CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, QUY LUẬT, XU THẾ PHÁT TRIỂN VỀ MÔN BÓNG CHUYỀN 1.1 Đặc diểm của môn bóng chuyền Bóng chuyền là môn thể thao mang tính chất đối kháng không trực tiếp, thời gian chạm bóng ngắn, đòi hỏi người chơi phải linh hoạt nhanh nhẹn dựa trên cơ sở điêu luyện về kỹ thuật, vận dụng chiến thuật nhiều loại, xử lý tình huống với trạng thái tâm lý, ý thức chiến thuật cá nhân và đồng đội ăn ý… nên đòi hỏi người tập phải có trình độ thể lực tốt để di chuyển và điều khiển khống chế xử lý thông tin hiệu quả. Bóng chuyền là môn thể thao thi đấu trên một diện tích sân nhỏ, có số lượng vận động viên nhiều, khoảng cách di chuyển của các vận động viên ngắn, tốc độ đường bóng bay trong sân biến hóa và rất nhanh. Do vậy, tốc độ và độ chuẩn xác trong các hoạt động chiến thuật là nhân tố chính cho sự thành công. Trong quá trình thi đấu hình thành nên hai đội bóng ở hai bên sân, mỗi đội có 6 người, có lưới, có vạch ngăn giữa sân, số lần chạm bóng của mỗi đội không quá 03 lần, thời gian thi đấu không hạn chế.
Hoạt động thi đấu trong môn bóng chuyền là hoạt động không có chu kỳ, các tình huống diễn ra trên sân thay đổi liên tục. Các kỹ thuật tùy theo từng tình huống thi đấu cụ thể trên sân mang tính chất đối lập nhau và hình thành một hệ thống liên hoàn giữa tấn công và phòng thủ. Một đặc trưng rất quan trọng của bóng chuyền là vị trí các vận động viên trong quá trình thi đấu luôn có sự thay đổi theo thứ tự xoay vòng đến các khu vực qui định theo chiều kim đồng hồ. Do vậy yêu cầu năng lực toàn diện về tấn công và phòng thủ của các vận động viên ảnh hưởng đến hiệu quả thành tích thi đấu của toàn đội [68] Từ năm 1999, FIVB chính thức áp dụng luật thi đấu mới, đã mang lại nhiều sự thay đổi trong hoạt động thi đấu như: Luan van 7 Áp dụng hệ thống tính điểm trực tiếp Thêm vận động viên Libero… 1.2 Quy luật phát triển của môn bóng chuyền Sự phát triển của bóng chuyền là một quá trình đối kháng mâu thuẫn, nỗi bật là tấn công và phòng thủ.
Điều luật thay đổi từ cách tính điểm gián tiếp sang trực tiếp làm nhịp độ thi đấu luôn căng thẳng, yêu cầu phải nâng cao thể lực, năng lực khống chế bóng với tốc độ biến hóa bằng các giải pháp kỹ thuật chuẩn xác. Bóng chuyền hiện đại đang phát triển theo xu thế nghệ thuật hóa, nhịp điệu cao, kỹ xảo nhiều, tốc độ nhanh do vậy vận động viên bóng chuyền muốn đạt trình độ thi đấu cao cần phải thể hiện năng lực toàn diện, cao, nhanh, mạnh, linh hoạt, biến hóa…để đáp ứng được yêu cầu chiến thuật thì ngoài kỹ thuật thì thể lực là phần cũng rất quan trong. Trong đó thể lực chuyên môn là một nhân tố hết sứ quan trọng cho việc phát triển các tố chất kỹ thuật, chiến thuật 1.3 Xu thế bóng chuyền hiện đại Sự gắn kết thể lực trong kỹ thuật theo mục đích chiến thuật trên nền tàng tâm lý, nếu vận động viên hiện đại đơn thuần dựa vào một mặt của năng lực thi đấu hoặc một mặt nào đó của kết cấu tài năng kém hơn thì các mặt khác sẽ bị ảnh hưởng gây giảm hiệu suất, hạn chế kết quả. Mô hình kỹ thuật bóng chuyền toàn diện có quan hệ hữu cơ trong hình thành năng lực sử dụng cao hiệu quả chiếm lĩnh không gian, thời gian hợp lý trong thi đấu đó là điều quan trọng để phát triển nhanh môn bóng chuyền.
Bóng chuyền hiện đại hiện đang đi sâu vào khoa học hóa trong quá trình để hoàn thiện kỹ thuật, chiến đấu, tâm lý cũng như mục đích của nó. Theo quy luật của bóng chuyền hiện đại luôn lấy việc sáng tạo lợi dụng khống chế không gian, thời gian làm cơ sở chính của huấn luyện, như nguyên tắc tấn công với khoảng rộng hẹp, tầm cao thấp, độ gần xa, ứng biến để có động tác nhanh-chậm, tập trung hay phân tán. Luan van 8 Nguyên tắc tấn công phải lợi dụng tối đa thời gian trong không gian, lợi dụng yếu tố thời gian để tận dụng không gian có được (như chiều cao, sức bật, tốc độ động tác, linh hoạt khống chế trên không) từ đó mở rộng cơ hội về không gian cho tấn công trong thời gian cho phép. Sử dụng thời gian hợp lý sẽ tạo ra ưu thế không gian khống chế được cao hơn, lâu hơn và thực hiện động tác nhanh mạnh.
Trong tấn công, vận động viên luôn tìm mọi cách vận dụng trí thông minh linh hoạt nhanh nhẹn nhất dể mở rộng không gian khống chế được để tạo cơ hội cho tấn công hiệu quả. Khi xuất hiện chổ trống không gian, vận động viên phải tận dụng ngay thời cơ tấn công để giành chiến thắng. Theo luật mới của bóng chuyền, khi thực hiện chiến thuật phải giành điểm là mục đích, do đó thể lực là cơ sở, kỹ thuật là giải pháp kết hợp chặt các với trình độ tâm lý, trí lực và mục đích tranh tài của từng người. Bóng chuyền có những khác biệt riêng nên buộc phải tìm ra các đặc điểm riêng, các khâu nào là chủ yếu, các tố chất trội để điều khiển quá trình đào tạo, huấn luyện tài năng vận động viên, đào tạo nâng cao trình độ theo hướng kỹ thuật đạt kỹ năng, kỹ xảo cao, biến hóa nhiều trên cơ sở tâm lý ổn định, động tác đánh bóng nhanh, phản ứng mau lẹ, thể lực vững.4 Các nhân tố cấu thành tài năng của vận động viên bóng chuyền Để có thể trở thành một tài năng trong môn bóng chuyền người chơi phải có nhân tố sau: thể lực cơ thể, chức năng, tố chất, kỹ thuật, chiến thuật, tâm lý, trí lực, động lực, trong đó nhân tố chiến thuật là mục đích, kỹ thuật là phương tiện, thể lực là cơ sở, tâm lý là ảnh hưởng, động cơ, tri thức.
Bóng chuyền hiện đại đang phát triển theo xu thế nghệ thuật hóa, nhịp điệu cao, kỹ xảo nhiều, biến hóa lơn, tốc độ nhanh, vì thế người chơi bóng chuyền muốn đạt trình độ cao phải toàn diện (chiều cao, nhanh, linh hoạt, biến hóa…) Do đó muốn chơi bóng chuyền giỏi, có trình độ cao và thể hiện được xu thế phát triển của bóng chuyền hiện đại thì phải có các mặt cấu thành tài năng sau: Các yếu tố mang tính chất di chuyền: thể lực cơ thể, chức năng. Các yếu tố do quá trình huấn luyện tạo thành. Luan van 9 Trong bóng chuyền hiện đại, điều kiện đầu tiên đảm bảo sự phát triển của vận động viên gồm các yếu tố về thể lực cơ thể: Cơ năng, năng lực thể lực, năng lực kỹ thuật, năng lực chiến thuật, năng lực tâm lý, năng lực hiểu biết khoa học và chuyên môn. Các yếu tố chung cấu thành tài năng thể thao là đòi hỏi tất yếu của bóng chuyền hiện đại.2 CÁC QUAN ĐIỂM SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN TẬP LUYỆN TRONG HUẤN LUYỆN, GIẢNG DẠY BÓNG CHUYỀN Huấn luyện thể lực đóng vai trò hết sức quan trọng và cần thiết trong quá trình đào tạo vận động viên, nhất là khi ranh giới về kỹ thuật, chiến thuật giữa các vận động viên không chênh lệch nhiều.
Vì vậy thể lực (thể lực chuyên môn) có ý nghĩa quyết định đến thành tích đỉnh cao của bóng chuyền. Cơ thể con người là một thể thống nhất dưới sự chỉ đạo của hệ thần kinh trung ương, giữa cơ năng các cơ quan, hệ thống cơ thể và các tố chất thể lực có quan hệ chặt với nhau. Hiện nay, mối quan hệ giữa trình độ phát triển tố chất thể lực với huấn luyện, thi đấu với cường độ cao được nhiều nhà khoa học và huấn luyện viên nghiên cứu. Các nhà nghiên cứu đã chứng minh vai trò, tầm quan trọng và quy luật hình thành phát triển ở bất kỳ môn thể thao nào, trong đó tố chất thể lực vị trí hàng đầu cấu thành năng lực vận động viên tài năng.
Tố chất thể lực là cơ sở của trình độ tập luyện được tiến hành xuyên suốt trong quá trình huấn luyện. Nâng cao thể lực không chỉ đơn giản là pân chia vào các giai đoạn huấn luyện kế tiếp nhau mà ngay giai đoạn huấn luyện ban đầu của quá trình chuyên môn hóa nhiều năm và đó là một lộ trình huấn luyện thể thao khoa học 1.3 CÁC KHÁI NIỆM VỀ TỐ CHẤT THỂ LỰC Theo các nhà khoa học TDTT của Nga và Trung Quốc như Zaxiorski, Dương Tích Nhượng thì tố chất thể lực là ''. năng lực của các chức năng và năng lực vận động của cơ thể được biểu hiện ra trong vận động dưới sự chi phối của hệ thống thần kinh. Loại năng lực này được tổ hợp bởi sức mạnh, tốc độ, sức bền, tính mềm dẻo và năng lực phối hợp vận động'' [72].
Luan van 10 Theo các nhà khoa học về lý luận và phương pháp giáo dục TDTT và học thuyết huấn luyện thể thao như GS. Điền Mạch Cửu, Hình Văn Hoa (Trung Quốc), Phi - lin (Nga), Harle (Đức), Nguyễn Toán, Phạm Danh Tốn (Việt Nam) thì ''tố chất thể lực hay còn gọi là tố chất vận động là những đặc điểm, những mặt, những phần tương đối riêng biệt trong con người gồm 5 tố chất cơ bản: nhanh, mạnh, bền, năng lực phối hợp vận động và dẻo''. Các nhà khoa học trên còn cho rằng nếu xét từ góc độ điều khiển động tác của hệ thống thần kinh trung ương thì gọi là tố chất vận động. Còn nếu nhấn mạnh về đặc trưng sinh cơ học thì là tố chất thể lực.
Nếu từ góc độ điều khiển hoạt động sinh lý và tâm lý (trong đó có ý chí) thì còn gọi là tố chất tâm vận động. Còn theo các nhà sinh lý học TDTT thì hoạt động thể lực cơ thể phát huy các mặt khái niệm của năng lực hoạt động thể lực. Các mặt khác nhau đó của khả năng hoạt động thể lực được gọi là tố chất vận động. Tố chất vận động gồm 4 tố chất cơ bản là nhanh, mạnh, bền, khéo.
[42] Từ các quan điểm trên ta có thể thấy được các quan điểm đồng nhất về khái niệm tố chất vận động của các nhà khoa học, đó là: Năng lực chức năng và năng lực vận động của cơ thể được biểu hiện ra ở các tố chất nhanh, mạnh, bền, khéo léo và dẻo.4 HUẤN LUYỆN THỂ LỰC CHUNG VÀ THỂ LỰC CHUYÊN MÔN TRONG MÔN BÓNG CHUYỀN 1.