh tự nhiên của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại hai tỉnh Sơn La và Hòa Bình.
2. Lần đầu tiên tại Việt Nam phân tích và xác định được cấu trúc đa dạng di truyền, mức độ biến dị phân tử trong và giữa 3 quần thể tự nhiên của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp ở vùng Tây Bắc bằng kỹ thuật chỉ thị phân tử ISSR, làm rõ mối quan hệ di truyền theo không gian phân bố.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và công nghệ

1. Xây dựng và hoàn thiện quy trình kỹ thuật nhân giống sinh dưỡng bằng phương pháp giâm hom cành Dẻ tùng sọc trắng hẹp, xác định rõ loại chất điều hòa sinh trưởng, nồng độ xử lý, thời vụ giâm hom và thành phần ruột bầu tối ưu, giải quyết triệt để sự thiếu hụt nguồn giống do hạt tự nhiên khan hiếm.
2. Khảo nghiệm thành công các mô hình trồng bổ sung bảo tồn tại chỗ (in situ) tại Khu BTTN Xuân Nha, Khu BTTN Hang Kia – Pà Cò và mô hình trồng bảo tồn chuyển chỗ (ex situ) tại Thuận Châu (Sơn La) từ nguồn cây hom 12 tháng tuổi.
3. Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp kỹ thuật và quản lý có tính khả thi cao nhằm bảo tồn bền vững nguồn gen loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tại khu vực Tây Bắc.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Do số lượng cây mẹ gieo giống trong tự nhiên rất ít, mùa quả chín ngắt quãng và hạt thường bị động vật ăn hoặc rụng sớm khi phôi chưa hoàn thiện, luận án chưa thể thu thập đủ hạt để thực hiện các nghiên cứu so sánh nhân giống hữu tính quy mô lớn.
  • Các mô hình thử nghiệm trồng bảo tồn in situ và ex situ mới dừng lại ở giai đoạn đánh giá sinh trưởng bước đầu trên nguồn cây hom 12 tháng tuổi, do giới hạn về thời gian thực hiện luận án tiến sĩ.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Tiếp tục theo dõi lâu dài động thái sinh trưởng, khả năng thích nghi và khả năng ra hoa tạo nón của cây trồng trong các mô hình bảo tồn in situ và ex situ.
  • Mở rộng nghiên cứu bảo tồn nguồn gen bằng kỹ thuật nuôi cấy mô tế bào in vitro và bảo quản lạnh hạt phấn/phôi hạt khi có điều kiện thu mẫu.
  • Điều tra mở rộng các quần thể phân bố tiềm năng khác tại các tỉnh lân cận thuộc vùng Tây Bắc và Đông Bắc.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng và tham khảo:
  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên: Chuyên ngành Lâm sinh, Quản lý tài nguyên rừng, Sinh học thực vật, Bảo tồn đa dạng sinh học có thể sử dụng phương pháp luận, quy trình phân tích ISSR và kỹ thuật giâm hom làm tài liệu học tập và nghiên cứu.
  • Giảng viên, nhà nghiên cứu: Bổ sung tư liệu giảng dạy thực vật rừng hạt trần quý hiếm và xây dựng các đề tài nghiên cứu chuyên sâu về sinh lý học, di truyền học cá thể cây rừng.
  • Ban quản lý rừng đặc dụng và Chi cục Kiểm lâm: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha, Khu BTTN Hang Kia – Pà Cò, Vườn quốc gia Hoàng Liên, Tam Đảo, Ba Vì, Pù Luông ứng dụng trực tiếp các giải pháp kỹ thuật mở tán hỗ trợ tái sinh và quy trình giâm hom để nhân rộng loài.
  • Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cục Lâm nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn làm căn cứ phân hạng mức độ bảo tồn, xây dựng chương trình bảo tồn nguồn gen thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm cấp quốc gia.
• Phần nội dung đáng tham khảo nhất: Quy trình xử lý chất điều hòa sinh trưởng trong nhân giống giâm hom (Chương 3), phương pháp đánh giá đa dạng di truyền bằng ISSR (Chương 2 và 3), và các giải pháp lâm sinh can thiệp hỗ trợ tái sinh tại chỗ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chu kỳ vật hậu ra nón và chín của loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp diễn ra như thế nào tại Sơn La và Hòa Bình?

Theo số liệu theo dõi thực địa liên tục từ tháng 3/2017 đến tháng 8/2020 của luận án, loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp có chu kỳ vật hậu kéo dài 2 năm. Nón non bắt đầu xuất hiện vào khoảng tháng 11 năm trước (ghi nhận tháng 11/2018), phát triển qua mùa đông và chín thành thục chuyển sang màu đỏ mọng vào khoảng tháng 4 đến tháng 7 năm tiếp theo (ghi nhận tháng 4/2019).

2. Chỉ thị phân tử ISSR đã làm sáng tỏ điều gì về đa dạng di truyền của loài?

Phân tích ISSR trên các mẫu lá thu từ 3 quần thể tại Sơn La và Hòa Bình cho thấy mức độ đa hình di truyền rõ rệt. Phân tích phương sai phân tử (AMOVA) chỉ ra biến dị di truyền tồn tại chủ yếu giữa các quần thể do sự chia cắt địa lý của các rặng núi đá vôi; biểu đồ PCoA và sơ đồ hình cây phân tách các cá thể thành các nhánh di truyền độc lập tương ứng với từng vùng phân bố tự nhiên.

3. Những yếu tố kỹ thuật nào quyết định thành công khi giâm hom cành Dẻ tùng sọc trắng hẹp?

Khảo nghiệm của luận án xác định 3 yếu tố then chốt: (1) Sử dụng hom cành bánh tẻ 1 năm tuổi xử lý bằng chất điều hòa sinh trưởng IAA hoặc IBA ở nồng độ thích hợp; (2) Thời vụ giâm hom tốt nhất vào vụ Thu Đông / cuối Đông đầu Xuân khi thời tiết mát mẻ; (3) Sử dụng giá thể ruột bầu tơi xốp, giữ ẩm tốt và thoát nước nhanh để kích thích tạo mô sẹo và rễ cám.

4. Các mô hình trồng thử nghiệm bảo tồn được triển khai cụ thể ở những đâu?

Mô hình bảo tồn tại chỗ (in situ) được bố trí trồng bổ sung dưới tán rừng tự nhiên tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Nha (huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La) và Khu bảo tồn thiên nhiên Hang Kia – Pà Cò (huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình). Mô hình bảo tồn chuyển chỗ (ex situ) được triển khai tại huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La bằng nguồn cây giống giâm hom 12 tháng tuổi.

5. Nguyên nhân chính khiến loài Dẻ tùng sọc trắng hẹp tái sinh tự nhiên kém là gì?

Số lượng cây mẹ gieo giống trong tự nhiên còn quá ít; hạt khó thu hái và dễ bị sinh vật ăn hạt phá hoại; tầng thảm tươi dày đặc cùng độ tàn che tán rừng quá lớn ($> 0,8 - 0,9$) khiến cây con giai đoạn sau mạ ($H > 50\text{ cm}$) bị thiếu ánh sáng quang hợp, dẫn đến tỷ lệ chết cao và không thể chuyển tiếp lên tầng cây cao.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lưu Thế Trung là công trình nghiên cứu hệ thống và toàn diện về cơ sở khoa học bảo tồn loài cây hạt trần quý hiếm Dẻ tùng sọc trắng hẹp (Amentotaxus argotaenia) tại hai tỉnh Sơn La và Hòa Bình. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa điều tra lâm học truyền thống, phân tích giải phẫu, sinh học phân tử ISSR và thực nghiệm lâm sinh, tác giả đã làm rõ đặc điểm sinh học, vật hậu chu kỳ 2 năm, cấu trúc di truyền quần thể, đồng thời chuẩn hóa thành công quy trình nhân giống bằng giâm hom cành. Kết quả khảo nghiệm các mô hình bảo tồn in situ tại Xuân Nha, Hang Kia và bảo tồn ex situ tại Thuận Châu đã cung cấp luận cứ thực tiễn vững chắc phục vụ công tác bảo tồn và phát triển bền vững nguồn gen loài thực vật đặc hữu này tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Trên thế giới 1. Nghiên cứu về chi Dẻ tùng (Amentotaxus) a. Phân loại, đặc điểm hình thái + Phân loại Theo Pilger (1916) lần đầu mô tả chi Amentotaxus đã xếp loài A.

vào Họ Cephalotaxaceae về sau với những nghiên cứu sâu thêm về hình thái có sự khác biệt ông đã xếp chi Amentotaxus vào họ Thông đỏ Taxaceae. Đến năm 1952 tác giả Hui Lin Li (1952) sửa đổi và bổ sung thêm mô tả hình thái chỉ ra sự khác biệt về cấu tại giải phẫu và đặc biệt là sự khác nhau về độ rộng của các dải lỗ khí ở mặt dưới của lá cho ba loài của chi Amentotaxus là A. cathayensis hay chính là loài A. Kết quả nghiên cứu phân loại này của chi Amentotaxus qua nhiều nghiên cứu của các tác giả khác cũng đã được giữ nguyên cho đến nay.

Năm 2017 theo kết quả nghiên cứu mới nhất của Gao (2017) dựa trên dữ liệu phân tích đặc điểm hình thái và phân tử DNA của 2 loài Dẻ tùng sọc nâu (Amentotaxus hatuyenensis TH Nguyen) với loài Dẻ tùng vân nam (Amentotaxus yunnanensis) chứng minh bằng sinh học phân tử với độ chính xác 100%. Kết luận 2 loài Amentotaxus hatuyenensis với loài Amentotaxus yunnanensis là 1 loài. Đến năm 2019 tác giả Lian – Ming Gao (2019) đã công bố thêm 1 loài mới cho chi Dẻ tùng có tên là Amentotaxus hekouensis LM Gao. Như vậy, với kết quả nghiên cứu của các tác giả trên cho thấy số loài thuộc chi Amentotaxus hiện nay có 6 loài sau khi công bố thêm 1 loài Dẻ tùng mới vào năm 2019.

+ Đặc điểm hình thái: Kết quả nghiên cứu mô tả và so sánh các đặc điểm hình thái của các loài trong chi Dẻ tùng là cơ sở khoa học ban đầu để nhận biết và phân biệt các loài thực vật với nhau trong chi được trình bày dưới đây: Tác giả Averyanov Leonid V. và cộng sự (2014) mô tả đặc điểm chung của chi 6 Amentotaxus - lá dài 3,5 - 10 cm, rộng 8 - 15 mm, các dải lỗ khí mầu trắng rộng hơn 1 mm; nón cái đơn (hình bầu dục) mọc từ nách lá cuống dài 2cm, nón đực mọc thành chùm, áo hạt mầu đỏ, cấu trúc mang hạt giống dài. Gosling (2008) Amentotaxus là một chi có phân bố hẹp ở Đông Á. Chủ yếu là cây gỗ nhỡ cao 20m (Rushforth, 1987) mặc dù cây lớn cao tới 40m, đường kính có thể đạt đến 1m.

Trong chi Amentotaxus loài Amentotaxus argotaenia có phân bố rộng nhưng bị chia cắt qua Nam Trung Quốc, Bắc Việt Nam và Lào. Còn 4 trong số 5 loài còn lại là những loài đặc hữu phân bố hẹp trong khu vực Đông Nam Đài Loan (A. Li) và Việt Nam (A. Nguyễn & Vidal và A.

yunnanensis được biết đến từ Đông Nam Trung Quốc, miền Bắc Việt Nam và khu vực liền kề của Lào (Thomas và cộng sự 2007). Năm 1985 ở Đông Bắc của Ấn Độ, một loài mới của chi Amentotaxus có tên khoa học là Amentotaxus assamica D. nov được công bố bởi Ferguson (1985). Nghiên cứu này đã chỉ ra sự khác nhau về cấu tạo giải phẫu của loài mới này so với các loài đã công bố trước như A.

formosana về các đặc điểm như: chiều dài lá, tỉ lệ của dải biên và dải lỗ khí, ống nhựa, bề dày tầng cutin, Kích thước biểu bì, Mô dậu, Bề dày tầng cutin, và đặc biệt là sự khác nhau về kích thước của cơ quan sinh sản như nhị hoa, số lượng túi phấn. Nghiên cứu của Farjon (2010) về loài Amentotaxus assamica là cây cao đến 20m, lá xanh quanh năm. Lá dài 2-3,7 cm, rộng 5-7 mm. Phấn hoa hình nón mọc thành chùm 10 nón, nón dài 1,5-5,5 cm.

Hạt giống kích thước dài 20 mm và rộng 10 mm. Theo Averyanov Leonid V. và cộng sự (2014) đã mô tả đặc điểm Dẻ tùng vân nam A. yunnanensis cây cao đến 30 m, đường kính 0,8 m, lá dài 3,5 - 10,0 cm, rộng 0,8 - 1,5 cm, mặt dưới lá có các dải lỗ khí màu nhạt.

Dải xanh đậm ở mép lá 1,5 - 2,0 mm, dải lỗ khí rộng 3 - 4 mm. Nón đực mọc thành cặp hoặc mọc thành chùm 4 - 6 ở ngọn cành nhỏ, dài 10 - 15 cm. Hạt giống hình trứng, hạt dài bầu dục 2,2 - 3,0 cm, đường kính 1,4 - 1,5 cm. Chín ngon ngọt, màu đỏ chuyển tím.

Thụ phấn tháng tư, hạt giống chín tháng mười. 7 Loài mới Amentotaxus hekouensis LM Gao đã được tác giả Lian Ming Gao (2019) so sánh các đặt điểm hình thái gần tương tự như A. argotaenia lá hình mác hoặc hình mác thẳng, các dải khí khổng màu trắng và các vi hạt 6–8, mỗi lá có 4–6 túi phấn, nhưng khác với loại sau bởi kích thước lá lớn hơn với 8–12,5 cm × 0,9–1,4 cm (so với 2– 11 cm × 0,5–1,1 cm ở A. argotaenia ), đỉnh lá dài (so với tròn đến hình tam giác nhọn ở A.

argotaenia ), dải khí khổng có 25–30 hàng (so với 15–25 hàng ở A. argotaenia), dải khí khổng bằng hoặc hẹp hơn một chút so với dải biên (so với hẹp hơn dải biên ở A. argotaenia ); Hạt phấn hình nón sinh ra từ 1–2 (so với 2–4 (10) ở A. argotaenia ), nón trong 12–16 cặp (so với khoảng 12 cặp ở A.

Sự khác biệt để công nhận nó là loài mới đã được xác nhận thông qua phân tích mã vạch DNA của chi này. Đặc điểm phân bố, sinh thái + Phân bố: Nghiên cứu về chi Dẻ tùng Amentotaxus (Taxaceae) của Thomas (2007) cho rằng trước đó không có phân bố tại Lào. Hiện tại ghi nhận sự phân bố của 2/6 loài của chi. Amentotaxus là một chi nhỏ gồm 6 loài được phân bố ở Đông Bắc Ấn Độ, Nam Trung Quốc, và Việt Nam (Farjon, 2001).

Bốn loài là những loài đặc hữu hẹp: Amentotaxus assamica D.ferguson từ Assam ở Đông Bắc Ấn Độ và Xizang trong Trung Quốc, A. formosana từ Đài Loan, A. poilanei từ Trung tâm Việt Nam và A. hatuyenensis từ miền bắc Việt Nam.

Theo Farjon (2010) các loài thuộc chi Amentotaxus (Taxaceae) bao gồm sáu loài, phân bố ở miền nam Trung Quốc (bao gồm cả Đài Loan), các khu vực nhỏ của phía đông dãy Himalaya và một phần của Đông Dương. Cụ thể các loài được phân bố dưới các nghiên cứu sau: Nghiên cứu của các tác giả ThoMaS (2007) và Farjon (2010) về loài A. yunnanensis có ghi nhận phân bố ở Trung Quốc (Quý Châu, Vân Nam); Việt Nam (Bắc Cạn, Hà Giang, Tuyên Quang, Lào Cai, Nghệ An và Thanh Hóa); ThomMaS (2007) những nghiên cứu ở Lào sau 2002 ghi nhận phân bố 2 loài thuộc chi Amentotaxus là (A. yunnanensis ở tỉnh Hủa Păn.

8 Theo các nghiên cứu của Farjon, A. poilanei là loài đặc hữu của Việt Nam có phân bố tại núi Ngọc Pan, Kon Tum. Lào phân bố tại Attapeu, Xekong. Theo Lian Ming Gao (2019) nghiên cứu phân bố của loài Dẻ tùng A.s hekouensis được tìm thấy ở các khu vực nhỏ lẻ không còn tồn tại ở Trung Quốc (Funing, Malipo và Hekou County, Vân Nam), Việt Nam (Mường Khương, tỉnh Lào Cai; Mai Châu, tỉnh Hòa Bình) và Lào (Xiêng Khoảng).

+ Sinh thái: Các loài thuộc Chi Amentotaxus (Taxaceae) theo kết quả của Lian Ming Gao (2017) cho thấy các loài này thường xuất hiện ở vùng dưới núi ẩm ướt và rừng nửa rụng lá hoặc thường xanh trên núi đá vôi. Cụ thể các loài được phân bố dưới các nghiên cứu sau: Nghiên cứu của Chin Su Lin (2007) và Farjon, A. (2010) cho thấy loài A. formosana có phân bố phía Đông Nam của Đài Loan trong các rừng nhiệt đới thường xanh và rừng cận nhiệt đới lá rộng với thảm thực vật đa dạng.

formosana là cây thường xanh, phân bố độ cao 700 - 1500m thường mọc dưới tán rừng ở độ cao 900m trong rừng hỗn giao cây lá kim và lá rộng, mọc ở sườn dốc, trong khe núi, hoặc trên các vách đá. Dẻ tùng sọc thường mọc cùng các loài cây cây lá rộng chiếm ưu thế chính của rừng thuộc họ Fagaceae (Castanopsis, Lithocarpus, Quercus) và một cây lá kim khác như Podocarpus nakaii. Theo Thomas (2007), Farjon. yunnanensis trước đây chỉ được biết đến từ một vài quần thể phân bố hẹp trong các khu rừng thường xanh ở hệ tầng karst ở Đông Nam Vân Nam, Tây Nam Quý Châu và các khu vực giáp ranh của Việt Nam và Lào.

Ở miền Bắc Việt Nam tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông (Nguyễn Tiến Hiệp và cộng sự, 2004). Vào tháng 11 năm 2005, loài này được phát hiện tại Lào ở huyện Vieng Xai, tỉnh Luông Pha Băng. Trong khu vực này, cây cao đến 20m với đường kính đến 0,75m đã được tìm thấy ở độ cao từ 1100-1700m so với mực nước biển thường mọc cùng với Cickyhamia konishii và Fokienia hodginsii. Kết quả nghiên cứu khác của Leonid V.

Averyanov và cộng sự (2014) và 9 Thomas và cộng sự (2013), ở Ấn Độ loài Dẻ tùng vân nam phân bố độ cao 800 - 1600m, mọc gần đỉnh của các rặng núi đá vôi, trên đất hình thành karst đá vôi, đá granit hoặc gneiss, hiếm khi mọc trên đất có nguồn gốc silicat. Dẻ tùng vân nam tái sinh tự nhiên khá tốt. Thường mọc cùng các cây lá kim như Cephalotaxus mannii, Dacrycarpus imbricatus, Dacrydium elatum, Fokienia hodginsii, Nageia wallichiana, Podocarpus neriifolius, Pseudotsuga sinensis, Taxus chinensis, Tsuga chinensis và Xanthocyparis. Nghiên cứu phân bố và cấu trúc quần thể của Das, A.

(2011) cho thấy loài Amentotaxus assamica thuộc họ Taxaceae. DK Ferguson (1985) báo cáo lần đầu tiên vào năm 1985, loài này là một loài đặc hữu và cực kỳ nguy cấp ở Arunachal Pradesh, một bang ở Đông Bắc, Ấn Độ, có sự phân bố đai cao từ 1.000m thường mọc cùng loài Chimnobambusa sp với số lượng rất nhiều. Mật độ cây con cao cho thấy khả năng tái sinh tốt trên lâm phần tự nhiên này. Nghiên cứ của Farjon (2010) cho thấy loài A.

poilanei phân bố ở rừng nhiệt đới thường xanh, ở độ cao khoảng 2300m, lượng mưa rất cao khoảng 3000 mm mỗi năm và nhiệt độ mát mẻ quanh năm. Mọc hỗn giao với cây lá rộng chỉ mọc cùng loài Nageia wallichiana là loài cây lá kim duy nhất tại đây. Như vậy từ các kết quả nghiên cứu kể trên ta thấy rằng các loài trong chi Dẻ tùng có đặc điểm sinh thái là thường mọc ở các khu rừng thường xanh á nhiệt đới hỗ giao cây lá kim với cây lá rộng trên núi đá vôi, đa số là các cây chịu bóng và bị đe dọa tuyệt chủng bởi nguyên nhân mất sinh cảnh sống do nạn phá rừng. Nghiên cứu đa dạng di truyền chi Amentotaxus Wang Chieh Ting và cộng sự (1996) đã phân tích ADN đa hình được khuếch đại ngẫu nhiên (RAPD) và isozyme để điều tra sự biến đổi di truyền trong các quần thể phân bố hẹp của A.