Bản Sắc Châu Âu Trong Tiến Trình Hình Thành và Phát Triển của EU

Tài liệu nghiên cứu Bản sắc châu âu trong tiến trình hình thành và phát triển của eu, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về .

• Tác giả: Bùi Hải Đăng
• Người hướng dẫn: Đào Minh Hồng
• Trường học: Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Bản Sắc Châu Âu Trong Tiến Trình Hình Thành Và Phát Triển Của EU
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Bản Sắc Châu Âu Nền Tảng Liên Minh EU Vững Chắc

Liên minh Châu Âu (EU) là một minh chứng rõ ràng cho sự thành công của liên kết khu vực trong bối cảnh toàn cầu hóa. Sự hình thành và phát triển của EU, từ kinh tế đến chính trị và văn hóa-xã hội, đã tạo ra những thành tựu to lớn. Trong đó, việc xây dựng một bản sắc chung, hay bản sắc châu Âu, đóng vai trò then chốt trong quá trình nhất thể hóa văn hóa-xã hội suốt hơn 30 năm qua. Nhiều người nghi ngờ về sự tồn tại của một bản sắc khu vực, nhưng các học giả thừa nhận sự cần thiết của nó để xây dựng một EU phát triển và bền vững. Bản sắc châu Âu là gì? Nó hình thành như thế nào? Tại sao nó lại quan trọng đến vậy? Đây là những câu hỏi cần được giải đáp để hiểu rõ hơn về EU.

1.1. Khái Niệm Bản Sắc Châu Âu Định Nghĩa và Ý Nghĩa

Khái niệm bản sắc châu Âu thường được nhắc đến trong các diễn đàn chính trị, nhưng ý nghĩa cụ thể của nó ít khi được giải thích rõ ràng. Ngay cả Tuyên bố chung về bản sắc châu Âu năm 1973 cũng chỉ đề cập đến một số nội dung mà không đưa ra định nghĩa cụ thể. Về mặt lý thuyết, EU đang dần trở thành một siêu nhà nước, đặc biệt sau Hiệp ước Lisbon. Tuy nhiên, để trở thành một thực thể chính trị thực sự, EU cần phải giải quyết nhiều thách thức, bao gồm sự ủng hộ của người dân và tính hợp hiến. Việc xây dựng và củng cố một bản sắc chung là yếu tố quan trọng để đạt được điều này.

1.2. Tính Khả Thi Của Bản Sắc Châu Âu Thách Thức và Tranh Cãi

Một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất là liệu có thể thiết lập được một bản sắc châu Âu như mong muốn hay không, khi EU bao gồm các quốc gia thành viên với bản sắc quốc gia vững chắc. Liệu bản sắc chung có thay thế các bản sắc quốc gia? Có hay không sự chuyển đổi những giá trị của bản sắc quốc gia vào bản sắc chung? Đây là những vấn đề khó giải quyết trên cả lý luận và thực tiễn. Việc chính trị hóa những vấn đề này có thể đụng chạm đến giá trị và niềm tin của nhiều quốc gia thành viên. Việc tìm hiểu và nghiên cứu về bản sắc châu Âu là vấn đề thực tiễn đặt ra đối với các nhà hoạch định chính sách của EU.

II. Lịch Sử Hình Thành Bản Sắc Châu Âu Từ Cộng Đồng Đến Liên Minh

Việc nghiên cứu về EU ở Việt Nam bắt đầu khá muộn so với sự hình thành của nó. Mãi đến năm 2001, chúng ta mới có một trung tâm nghiên cứu châu Âu. Từ đó, EU đã bắt đầu được nghiên cứu nhiều về kinh tế, chính trị, xã hội và vai trò của liên minh này trên trường quốc tế. Các công trình nghiên cứu chủ yếu tập trung vào lĩnh vực kinh tế và quan hệ kinh tế, thương mại giữa Việt Nam và EU. Tuy nhiên, chưa có một công trình khảo cứu đầy đủ nào về bản sắc châu Âu đặt trong bối cảnh châu Âu với sự hình thành và phát triển của EU, cũng như vai trò của nhân tố văn hóa trong sự hình thành và phát triển chủ nghĩa khu vực ở châu Âu.

2.1. Nghiên Cứu Về EU Tại Việt Nam Tập Trung Vào Kinh Tế

Các công trình nghiên cứu về EU tại Việt Nam phần lớn tập trung vào lĩnh vực kinh tế. Chúng tôi không tìm thấy một công trình khảo cứu đầy đủ nào về bản sắc châu Âu đặt trong bối cảnh châu Âu với sự hình thành và phát triển của EU; cũng như vai trò của nhân tố văn hóa trong sự hình thành và phát triển chủ nghĩa khu vực ở châu Âu. Nội dung bàn đến vấn đề văn hóa và tiến trình hội nhập ở châu Âu gắn với EU chỉ có thể tìm thấy trong một số bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành.

2.2. Quan Điểm Về Bản Sắc Nghiên Cứu Trong Nước và Quốc Tế

Về mặt lý thuyết, những nghiên cứu về bản sắc nói chung của các tác giả trong nước là những tài liệu tham khảo giúp chúng tôi xây dựng cơ sở lý luận tìm hiểu đề tài. Các tác giả trong nước tập trung chủ yếu nghiên cứu và hiểu khái niệm bản sắc với tư cách là bản sắc của một cộng đồng khi nhấn mạnh đến bản sắc văn hóa, bản sắc dân tộc hay bản sắc văn hóa dân tộc. Việc tìm hiểu về các bình diện của bản sắc châu Âu nhất thiết phải được phân tích dựa trên một khung lý luận nhất định về bản sắc, nhất là bản sắc cộng đồng.

III. Các Tiền Đề Hình Thành Bản Sắc Châu Âu Lịch Sử Kinh Tế

Các tài liệu về yếu tố văn hóa, xã hội của tiến trình hội nhập châu Âu cũng như các vấn đề xoay quanh bản sắc châu Âu và vai trò của nó đối với EU đã xuất bản khá nhiều. Tuy nhiên, các tài liệu này chủ yếu nêu vấn đề và phân tích, nhận xét rời rạc từ nhiều góc độ khác nhau nên hiện vẫn chưa có một công trình có tính hệ thống và toàn diện. Để hiểu rõ hơn về bản sắc châu Âu, cần phải xem xét các tiền đề lịch sử, kinh tế và chính trị đã góp phần hình thành nên nó.

3.1. Tiền Đề Lịch Sử Di Sản Văn Hóa Chung Của Châu Âu

Lịch sử châu Âu là một quá trình phức tạp với nhiều cuộc chiến tranh và xung đột, nhưng cũng có những giai đoạn hợp tác và giao lưu văn hóa. Di sản văn hóa chung của châu Âu, bao gồm các giá trị như dân chủ, nhân quyền và pháp quyền, đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho sự hình thành bản sắc châu Âu. Các sự kiện lịch sử quan trọng như Cách mạng Pháp và Phong trào Khai sáng đã góp phần định hình các giá trị này.

3.2. Tiền Đề Kinh Tế Hội Nhập Kinh Tế Và Thị Trường Chung

Hội nhập kinh tế là một trong những động lực chính thúc đẩy sự hình thành và phát triển của EU. Việc tạo ra một thị trường chung với tự do lưu thông hàng hóa, dịch vụ, vốn và lao động đã tạo ra những lợi ích kinh tế to lớn cho các quốc gia thành viên. Hội nhập kinh tế cũng góp phần tăng cường sự gắn kết giữa các quốc gia và tạo ra một cảm giác chung về bản sắc.

3.3. Tiền Đề An Ninh Chính Trị Hợp Tác Để Duy Trì Hòa Bình

Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, các quốc gia châu Âu nhận ra rằng hợp tác là cách duy nhất để duy trì hòa bình và ổn định. Việc thành lập các tổ chức như Cộng đồng Than và Thép châu Âu (ECSC) và Cộng đồng Kinh tế châu Âu (EEC) là những bước đi quan trọng trong quá trình hợp tác an ninh-chính trị. Hợp tác trong lĩnh vực an ninh và chính trị cũng góp phần củng cố bản sắc châu Âu.

IV. Nội Dung Bản Sắc Châu Âu Giá Trị Biểu Tượng và Chính Sách

Nội dung của bản sắc châu Âu bao gồm các giá trị, biểu tượng và chính sách chung. Các giá trị như dân chủ, nhân quyền, pháp quyền, bình đẳng và đoàn kết là những trụ cột của bản sắc châu Âu. Các biểu tượng như cờ châu Âu, ngày châu Âu và châu Âu ca cũng góp phần tạo ra một cảm giác chung về bản sắc. Các chính sách chung trong các lĩnh vực như văn hóa, giáo dục và môi trường cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng bản sắc châu Âu.

4.1. Giá Trị Chung Dân Chủ Nhân Quyền và Pháp Quyền

Các giá trị như dân chủ, nhân quyền và pháp quyền là những giá trị cốt lõi của bản sắc châu Âu. EU cam kết bảo vệ và thúc đẩy các giá trị này trong và ngoài liên minh. Các quốc gia thành viên EU phải tuân thủ các tiêu chuẩn cao về dân chủ, nhân quyền và pháp quyền. EU cũng sử dụng các công cụ như viện trợ phát triển và chính sách đối ngoại để thúc đẩy các giá trị này trên toàn thế giới.

4.2. Biểu Tượng Chung Cờ Châu Âu Ngày Châu Âu và Châu Âu Ca

Các biểu tượng như cờ châu Âu, ngày châu Âu và châu Âu ca là những biểu tượng quan trọng của bản sắc châu Âu. Cờ châu Âu với 12 ngôi sao vàng tượng trưng cho sự đoàn kết và hòa hợp giữa các quốc gia châu Âu. Ngày châu Âu được tổ chức vào ngày 9 tháng 5 hàng năm để kỷ niệm Tuyên bố Schuman, một sự kiện quan trọng trong quá trình hình thành EU. Châu Âu ca là một bản nhạc không lời được sử dụng làm quốc ca của EU.

4.3. Chính Sách Văn Hóa và Giáo Dục Xây Dựng Bản Sắc Chung

EU có các chính sách văn hóa và giáo dục nhằm thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau và xây dựng một bản sắc chung. Chương trình Erasmus+ hỗ trợ sinh viên và giảng viên trao đổi giữa các trường đại học châu Âu. EU cũng hỗ trợ các dự án văn hóa nhằm bảo tồn và phát huy di sản văn hóa châu Âu. Các chính sách này góp phần tạo ra một cảm giác chung về bản sắc và tăng cường sự gắn kết giữa các quốc gia thành viên.

V. Thách Thức và Triển Vọng Bản Sắc Châu Âu Tương Lai Liên Minh

Việc xây dựng bản sắc châu Âu đối mặt với nhiều thách thức, bao gồm sự khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ và lịch sử giữa các quốc gia thành viên. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa hoài nghi châu Âu cũng là những thách thức lớn. Tuy nhiên, EU vẫn có nhiều triển vọng để xây dựng một bản sắc mạnh mẽ và bền vững. Sự hợp tác trong các lĩnh vực như kinh tế, an ninh và môi trường có thể giúp tăng cường sự gắn kết giữa các quốc gia thành viên và tạo ra một cảm giác chung về bản sắc.

5.1. Sự Khác Biệt Văn Hóa Vượt Qua Rào Cản Ngôn Ngữ và Lịch Sử

Sự khác biệt về văn hóa, ngôn ngữ và lịch sử là một trong những thách thức lớn nhất đối với việc xây dựng bản sắc châu Âu. EU có 24 ngôn ngữ chính thức và mỗi quốc gia thành viên có một lịch sử và văn hóa riêng. Việc vượt qua những rào cản này đòi hỏi sự tôn trọng và hiểu biết lẫn nhau, cũng như các chính sách nhằm thúc đẩy sự giao lưu văn hóa và ngôn ngữ.

5.2. Chủ Nghĩa Dân Tộc Nguy Cơ Chia Rẽ Liên Minh Châu Âu

Sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa hoài nghi châu Âu là một thách thức lớn đối với sự thống nhất của EU. Các đảng phái chính trị theo chủ nghĩa dân tộc thường phản đối hội nhập châu Âu và kêu gọi các quốc gia thành viên giành lại quyền kiểm soát. Điều này có thể dẫn đến sự chia rẽ và suy yếu của EU.

5.3. Triển Vọng Tương Lai Hợp Tác và Phát Triển Bền Vững

Mặc dù đối mặt với nhiều thách thức, EU vẫn có nhiều triển vọng để xây dựng một bản sắc mạnh mẽ và bền vững. Sự hợp tác trong các lĩnh vực như kinh tế, an ninh và môi trường có thể giúp tăng cường sự gắn kết giữa các quốc gia thành viên và tạo ra một cảm giác chung về bản sắc. EU cũng cần phải tiếp tục đổi mới và cải cách để đáp ứng những thách thức mới và duy trì vai trò lãnh đạo trên thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong hơn nửa thế kỷ vừa qua, liên kết và hợp tác khu vực hay còn gọi là khu vực hoá trở thành một xu thế phát triển mới và tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa đang diễn ra sâu sắc. Liên minh châu Âu (EU) là trường hợp điển hình nhất, đã và đang có được những bước tiến khổng lồ cùng với nhiều thành tựu đáng kể trong hợp tác khu vực. Những gì EU đạt được chính là nguyên nhân để người ta xem sự hình thành và phát triển của EU là sự kiện vĩ đại nhất trong lịch sử châu Âu hiện đại.

Sự hình thành và phát triển của EU là một tiến trình thực hiện hội nhập khu vực bắt đầu từ lĩnh vực kinh tế, chính trị, rồi văn hoá-xã hội…gắn với những chính sách và các thiết chế khác nhau được tạo dựng nhằm đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển bền vững của nó. Trong đó, xây dựng và phát triển một bản sắc chung cho EU, hay còn gọi là bản sắc châu Âu, chính là tâm điểm của tiến trình nhất thể hoá về văn hoá-xã hội hơn 30 năm qua ở châu Âu. Chúng ta vốn quen với các khái niệm bản sắc khác nhau như: bản sắc dân tộc, bản sắc văn hóa, bản sắc quốc gia…và vẫn thường xem sự hình thành và phát triển của chúng gắn với một phạm vi không gian của một quốc gia. Vì thế, không ít người nghi ngờ về sự tồn tại của một bản sắc khu vực hay bản sắc của một cộng đồng khu vực.

Tuy vậy, cũng có không ít học giả thừa nhận sự tồn tại của một bản sắc chung của EU, bản sắc châu Âu [4, tr.56-57] và đánh giá cao sự cần thiết của nó trong việc góp phần xây dựng một EU phát triển, thịnh vượng, mà quan trọng hơn nữa là bền vững trên một nền tảng văn hóa-xã hội vững chắc [33, tr. Thế nhưng bản sắc châu Âu là gì? Nó hình thành như thế nào? Tại sao nó lại quan trọng và cần thiết đến như vậy? Từ xưa đến nay, các chính trị gia nói nhiều về bản sắc châu Âu, nhưng dường như họ chưa bao giờ giải thích ý nghĩa của nó [176, tr. Ngay cả Tuyên bố chung về bản sắc châu Âu được ngoại trưởng các quốc gia thành viên của Cộng đồng châu Âu (EC) tiếp nhận tại Copenhagen ngày 14 tháng 12 năm 7 1973 cũng chỉ để cập và chỉ ra một số nội dung chứ không hề giải thích cụ thể về bản sắc châu Âu [101]. Xét từ góc độ lý thuyết, xu hướng trở thành một siêu nhà nước của EU (nhất là kể từ khi Hiệp ước Lisbon được ký kết thông qua vào tháng 12 năm 2007 và có hiệu lực kể từ ngày 1.2009) ngày càng trở nên rõ ràng hơn.

Tuy nhiên, để trở thành một thực thể chính trị thực sự, các nhà lãnh đạo EU vẫn còn nhiều việc phải làm, nhiều khó khăn và thách thức cần phải giải quyết cả từ góc độ lý thuyết lẫn thực tiễn, trong đó phải kể đến sự ủng hộ của người dân và tính hợp hiến của EU. Liên quan đến vấn đề này, ở một góc độ nào đó, vẫn là những câu hỏi xoay quanh việc xây dựng và củng cố một bản sắc chung cho EU. Giáo sư Gerard Delanty, Đại học Sussex, UK cũng cho rằng EU cần phải nỗ lực xây dựng những nguyên tắc pháp lý nhằm tạo ra một kh ng gian thuận lợi cho sự phát triển của một bản sắc chung, bản sắc châu Âu [48, tr. ấn đề quan trọng gây nhiều tranh cãi nhất trong những năm gần đây, kể cả với các học giả và những nhà hoạch định chính sách, là liệu có thể thiết lập được một bản sắc châu Âu như mong muốn hay kh ng, bởi EU bao gồm các quốc gia thành viên vốn có bản sắc quốc gia vững chắc.

Còn về m hình, bản sắc châu Âu có cần phải được nhìn nhận trong tương quan với bản sắc quốc gia hay kh ng? Bên cạnh đó, hàng loạt các câu câu hỏi liên quan được đặt ra: Liệu bản sắc chung có thay thế các bản sắc quốc gia? ản sắc chung này có thể b đắp hay thay đổi các bản sắc quốc gia? Có hay kh ng sự chuyển đổi những giá trị của bản sắc quốc gia vào bản sắc chung? ức độ chuyển đổi đến đâu và phải chuyển đổi như thế nào là cần thiết? Liệu bản sắc châu Âu có trở thành một dạng bản sắc mới có tính chất hậ - ốc gia hay không? Đây là những vấn đề rất khó giải quyết trên cả góc độ lý luận lẫn thực tiễn. Đồng thời, việc chính trị hóa những vấn đề nêu trên rất có thể đụng chạm đến giá trị, niềm tin và những vấn đề khác của nhiều quốc gia thành viên. Việc tìm hiểu, nghiên cứu về bản sắc châu Âu để từ đó đề ra những biện pháp xây dựng, thúc đẩy là vấn đề thực tiễn đặt ra hiện nay ở châu Âu đối với các nhà hoạch định chính sách của EU. Với các nhà khoa học, bản sắc châu Âu là một đề tài 8 nghiên cứu thú vị nhưng đầy thách thức bởi đối tượng nghiên cứu mới, thậm chí rất mới (chưa có tiền lệ), luôn biến đổi và về cơ bản là không thể lượng hóa được.

Vì thế, bản sắc châu Âu trong tiến trình hình thành và phát triển của EU là một đề tài nghiên cứu mang tính thời sự và có ý nghĩa khoa học. Tình hình nghiên cứu  Tình hình nghiên cứu trong nước Ở nước ta, việc nghiên cứu về EU được tiến hành khá chậm trễ so với sự hình thành của nó. ãi đến năm 2001 chúng ta mới có một trung tâm nghiên cứu châu Âu, hiện phát triển thành Viện nghiên cứu châu Âu thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt Nam. Từ đó, EU đã bắt đầu được nghiên cứu nhiều về kinh tế, chính trị, xã hội…và vai trò của liên minh này trên trường quốc tế.

Một số công trình tiêu biểu đã xuất bản như cuốn Thúc đẩy thương mại - đầ tư giữa Liên hiệp châu Âu và Việt Nam trong những năm đầu thế kỷ XXI của tác giả Bùi Huy Khoát chủ biên (2001) [13]; Mở rộng EU và tác động của nó đối với Việt Nam do Carlo Filippini, Bùi Huy Khoát và Stefan Hell biên soạn (2004) [6]; và cuốn sách Kinh tế và chính sách của EU mở rộng do Carlo Altomonte và Mario Nava chủ biên (2004) [1]. Các công trình này chủ yếu bàn về lĩnh vực kinh tế của EU và quan hệ kinh tế, thương mại giữa Việt Nam và EU. Về lĩnh vực xã hội, gần đây tác giả Đinh C ng Tuấn (2008) xuất bản cuốn Hệ thống an sinh xã hội của EU và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam [27]. Cuốn sách này bàn về thực tế của hệ thống an ninh xã hội của EU với những thành công, hạn chế và những cải cách để từ đó tác giả đưa ra những kinh nghiệm mà Việt Nam có thể học hỏi được.

Bên cạnh đó, do vai trò và tầm ảnh hưởng của EU ngày càng tăng, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế, các môn học liên quan đến EU được đưa vào giảng dạy ở một số trường đại học có các ngành học liên quan như Khoa Kinh tế (nay phát triển thành Đại học Kinh tế - Luật), ĐH Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh; Khoa Quốc tế học, ĐH KHXH&N Hà Nội; Khoa Quan hệ Quốc tế, ĐH KHXH&NV Tp. Hồ Chí inh… Các giảng viên đảm nhận các môn học này cũng bắt đầu xây dựng các tập bài đọc và giáo trình về EU, nhưng chủ yếu lưu hành nội bộ, riêng có Khoa Kinh tế, 9 ĐH Quốc gia Tp. Hồ Chí Minh có giáo trình Quan hệ kinh tế quốc tế của Liên minh châu Âu của tác giả Nguyễn Quang Thuấn và Bùi Nhật Quang (2009) [26].

Tất cả các công trình vừa trình bày phần lớn tập trung vào lĩnh vực kinh tế của EU. Chúng tôi không tìm thấy một công trình khảo cứu đầy đủ nào về bản sắc châu Âu đặt trong bối cảnh châu Âu với sự hình thành và phát triển của EU; cũng như vai trò của nhân tố văn hóa trong sự hình thành và phát triển chủ nghĩa khu vực ở châu Âu. Cuốn Âu-Mỹ-Nhật văn hóa và phát triển do tác giả Đỗ Lộc Diệp (chủ biên, 2003) bàn về vai trò của văn hóa trong phát triển kinh tế mà chủ yếu là trường hợp Nhật Bản, vấn đề văn hóa châu Âu và EU kh ng được bàn đến [2]. Nội dung bàn đến vấn đề văn hóa và tiến trình hội nhập ở châu Âu gắn với EU chỉ có thể tìm thấy trong một số bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành như tác giả Lương ăn Kế (2002) xem xét nhân tố văn hóa trong tiến trình liên kết châu Âu, nhưng mới dừng lại ở những vai trò biểu hiện của văn hóa [15]; hay bài viết Chính sách văn hóa của EU: những bước đi khó khăn của Trần Phương Hoa (2003) đề cập đến vấn đề đa dạng về văn hóa mà EU đang phải đối đầu trong việc đưa ra một chính sách văn hóa chung [10].

ề mặt lý thuyết, những nghiên cứu về bản sắc nói chung của các tác giả trong nước là những tài liệu tham khảo giúp chúng t i xây dựng cơ sở lý luận tìm hiểu đề tài, tiêu biểu có các c ng trình sau: Tác giả Hà ăn Tấn (2005) trong “Bản sắc văn hóa Việt cổ” cho rằng bản sắc văn hóa là những nét văn hóa riêng cấu thành hệ giá trị được một dân tộc chấp nhận và được xem là ph hợp [13, tr.152]; hay bản sắc văn hóa dân tộc là hệ thống các giá trị văn hóa mà mỗi dân tộc chấp nhận [23, tr. Trong khi Hà ăn Tấn cho rằng bản sắc văn hóa dân tộc có thể thay đổi thì Phan Ngọc (1998) trong cuốn “Bản sắc văn hóa Việt Nam” lại xem bản sắc văn hóa là mặt bất biến của văn hóa trong quá trình phát triển lịch sử [19, tr. ên cạnh đó, tác giả Trần Ngọc Thêm (2001) cho rằng bản sắc dân tộc là những giá trị đặc sắc dân tộc cơ bản được lưu truyền trong lịch sử, là cái tinh hoa bền vững của nó [25, tr. 10 Tác giả Trần Đình Sử (1996) cho rằng bản sắc dân tộc là yếu tố gắn kết đời sống tinh thần cộng đồng trong kh ng gian và thời gian, đồng thời phân biệt thế giới tinh thần của cộng đồng này với cộng đồng khác [22, tr.

Có phần khác với Phan Ngọc và Trần Ngọc Thêm về quan điểm bất biến của bản sắc, ng cho rằng bản sắc được hình thành trong giao lưu, cố định trong giao lưu và kh ng ngừng biến đổi phát triển [22, tr.