CHƯƠNG I. LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẢO HỘ SÁNG CHẾ ĐỐI VỚI THUỐC CỔ TRUYỀN 1. Khái niệm và sự cần thiết bảo hộ thuốc cổ truyền 1. Khái niệm thuốc cổ truyền Thời gian gần đây, câu chuyện về các bài thuốc cổ truyền “nhà tôi chữa ba đời” xuất hiện với mật độ dày đặc trên các trang mạng.
Nhiều người bức xúc vì cứ mỗi lần bật kênh Youtube lại gặp ngay những quảng cáo lặp đi lặp lại “bà con ai có vấn đề gì… cứ liên hệ với tôi, tôi cam kết khỏi bệnh” gây ám ảnh.TS Trương Việt Bình - nguyên Giám đốc Học viện Y Dược học Cổ truyền Việt Nam cho biết ông đã yêu cầu gỡ hình ảnh của mình bị cắt ghép, sử dụng trái phép trên hơn 40 trang mạng nhằm quảng cáo thuốc cổ truyền.3 Tuy nhiên, mặc cho những lời cảnh báo, nhiều người vẫn tin theo lời quảng cáo và chịu hậu quả “tiền mất tật mang”. Không ít trường hợp phải nhập viện do bị nhiễm độc, men gan tăng, và thậm chí có bệnh nhân suýt ngừng tim.4 Các quảng cáo này đánh vào tâm lý khán giả là mong muốn cải thiện sức khỏe bằng các dược liệu tự nhiên. Về bản chất, thuốc cổ truyền thật sự mang lại lợi ích từ những tinh chất quý hiếm từ thảo mộc, được loại bỏ các độc chất và có quy trình kiểm định gắt gao.5 Thuốc cổ truyền chỉ gây ra những biến chứng khi không được bào chế, chỉ định đúng cách, hoặc không thật sự sử dụng dược liệu y học cổ truyền. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thì thuốc từ dược liệu là bao gồm các loại thảo mộc, nguyên liệu thảo mộc, chế phẩm thảo dược và thành phẩm thảo dược, có chứa các thành phần hoạt tính của cây, hoặc các nguyên liệu thực vật khác, hoặc những sự kết hợp 3 H.Nguyên (2021), “Nhà tôi 3 đời chữa khỏi bệnh…” dưới góc nhìn bác sĩ”, https://suckhoedoisong.vn/nha-toi-3-doi-chua-khoi-benh-duoi-goc-nhin-bac-si-n189073.html, truy cập ngày 16/4/2021.
4 Dương Hải (2021), Tin theo quảng cáo "Nhà tôi 3 đời bán thuốc nam", nhiều người suy gan, thận, https://suckhoedoisong.vn/nha-toi-3-doi-ban-thuoc-nam-nhieu-nguoi-suy-gan--n189024.html, truy cập ngày 16/4/2021. 5 Dương Hải (2021), “Không chỉ ‘thuốc nhà tôi 3 đời’, các loại thuốc nam ở chợ quê cũng là nỗi ám ảnh của bác sĩ”, https://suckhoedoisong.vn/khong-chi-thuoc-nha-toi-3-doi-cac-loai-thuoc-nam-o-cho-que- cung-la-noi-am-anh-cua-bac-si-n189247.html, truy cập ngày 16/4/2021. 9 của chúng.6 Thuốc từ dược liệu ở nhiều quốc gia là bộ phận chính của y học cổ truyền, trong đó có Trung Quốc7, Hàn Quốc8. Y học cổ truyền (Traditional Medicine) là tổng hợp của các kiến thức, kỹ năng và thực hành dựa trên lý thuyết, niềm tin và kinh nghiệm bản địa của các nền văn hóa khác nhau, dù có thể giải thích hay không, được sử dụng trong việc duy trì sức khỏe như trong phòng ngừa, chẩn đoán, cải thiện hoặc điều trị bệnh thể chất và tinh thần.9 Giống như nhiều quốc gia châu Á khác, Việt Nam cũng có một nền y học cổ truyền phong phú với hơn 1.300 bài thuốc cổ truyền được sưu tầm.10 Thuốc cổ truyền ở Việt Nam còn có tên gọi dân gian là thuốc đông y, thuốc bắc (thuốc khai thác và bào chế theo sách của Trung Quốc truyền sang), thuốc nam (do các thầy thuốc khám phá trên lãnh thổ Việt Nam)11.
Khoản 8 Điều 2 Luật Dược năm 2016 của Việt Nam quy định: “Thuốc cổ truyền (bao gồm cả vị thuốc cổ truyền) là thuốc có thành phần dược liệu được chế biến, bào chế hoặc phối ngũ theo lý luận và phương pháp của y học cổ truyền hoặc theo kinh nghiệm dân gian thành chế phẩm có dạng bào chế truyền thống hoặc hiện đại.” Tại Đức và Nhật Bản – nơi có nền công nghiệp y dược phát triển, thuốc từ dược liệu (Herbal Medicine) được xem là các chế phẩm hoàn toàn có nguồn gốc từ nguyên liệu thực vật hoặc từ chiết xuất của nó cho mục đích chữa bệnh mà không có lý thuyết nào liên quan đến việc điều chế chúng.12 Thuốc này có thể được hiểu là “thuốc hóa dược” hoặc “thuốc 6 WHO (2018), “Traditional, Complementary and Integrative Medicine”, https://www.int/health- topics/traditional-complementary-and-integrative-medicine#tab=tab_1, truy cập ngày 16/4/2021. 7 李曼玲,刘盈 (2007), “中药技术秘密的保护白岩”, 中国中药杂志, 中国中医科学院中药研究所,北 京, 32, tr. 8 장선경, 조건철 (2019), “이원적 의료체계 내에서 한약제제 발명의 보호 방안에 대한 특허법적 논의”, https://www.kr/journal/view.do?bd_gb=jor&bd_cd=1&bd_item=0&po_d_gb=&po_no=J00052&p o_j_no=J00052&po_a_no=355, truy cập ngày 16/4/2021. 10 Lam Dương (2019), “Nhu cầu sử dụng dược liệu trong dự phòng và điều trị bệnh là rất lớn”, https://soyte.vn/y-hoc-co-truyen/-/asset_publisher/4IVkx5Jltnbg/content/nhu-cau-su-dung- duoc-lieu-trong-du-phong-va-ieu-tri-benh-la-rat-lon, truy cập ngày 16/4/2021.
11 Wikipedia, “Đông y”, https://vi.org/wiki/Đông_y, truy cập ngày 16/4/2021. Hsiao (2007), “Patent Protection for Chinese Herbal Medicine Product Invention in Taiwan”, The Journal of World Intellectual Property, Vol. 10 dược liệu” tại Việt Nam và Trung Quốc.13 Mục tiêu cuối cùng của y học hiện đại (hay còn gọi theo dân gian là Tây y) chính là phân lập các hoạt chất dược lý từ thiên nhiên, bào chế thành thuốc, thử nghiệm lâm sàng và đăng ký công nhận thuốc. Không khó hiểu khi 60% thuốc chống ung thư và 75% thuốc chống nhiễm trùng được phê duyệt từ năm 1981 đến năm 2002 có nguồn gốc tự nhiên và 61% tất cả các thực thể hóa học mới được phát hiện trong thời kỳ đó được lấy cảm hứng từ các sản phẩm tự nhiên.14 Trong khi đó, thuốc cổ truyền chú trọng đến công thức, lý thuyết và phương pháp y học cổ truyền, đặc trưng bởi yếu tố khôi phục sự cân bằng âm dương - ngũ hành trong cơ thể con người, thay vì tập trung vào ổ bệnh như Tây y.
Y học cổ truyền không chỉ là thuốc hay liệu pháp, nó còn đại diện cho lý luận triết học về sự thống nhất của một bản thể con người và sự hòa hợp với thế giới tự nhiên.15 Ngày nay, thuốc cổ truyền được sử dụng rộng rãi trên thế giới theo ba xu hướng chính: Thứ nhất, sử dụng như một nguồn dược phẩm chính (ví dụ ở các nước kém phát triển ở châu Phi); thứ hai, sử dụng xen kẽ và phối hợp dược phẩm hiện đại (ví dụ các nước có truyền thống như Trung Quốc, Hàn Quốc, Đông Nam Á); thứ ba, sử dụng như một nguồn phụ trợ (các nước phát triển như Hoa Kỳ, Châu Âu).16 Riêng tại Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1893/QĐ-TTg ngày 25/12/2019 về Chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030. Bệnh viện Y học cổ truyền đang xây dựng phần mềm kiểm tra tương tác thuốc giữa hóa dược và vị thuốc cổ truyền, nhằm phục vụ công tác sử dụng bài thuốc cổ truyền xen kẽ với 13 Định nghĩa thuốc hóa dược là “thuốc có chứa dược chất đã được xác định thành phần, công thức, độ tinh khiết và đạt tiêu chuẩn làm thuốc bao gồm cả thuốc tiêm được chiết xuất từ dược liệu, thuốc có kết hợp dược chất với các dược liệu đã được chứng minh về tính an toàn và hiệu quả.”; thuốc dược liệu là “thuốc có thành phần từ dược liệu và có tác dụng dựa trên bằng chứng khoa học, trừ thuốc cổ truyền…” (Khoản 6, Khoản 7 Điều 2 Luật Dược năm 2016 của Việt Nam). 16 WHO (2013), WHO Traditional Medicine Strategy 2014-2023, Geneva, Switzerland, tr. 11 thuốc hiện đại trong thời gian tới.17 Vì những lợi ích lớn về y tế, y học cổ truyền và thuốc cổ truyền ngày càng được công nhận sử dụng tại nhiều quốc gia, đặc biệt là khi y học hiện đại bộc lộ những hạn chế nhất định.
Bảng phân loại Quốc tế về bệnh tật và các vấn đề sức khỏe có liên quan phiên bản lần thứ 11 (ICD-11) của WHO đã dành toàn bộ một chương cho y học cổ truyền, trong đó có thuốc cổ truyền. Theo báo cáo của WHO, 87% tất cả các Quốc gia Thành viên chính thức thừa nhận việc sử dụng y học cổ truyền và bổ sung (Traditional and Complementary Medicine); 100 Quốc gia Thành viên có chính sách quốc gia về y học cổ truyền và bổ sung; và 124 Quốc gia Thành viên có quy định quốc gia về thuốc cổ truyền.18 Không chỉ được ứng dụng đặc biệt trong điều trị bệnh mạn tính, thuốc cổ truyền cũng mở ra nhiều hướng giải quyết trong những trường hợp khẩn cấp phức tạp. Năm 2002, có 58,3% tổng số bệnh nhân hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS) được điều trị bằng thuốc cổ truyền Trung Quốc; hay trong trận động đất lớn ở phía đông Nhật Bản vào năm 2011, phương pháp điều trị bằng thuốc cổ truyền đã chứng minh hiệu quả điều trị, nơi các cơ sở y tế hiện đại đã bị phá hủy.19 Gần đây nhất, thuốc cổ truyền đã được đẩy mạnh áp dụng trong công tác phòng chống virus SAR-CoV-2 tại Trung Quốc20, Thái Lan21, là nhân tố quan trọng đóng góp vào hiệu quả kiểm soát dịch tại đây. Học tập kinh nghiệm này, Bộ Y tế Việt Nam đã nhanh chóng ban hành công văn số 106/BYT-YDCT ngày 17/3/2020 về tăng cường phòng, chống bệnh viêm đường hô hấp cấp do SARS-Cov-2 bằng thuốc và các phương pháp y học cổ truyền, và tài liệu hướng dẫn về “Một số dược liệu, vị thuốc cổ 17 Thanh Thanh (2020), “Minh chứng giá trị đích thực của y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe nhân dân”, https://nhandan.vn/tin-tuc-y-te/minh-chung-gia-tri-dich-thuc-cua-y-hoc-co-truyen-trong-cham- soc-suc-khoe-nhan-dan-623212/, truy cập ngày 16/4/2021.
18 Theo Dữ liệu tạm thời của Báo cáo toàn cầu của WHO. WHO (2018), Traditional and complementary medicine in primary health care, Geneva, Switzerland, tr. 20 Zi Zhou Zheng, Ning Ning Ma, Lily Li, Dan Jiang (2021), “Efficacy of Traditional Chinese Medicine on COVID-19: Two Case Reports”, Medical Acupuncture, Vol.1432, truy cập ngày 16/4/2021. 21 Tuấn Anh (2021), “Thái Lan sử dụng y học cổ truyền điều trị Covid-19”, https://nhandan.vn/tin-tuc-y- te/thai-lan-su-dung-y-hoc-co-truyen-dieu-tri-covid-19-643105/, truy cập ngày 24/4/2021.
12 truyền và cây thuốc được sử dụng trong phòng và hỗ trợ điều trị viêm đường hô hấp cấp do virus SARS-CoV-2”. Thuốc cổ truyền đã cũng được phân phối đến vùng dịch tại Bắc Ninh, Bắc Giang.22 Tóm lại, thuốc cổ truyền về bản chất là những bài thuốc dân gian có nguồn gốc từ thảo dược, bào chế bởi các phương pháp và lý luận y học cổ truyền. Nhưng không dừng lại ở vai trò là nguồn dược phẩm chính của các cộng đồng bản địa, ngày nay, thuốc cổ truyền còn được ứng dụng rộng rãi trong nhiều giai đoạn chăm sóc sức khỏe. Đó là vì tinh chất từ dược liệu có trong thuốc cổ truyền được đánh giá là thân thiện với môi trường và con người, phù hợp với xu hướng quay lại sử dụng sản phẩm có nguồn gốc thiên nhiên.
Có lẽ đó cũng là lý do vì sao những sản phẩm được quảng cáo là “bài thuốc cổ truyền” có sức hấp dẫn lớn đối với đông đảo người dân Việt Nam. Sự cần thiết bảo hộ thuốc cổ truyền Với sự phát triển về kỹ thuật – khoa học, từ lâu các nước phương Tây đã tìm đến những nguồn tài nguyên sinh học có giá trị khai thác ở các quốc gia kém phát triển hơn. Những giống cây cà phê, ca cao, khoai tây, bắp… là những ví dụ điển hình.