CHƯƠNG 1 NHẬN DIỆN CỘNG ĐỒNG NGƯỜI VIỆT VÀ BÁO CHÍ TIẾNG VIỆT TẠI MỸ 1. Cộng đồng người Việt Nam ở Mỹ 1. Sơ lược về cộng đồng người Việt Nam tại Mỹ Từ trước đến nay, vì nhiều lý do khác nhau, người dân Việt Nam đã ra nước ngoài sinh sống, hình thành nên những cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài. Theo báo cáo của Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài (Bộ Ngoại giao), hiện nay có khoảng bốn triệu người Việt Nam đang sinh sống ở nước ngoài [25], trong đó số người Việt Nam định cư tại Mỹ tính đến năm 2010 là 1.
Phần đông bà con đang ngày càng ổn định cuộc sống và hòa nhập vào xã hội nơi cư trú, có vị trí nhất định trong đời sống kinh tế, chính trị, xã hội ở nước sở tại, có tác động ở mức độ khác nhau tới mối quan hệ giữa các nước đó với Việt Nam. Ngoài ra, trong những năm qua, hàng trăm nghìn người Việt Nam đã ra nước ngoài lao động, học tập, tu nghiệp, đoàn tụ gia đình, hình thành các cộng đồng người Việt Nam tại một số địa bàn mới. Theo khoản 3, điều 3, Luật quốc tịch Việt Nam năm 2008, “người Việt Nam định cư ở nước ngoài là công dân Việt Nam và người gốc Việt Nam cư trú, sinh sống lâu dài ở nước ngoài” [13, tr. Căn cứ quy định này, “người Việt Nam định cư tại Mỹ” có thể được hiểu là “công dân Việt Nam và người gốc Việt Nam cư trú, sinh sống lâu dài tại Mỹ”.
Cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài bao gồm tất cả những người Việt Nam định cư ở nước ngoài. Người Việt Nam định cư ở một nước nào đó được gọi là cộng đồng người Việt Nam ở nước đó như cộng đồng người Việt Nam ở Úc, cộng đồng người Việt Nam ở Mỹ. Những người Việt Nam đầu tiên đã nhập cư vào Mỹ từ cuối Chiến tranh Thế giới lần thứ II, gồm những người lính thợ, thủy thủ và thợ thủ công. Từ đó 8 đến trước năm 1975, số kiều dân người Mỹ gốc Việt chiếm tỉ lệ nhỏ, chỉ từ vài ngàn đến ba mươi ngàn người, chủ yếu là du học sinh, trí thức và quan chức của chính quyền Sài Gòn (cũ) cùng thân nhân của họ.
Theo Cơ quan di trú Mỹ, trong giai đoạn này, chỉ có 650 người Việt Nam đến Mỹ. Sau năm 1975, người Việt định cư ở Mỹ gồm có dòng người di tản sang Mỹ tháng 4/1975, số vượt biên vài năm sau đó và những người sang Mỹ theo các chương trình thoả thuận như Chương trình ra đi có trật tự (hay còn gọi là đoàn tụ gia đình - ODP); Chương trình cho số ngụy quân, ngụy quyền đã ở trại cải tạo đi Mỹ (HO); Chương trình Cơ hội cho thuyền nhân hồi hương (ROVR); và Chương trình con lai Mỹ (AC). Ngoài ra, cũng phải kể đến thế hệ con và cháu của những người này sinh ra ở Mỹ.9] Làn sóng người Việt Nam nhập cư vào Mỹ diễn ra khi miền Nam được hoàn toàn giải phóng ngày 30/4/1975 với khoảng 125.000 người, phần lớn có mối quan hệ mật thiết với Mỹ và chính quyền Sài Gòn (cũ), có trình độ tay nghề và học vấn cao [23]. Họ được đưa bằng máy bay đến các căn cứ của Mỹ ở Philipinnes, Đảo Wake và Guam rồi từ đó chuyến đến các trại tị nạn ở California, Arkansas, Florida và Pennsylvania để học tập và làm quen với văn hóa Mỹ trước khi được đưa định cư ở các miền của nước Mỹ.
Chỉ sau một thời gian ngắn, những gia đình ly tán lại tìm về với nhau và hầu hết tập trung về California và Texas. Trong ba năm kể từ ngày 30/4/1975, số người Việt Nam tại Mỹ tăng nhanh và nhanh chóng trở thành bộ phận nòng cốt trong cộng đồng người Việt Nam tại Mỹ sau này. Từ 1978 đến đầu những năm 1980, ước tính khoảng hai triệu người đã rời Việt Nam bất hợp pháp đến các nước và vùng lãnh thổ trong khu vực như Thái Lan, Malaysia, Indonesia, Philippine, Hồng Kông. Phần lớn trong số này bị đưa vào các trại tị nạn, từ đây, một số được nhập cư vào Mỹ.000 người từ 1978 - 1984 và khoảng 205.000 người được Mỹ cho hưởng quy chế tị nạn từ 9 năm 1979 - 1981.
Phần lớn những người vượt biên trong giai đoạn này có trình độ học vấn cũng như địa vị xã hội thấp hơn những người ra đi ở giai đoạn từ 1975 - 1978 [23]. Nhìn chung, thời gian này, người Việt chỉ mong sao được định cư tại Mỹ. Bị các thế lực thù địch, phản động tuyên truyền, xuyên tạc nên họ thường có thái độ nghi ngờ, thậm chí hằn thù với chính quyền cách mạng Việt Nam. Từ 1980 đến 1999, hàng năm trung bình có khoảng 22.000 người được nhập cư vào Mỹ; thời kỳ cao điểm là 1993 - 1995 với trên 30.
Tổng cộng đã có khoảng 362.000 người theo chương trình ODP, kết thúc năm 1994 và khoảng 180.000 sỹ quan, binh lính chính quyền Sài Gòn (cũ) cùng thân nhân, gia đình theo Chương trình HO được nhập cư vào Mỹ [23]. Chương trình AC cũng đưa được 84.000 người gồm trẻ lai và người nuôi dưỡng sang Mỹ [40, tr 4-5]. Theo Ủy ban dân số Mỹ, giai đoạn 2000 - 2005 có 113.474 người Việt được nhập cư vào Mỹ. Tuy là nhóm nhập cư lớn mới nhất ở Mỹ nhưng tỉ lệ được nhập quốc tịch Mỹ của cộng đồng người Việt là 71%, cao hơn nhiều cộng đồng khác [23].
Theo Điều tra các cộng đồng Mỹ năm 2007 của Ủy ban dân số Mỹ thì tổng số người Mỹ gốc Việt là trên 1,6 triệu người (không kể người Việt lai hoặc những người tự nhận mình thuộc nhiều hơn một chủng tộc, chẳng hạn như người Thượng) [48]; sinh sống ở khắp 50 bang của nước Mỹ, tập trung nhiều nhất ở các bang ấm nóng, có môi trường tự nhiên, khí hậu gần giống với ở Việt Nam hoặc những khu kinh tế phát triển như California, Texas, Washington và Florida. Đại bộ phận người Việt tại Mỹ có quy chế định cư rõ ràng [48]. Trong mỗi bang, người Việt thường sống tập trung thành từng cụm dân cư như ở California, nơi có gần 540.000 Việt kiều với nhiều thành phố có rất đông người Việt; riêng tại Quận Cam, thành phố Westminster có hơn 27.000 10 người gốc Việt, chiếm hơn 30% tổng số dân; thành phố Garden Grove có hơn 35.000 Việt kiều, chiếm 21,4% tổng số dân. Tại San Jose, 90.000 người Việt chiếm 9% tổng số dân [48].
Ở các bang Louisiana, Pennsylvania, Massachusetts, Illinois, Minnesota, Washington, Florida, và Virginia, số lượng người Việt đang gia tăng nhanh chóng. Dòng người Việt nhập cư trong thời gian gần đây có xu hướng chuyển đến bang Oklahoma (nhất là thủ phủ Oklahoma City) giáp bang Washington và bang Oregon (thành phố Portland) giáp bang Texas. Đặc điểm cộng đồng người Việt tại Mỹ 1. Đặc điểm xã hội Cộng đồng người Việt Nam là nhóm chủng tộc mới được hình thành trong xã hội Mỹ, được gia tăng nhanh chóng kể từ làn sóng nhập cư lớn đầu tiên năm 1975; năm 2005 đứng thứ tư trong số người gốc Á ở Mỹ, chiếm 12,1%, chỉ sau cộng đồng người TQ, Ấn Độ và Philippines.
Cộng đồng người Việt Nam tại Mỹ là cộng đồng khá trẻ (54% dưới 35 tuổi, 36,5% dưới 25 tuổi, chỉ có 6% từ 64 tuổi trở lên). Hơn 500 nghìn người sinh ra ở Mỹ, chiếm 35,7% tổng số cộng đồng người Việt tại Mỹ [49]. Đại đa số là người Kinh, trong đó phần lớn là có nguồn gốc từ các tỉnh phía Nam, còn lại là người Hoa, người Việt lai và người thiểu số. Có một số người H’Mông từ Việt Nam nhập cư vào Mỹ nhưng họ lại được tính trong nhóm chủng tộc H’Mông, lên tới 201.
Ngoài ra, có đến 8.000 người Thượng Tây Nguyên cũng đang sinh sống ở Mỹ [23]. Đa số người Việt theo đạo Phật, khoảng 28% theo đạo Thiên chúa, trong đó chủ yếu là Cơ đốc giáo [49]. Mức độ nhiệt tình trong các hoạt động tôn giáo cũng đã giảm nhiều trong thời gian qua theo trào lưu chung của xã hội Mỹ. Số người không theo đạo hoặc ít khi tham gia các hoạt động tôn giáo khá đông và ngày càng gia tăng.000 người Thượng ở Mỹ đều là tín đồ của đạo 11 Tin Lành và mức độ nhiệt tình tôn giáo của họ khá cao, tuy nhiên, do nhiều hạn chế về điều kiện dân trí, kinh tế nên họ chưa gây ảnh hưởng trong cộng đồng người Việt nói chung.
Đại bộ phận người Việt Nam tại Mỹ có quy chế pháp lý rõ ràng; đa số có quốc tịch, hưởng quy chế công dân Mỹ; những người còn lại đều được Mỹ cho phép định cư hoặc tạm cư. Số bất hợp pháp là không đáng kể. Theo các số liệu thống kê của Mỹ năm 2000, ước tính 67,9% người Việt có quốc tịch Mỹ, trong đó, 44% là những người thuộc thế hệ thứ nhất, sinh ra ở Việt Nam sau sang Mỹ định cư, tuy chưa xin thôi quốc tịch Việt Nam, song đã được Mỹ cho nhập quốc tịch. Do chưa làm thủ tục xin thôi quốc tịch Việt Nam theo quy định, nên về mặt pháp lý, đại bộ phận những người này nằm trong tình trạng hai quốc tịch.
Tuy nhiên, số người có giấy tờ chứng minh quốc tịch Việt Nam là không nhiều. Người Việt thuộc thế hệ thứ hai, thứ ba, sinh ra trên đất Mỹ, có quốc tịch Mỹ chiếm khoảng 23,9% tổng số người Việt Nam tại Mỹ; vẫn còn 32,1% người Việt thuộc thế hệ thứ nhất, chưa nhập quốc tịch Mỹ [49]. Trong số này, chỉ có một bộ phận người Việt ra đi hợp pháp là có hộ chiếu hoặc giấy tờ chứng minh quốc tịch Việt Nam; số ra đi bất hợp pháp trước đây chỉ có giấy tờ cư trú của phía Mỹ cấp. Phần lớn người Việt định cư ở Mỹ là những người từng làm việc trong bộ máy chính quyền Ngụy và gia đình họ.
Trong nội bộ người Việt tại Mỹ có những biểu hiện phân biệt và chia rẽ khá rõ rệt người Bắc và người Nam. Số người bài cộng chưa hẳn là số đông, nhưng những phần từ chống cộng quyết liệt nên có ảnh hưởng không nhỏ đến tâm lý số đông người Việt ở đây. Đặc điểm tâm lý Xét về số lượng người Việt Nam ở nước ngoài thì người Việt Nam tại Mỹ là đông nhất. Họ thường quy tụ quanh một số người có tuổi, có đạo đức hoặc có chức vị, kể cả chức vị trong chính quyền Sài Gòn trước đây.