Luận văn thạc sĩ thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử việt nam từ 1930 đến 1954 trường trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thiết kế bài tập phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930-1954.

• Người hướng dẫn: PGS.TS Trịnh Đình Tùng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử
• Đề tài: Thiết Kế Và Sử Dụng Bài Tập Theo Hướng Phát Triển Năng Lực Vận Dụng Kiến Thức Cho Học Sinh Trong Dạy Học Lịch Sử Việt Nam Từ 1930 Đến 1954
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP LỊCH SỬ THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG
• 1.1. Quan niệm về bài tập nói chung và bài tập trong dạy học lịch sử nói riêng
• 1.2. Các loại bài tập trong dạy học lịch sử
• 1.3. Quan niệm về năng lực nói chung
• 1.4. Năng lực vận dụng kiến thức của học sinh
• 1.5. Ý nghĩa của việc sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong dạy học lịch sử
• 1.6. Thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng bài tập nói chung và bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT hiện nay
• 1.6.1. Đối với giáo viên
• 1.6.2. Đối với học sinh
• 1.7. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG II: THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NĂM 1930 ĐẾN NĂM 1954
• 2.1. Vị trí, mục tiêu, nội dung cơ bản của lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến 1954
• 2.2. Nội dung chủ yếu của lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1954
• 2.3. Thiết kế bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh
• 2.4. Những yêu cầu chung khi thiết kế bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh
• 2.5. Hệ thống bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1954
• 2.6. Sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1954
• 2.7. Những yêu cầu chung khi sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức
• 2.8. Các biện pháp sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1954
• 2.9. Thực nghiệm sư phạm
• 2.9.1. Mục đích thực nghiệm
• 2.9.2. Nội dung thực nghiệm
• 2.9.3. Đối tượng và phương pháp thực nghiệm
• 2.9.4. Kết quả thực nghiệm
• 2.10. Tiểu kết chương 2
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển năng lực học sinh trong dạy lịch sử

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại, việc phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử trở thành một yêu cầu cấp thiết. Môn lịch sử không chỉ cung cấp kiến thức về quá khứ mà còn giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, khả năng phân tích và vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Việc thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh là một trong những phương pháp hiệu quả nhất.

1.1. Ý nghĩa của việc phát triển năng lực học sinh trong dạy lịch sử

Việc phát triển năng lực học sinh trong dạy lịch sử không chỉ giúp các em hiểu rõ hơn về các sự kiện lịch sử mà còn rèn luyện kỹ năng tư duy, phân tích và đánh giá. Điều này giúp học sinh có thể áp dụng kiến thức vào thực tiễn, từ đó hình thành nhân cách và bản lĩnh con người Việt Nam.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển năng lực học sinh

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển năng lực học sinh trong dạy lịch sử, bao gồm phương pháp dạy học, nội dung bài học, và sự tham gia của học sinh. Giáo viên cần tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động học tập chủ động.

II. Thách thức trong việc phát triển năng lực học sinh trong dạy lịch sử

Mặc dù có nhiều lợi ích, việc phát triển năng lực học sinh trong dạy lịch sử cũng gặp phải nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thụ động của học sinh trong việc tiếp thu kiến thức. Nhiều học sinh vẫn coi môn lịch sử là môn học khô khan, chỉ cần ghi nhớ các sự kiện mà không hiểu sâu về ý nghĩa của chúng.

2.1. Tình trạng thụ động của học sinh trong học lịch sử

Nhiều học sinh hiện nay vẫn có xu hướng thụ động trong việc tiếp thu kiến thức lịch sử. Điều này dẫn đến việc các em không thể vận dụng kiến thức vào thực tiễn, gây khó khăn trong việc phát triển năng lực tư duy và phân tích.

2.2. Thiếu sự đổi mới trong phương pháp dạy học

Phương pháp dạy học truyền thống vẫn còn phổ biến, dẫn đến việc học sinh không được khuyến khích tham gia vào quá trình học tập. Việc thiếu đổi mới trong phương pháp dạy học khiến cho việc phát triển năng lực học sinh trở nên khó khăn hơn.

III. Phương pháp dạy học tích cực trong phát triển năng lực học sinh

Để khắc phục những thách thức trên, việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực là rất cần thiết. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách hiệu quả mà còn phát triển các kỹ năng cần thiết cho việc học tập và làm việc sau này.

3.1. Thiết kế bài tập theo hướng phát triển năng lực

Thiết kế bài tập theo hướng phát triển năng lực giúp học sinh không chỉ ghi nhớ kiến thức mà còn hiểu sâu về các vấn đề lịch sử. Bài tập cần được xây dựng sao cho khuyến khích học sinh tư duy, phân tích và vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

3.2. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học lịch sử

Việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học lịch sử giúp tạo ra môi trường học tập sinh động, hấp dẫn. Học sinh có thể tiếp cận với nhiều nguồn tài liệu phong phú, từ đó phát triển khả năng tự học và nghiên cứu.

IV. Ứng dụng thực tiễn của bài tập phát triển năng lực học sinh

Việc áp dụng bài tập phát triển năng lực học sinh trong dạy học lịch sử đã cho thấy nhiều kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn biết cách vận dụng vào thực tiễn, từ đó nâng cao khả năng tư duy và phân tích.

4.1. Kết quả thực nghiệm từ việc áp dụng bài tập

Nhiều trường học đã áp dụng bài tập phát triển năng lực học sinh và nhận thấy sự cải thiện rõ rệt trong kết quả học tập của học sinh. Học sinh trở nên chủ động hơn trong việc tiếp thu kiến thức và tham gia vào các hoạt động học tập.

4.2. Phản hồi từ giáo viên và học sinh

Giáo viên và học sinh đều nhận thấy rằng việc áp dụng bài tập phát triển năng lực đã tạo ra sự hứng thú trong học tập. Học sinh cảm thấy tự tin hơn khi tham gia vào các hoạt động học tập và có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai trong dạy lịch sử

Việc phát triển năng lực học sinh trong dạy lịch sử là một quá trình liên tục và cần sự nỗ lực từ cả giáo viên và học sinh. Trong tương lai, cần tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học, thiết kế bài tập phù hợp để nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Định hướng phát triển phương pháp dạy học

Cần tiếp tục nghiên cứu và áp dụng các phương pháp dạy học mới, phù hợp với đặc điểm của học sinh và yêu cầu của xã hội. Việc này sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy học lịch sử và phát triển năng lực học sinh.

5.2. Tăng cường sự hợp tác giữa giáo viên và học sinh

Sự hợp tác giữa giáo viên và học sinh là yếu tố quan trọng trong việc phát triển năng lực học sinh. Cần tạo ra môi trường học tập thân thiện, khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập và phát triển.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo theo Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, việc phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trở thành yêu cầu cấp thiết. Môn Lịch sử, đặc biệt lịch sử Việt Nam giai đoạn 1930-1954, giữ vị trí quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông, không chỉ cung cấp kiến thức mà còn góp phần phát triển phẩm chất, năng lực và nhân cách học sinh. Tuy nhiên, thực trạng dạy học lịch sử hiện nay còn nhiều hạn chế: học sinh thiếu hứng thú, phương pháp dạy học truyền thống chủ yếu truyền thụ kiến thức một chiều, chưa phát huy được năng lực vận dụng kiến thức. Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh lớp 12 trong dạy học lịch sử Việt Nam từ 1930 đến 1954 tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn Hà Đông, Hà Nội. Nghiên cứu nhằm đánh giá thực trạng, đề xuất giải pháp thiết kế bài tập phù hợp, góp phần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, phát triển năng lực vận dụng kiến thức của học sinh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào phần lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến 1954, với thời gian thực nghiệm sư phạm trong năm học 2014-2015. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cải tiến phương pháp dạy học, tăng cường sự chủ động, sáng tạo và khả năng vận dụng kiến thức của học sinh, đồng thời góp phần thực hiện đổi mới giáo dục theo định hướng phát triển năng lực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về dạy học phát triển năng lực, phương pháp dạy học lịch sử và tâm lý học giáo dục. Hai khung lý thuyết chính được áp dụng gồm:

1. Lý thuyết dạy học phát triển năng lực: Nhấn mạnh việc chuyển đổi từ dạy học định hướng nội dung sang định hướng năng lực, trong đó năng lực vận dụng kiến thức là trọng tâm. Năng lực được hiểu là sự tổng hợp kiến thức, kỹ năng và thái độ, thể hiện khả năng giải quyết các tình huống thực tiễn. Các năng lực chung như tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo, giao tiếp, hợp tác và sử dụng công nghệ thông tin được phát triển đồng thời với năng lực chuyên biệt của môn lịch sử như thu thập, xử lý thông tin, phân tích, đánh giá và vận dụng kiến thức lịch sử.

2. Lý thuyết về bài tập trong dạy học lịch sử: Bài tập không chỉ là câu hỏi kiểm tra kiến thức mà còn là công cụ phát triển tư duy độc lập, sáng tạo và năng lực vận dụng kiến thức. Các loại bài tập được phân loại theo mức độ nhận thức (nhận biết, nhận thức, thực hành), theo nội dung (xác định sự kiện, phân tích nguyên nhân, đánh giá ý nghĩa) và theo năng lực vận dụng (tái hiện, vận dụng thấp, vận dụng cao). Bài tập lịch sử còn giúp rèn luyện kỹ năng khai thác tài liệu, đồ dùng trực quan, làm việc nhóm và trình bày lập luận.

Các khái niệm chính bao gồm: năng lực vận dụng kiến thức, bài tập nhận thức, bài tập thực hành, năng lực chuyên biệt môn lịch sử, phương pháp dạy học phát triển năng lực.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp giữa nghiên cứu lý luận, nghiên cứu thực tiễn và thực nghiệm sư phạm:

• Nguồn dữ liệu: Tài liệu lý luận trong và ngoài nước về dạy học lịch sử, giáo dục phát triển năng lực, các văn bản pháp luật như Luật Giáo dục số 38/2005/QH11, Nghị quyết Trung ương 8 khóa XI; khảo sát thực trạng dạy học lịch sử tại các trường THPT trên địa bàn Hà Đông, Hà Nội; kết quả thực nghiệm sư phạm tại một trường THPT.

• Phương pháp phân tích: Phân tích nội dung tài liệu, xử lý số liệu khảo sát bằng thống kê mô tả; so sánh kết quả thực nghiệm giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng; đánh giá hiệu quả thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu lý luận và khảo sát thực trạng trong năm học 2013-2014; thiết kế bài tập và tiến hành thực nghiệm sư phạm trong năm học 2014-2015; tổng hợp, phân tích kết quả và hoàn thiện luận văn năm 2015.

Cỡ mẫu khảo sát gồm khoảng 50 giáo viên và 200 học sinh tại các trường THPT trên địa bàn Hà Đông. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho thực trạng dạy học lịch sử tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng sử dụng bài tập trong dạy học lịch sử còn hạn chế: Khoảng 70% giáo viên khảo sát cho biết bài tập lịch sử chủ yếu tập trung vào kiểm tra kiến thức nhận biết, chưa phát triển được năng lực vận dụng kiến thức. Hơn 60% học sinh phản ánh bài tập lịch sử thường khô khan, ít liên hệ thực tiễn, gây nhàm chán.

2. Thiết kế bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức còn thiếu đồng bộ: Chỉ khoảng 30% bài tập được thiết kế có tính vận dụng cao, yêu cầu học sinh phân tích, tổng hợp, giải quyết vấn đề thực tiễn. Các bài tập chủ yếu là bài tập nhận biết và tái hiện sự kiện lịch sử.

3. Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy hiệu quả tích cực của việc sử dụng bài tập phát triển năng lực vận dụng kiến thức: Điểm trung bình bài kiểm tra của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng khoảng 15%, tỷ lệ học sinh đạt mức vận dụng cao tăng từ 25% lên 55%. Biểu đồ so sánh điểm kiểm tra minh họa rõ sự cải thiện này.

4. Bài tập đa dạng về hình thức và nội dung giúp tăng hứng thú học tập: Các dạng bài tập như vẽ sơ đồ, lập bảng niên biểu, phân tích nguyên nhân, đánh giá ý nghĩa sự kiện lịch sử được học sinh đánh giá cao về tính hấp dẫn và khả năng phát triển tư duy.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của thực trạng hạn chế trong sử dụng bài tập lịch sử là do giáo viên còn giữ thói quen truyền thụ kiến thức một chiều, thiếu kỹ năng thiết kế bài tập phát triển năng lực vận dụng kiến thức. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả khảo sát phù hợp với nhận định về sự cần thiết đổi mới phương pháp dạy học lịch sử theo hướng phát triển năng lực. Việc thực nghiệm sư phạm đã chứng minh rõ ràng hiệu quả của bài tập được thiết kế theo hướng này, góp phần nâng cao kết quả học tập và phát triển tư duy phản biện, sáng tạo của học sinh.

Ý nghĩa của kết quả nghiên cứu là tạo cơ sở khoa học cho việc đổi mới phương pháp dạy học lịch sử, đặc biệt là thiết kế và sử dụng bài tập nhằm phát triển năng lực vận dụng kiến thức. Kết quả cũng cho thấy việc áp dụng bài tập đa dạng, gắn với thực tiễn giúp học sinh hứng thú hơn, giảm thiểu tình trạng học thuộc lòng, nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống bài tập lịch sử đa dạng, phát triển năng lực vận dụng kiến thức: Thiết kế bài tập theo các mức độ từ nhận biết đến vận dụng cao, kết hợp các dạng bài tập nhận thức, thực hành, giải quyết vấn đề. Thời gian thực hiện: ngay trong năm học tiếp theo. Chủ thể thực hiện: giáo viên bộ môn, tổ chuyên môn.

2. Tổ chức tập huấn nâng cao năng lực thiết kế và sử dụng bài tập cho giáo viên lịch sử: Đào tạo kỹ năng xây dựng bài tập phát triển năng lực, sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ dạy học. Thời gian: 6 tháng đầu năm học. Chủ thể: Sở GD&ĐT, trường THPT.

3. Áp dụng phương pháp dạy học tích cực kết hợp bài tập vận dụng kiến thức trong giảng dạy: Khuyến khích giáo viên đổi mới phương pháp, tăng cường hoạt động nhóm, thảo luận, nghiên cứu tài liệu. Thời gian: liên tục trong quá trình dạy học. Chủ thể: giáo viên, học sinh.

4. Xây dựng cơ chế đánh giá kết quả học tập theo hướng đánh giá năng lực vận dụng kiến thức: Thiết kế đề kiểm tra, đánh giá kết quả học tập không chỉ dựa trên kiến thức nhớ mà còn đánh giá kỹ năng phân tích, tổng hợp, vận dụng. Thời gian: áp dụng từ năm học tiếp theo. Chủ thể: nhà trường, giáo viên.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên dạy môn Lịch sử tại các trường trung học phổ thông: Nắm bắt phương pháp thiết kế bài tập phát triển năng lực vận dụng kiến thức, nâng cao hiệu quả giảng dạy và tạo hứng thú học tập cho học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục và cán bộ chuyên môn: Áp dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách, tổ chức tập huấn, đổi mới chương trình và phương pháp dạy học lịch sử.

3. Sinh viên, học viên cao học ngành Sư phạm Lịch sử: Tham khảo cơ sở lý luận và thực tiễn về đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong môn lịch sử.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục và tâm lý học giáo dục: Nghiên cứu sâu hơn về mối quan hệ giữa bài tập, phát triển năng lực và kết quả học tập trong bối cảnh đổi mới giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần thiết kế bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức?
   Bài tập theo hướng này giúp học sinh không chỉ ghi nhớ kiến thức mà còn phát triển kỹ năng tư duy, phân tích, giải quyết vấn đề thực tiễn, từ đó nâng cao hiệu quả học tập và khả năng ứng dụng kiến thức vào cuộc sống.

2. Các dạng bài tập nào phù hợp để phát triển năng lực vận dụng kiến thức trong môn Lịch sử?
   Các dạng bài tập như phân tích nguyên nhân, đánh giá ý nghĩa sự kiện, vẽ sơ đồ, lập bảng niên biểu, giải quyết tình huống thực tiễn được đánh giá cao về khả năng phát triển năng lực vận dụng kiến thức.

3. Làm thế nào để giáo viên có thể đổi mới phương pháp dạy học lịch sử hiệu quả?
   Giáo viên cần được tập huấn kỹ năng thiết kế bài tập phát triển năng lực, áp dụng phương pháp dạy học tích cực, sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ và tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, tương tác.

4. Kết quả thực nghiệm sư phạm cho thấy hiệu quả của việc sử dụng bài tập phát triển năng lực như thế nào?
   Kết quả cho thấy điểm trung bình bài kiểm tra của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng khoảng 15%, tỷ lệ học sinh đạt mức vận dụng cao tăng đáng kể, chứng minh tính khả thi và hiệu quả của phương pháp.

5. Làm sao để đánh giá năng lực vận dụng kiến thức của học sinh một cách chính xác?
   Cần xây dựng hệ thống đánh giá đa dạng, bao gồm kiểm tra nhận biết, vận dụng thấp và vận dụng cao, kết hợp đánh giá quá trình và kết quả cuối kỳ, sử dụng các bài tập thực tiễn, thảo luận và dự án học tập.

Kết luận

• Khẳng định vai trò quan trọng của bài tập trong phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh môn Lịch sử, đặc biệt giai đoạn 1930-1954.
• Đánh giá thực trạng sử dụng bài tập lịch sử tại các trường THPT Hà Đông còn nhiều hạn chế, chủ yếu tập trung vào kiểm tra kiến thức nhận biết.
• Thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức giúp nâng cao kết quả học tập, phát triển tư duy phản biện và sáng tạo của học sinh.
• Đề xuất các giải pháp thiết kế bài tập đa dạng, tổ chức tập huấn giáo viên, đổi mới phương pháp dạy học và xây dựng hệ thống đánh giá năng lực vận dụng kiến thức.
• Khuyến nghị các nhà quản lý, giáo viên và nhà nghiên cứu tiếp tục triển khai và phát triển nghiên cứu nhằm nâng cao chất lượng dạy học lịch sử theo định hướng phát triển năng lực.

Các trường THPT và sở giáo dục cần triển khai tập huấn, áp dụng thiết kế bài tập mới và đánh giá hiệu quả trong thực tế giảng dạy. Giáo viên cần chủ động đổi mới phương pháp, tích cực áp dụng bài tập phát triển năng lực vận dụng kiến thức để nâng cao chất lượng giáo dục lịch sử.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông. Chương 2: Thiết kế và sử dụng bài tập theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến năm 1954, trường THPT.Thực nghiệm sư phạm. 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP LỊCH SỬ THEO HƢỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC VẬN DỤNG KIẾN THỨC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG. Quan niệm về bài tập nói chung và bài tập trong dạy học lịch sử nói riêng Bài tập không phải là một khái niệm xa lạ trong công tác dạy học.

Tuy nhiên để hiểu biết thấu đáo và có công cụ giải quyết các vấn đề đặt ra trong luận văn chúng tôi muốn tìm đến một cách hiểu chính xác, khoa học về khái niệm này. Trong đời sống có thể hiểu đơn giản bài tập là những hoạt động rèn luyện thể chất hoặc tinh thần. Còn trong dạy học, Bài tập theo Từ điển Tiếng Việt [45, tr 25] là bài ra cho học sinh làm để vận dụng những điều đã học. Cách định nghĩa ngắn gọn và đơn giản này đã chỉ ra những vấn đề cốt lõi của bài tập trong dạy học.

Đó là: hướng tới chủ thể - người học, nhằm giúp người học biết cách vận dụng kiến thức. Qua đó chúng ta cũng có thể thấy được vai trò của bài tập trong dạy học ở bất kỳ bộ môn nào. Giáo sư Nguyễn Ngọc Quang khi đưa ra quan điểm về vấn đề này thì nhấn mạnh đến góc độ gắn bó giữa bài tập và người giải bài tập. Ông chỉ rõ bài tập chỉ thực sự là bài tập khi nó trở thành đối tượng hoạt động của một chủ thể nghĩa là có một người nào đó có nhu cầu chọn nó làm đối tượng hoạt động, mong muốn giải bài tập – tức là có một người giải.

Ông cho rằng Bài tập và người giải trở thành một hệ thống toàn vẹn, thống nhất, liên hệ chặt chẽ và tác động qua lại với nhau. Điều này cho thấy bài tập trong dạy học là gắn liền với học sinh, người giải chứ không phải hướng tới giáo viên. Do đó khi xây dựng hệ thống bài tập người giáo viên cần phải xuất phát từ người học để xây dựng phù hợp. Nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Đằng lại có quan niệm về bài tập khác.

Ông cho rằng bài tập là một câu hỏi, một vấn đề, một tình huống được đưa ra giúp thầy 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] và trò hoạt động. Thầy gợi ý hướng dẫn, trò độc lập suy nghĩ, trao đổi, tranh luận để tìm ra lời giải, kết quả. Bài tập có thể là một câu hỏi nhưng không có nghĩa câu hỏi nào cũng là bài tập. Câu hỏi được gọi là bài tập chỉ khi câu hỏi chứa đựng nhưng tình huống bắt học sinh phải tư duy độc lập sáng tạo để tìm ra lời giải đúng.

Trong quan điểm này cái mà nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Đằng chọn góc độ tiếp cận là hướng tới phân biệt bài tập với câu hỏi và qua đó khẳng định mục tiêu của bài tập chính là hướng học sinh tới tư duy độc lập, sáng tạo. Đây chính là một yêu cầu bắt buộc đối với người dạy học khi xây dựng hệ thống bài tập cho học sinh. Xác định mục tiêu của hoạt động luyện tập rồi mới xây dựng các bài tập cụ thể sẽ giúp người dạy và cả người học đi đúng hướng, đạt hiệu quả dạy và học cao hơn. Trần Quốc Tuấn trong luận án tiến sĩ Bài tập trong dạy học lịch sử ở trường THPT đã đưa ra một quan điểm riêng về bài tập như sau: bài tập là một hệ thống thông tin xác định bao gồm những điều kiện và những yêu cầu được đưa ra trong quá trình dạy học, đòi hỏi người học có một lời giải đáp, mà lời giải đáp này về toàn bộ hoặc từng phần không ở trạng thái có sẵn với người giải tại thời điểm mà bài tập được đưa ra.

Quan niệm này nhắc nhở người dạy học về việc bài tập không phải hướng tới việc nhắc lại máy móc, “học vẹt” kiến thức đã học mà còn hướng tới rèn luyện những phẩm chất mới, những kiến thức, kĩ năng mới cho người học. Từ các quan niệm về bài tập như vậy chúng ta có thể thống nhất lại ở một số điểm sau: 1. Bài tập có vai trò quan trọng trong quá trình dạy và học. Bài tập gắn bó chặt chẽ với người giải nó 3.

Bài tập hướng tới mục đích rèn luyện tư duy, khắc sâu kiến thức giúp người đọc hoàn thành và củng cố mục tiêu học tập của mình. Cần phân biệt rõ ràng các khái niệm bài tập và câu hỏi. Bởi đây là hai khái niệm khá gần gũi với nhau. Câu hỏi được sử dụng trong cả đời sống và dạy học.

Tuy nhiên câu hỏi trong đời sống và trong dạy học có sự khác biệt. Trong dạy học câu hỏi được hiểu là những câu hỏi của giáo viên mang những yếu tố mở, yếu tố nhận biết hoặc khám phá lại dưới dạng một thông tin khác bằng cách cho học sinh 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tìm ra các mối quan hệ các quy tắc, các con đường tạo ra một câu hỏi hoặc cách giải quyết mới. Điều này cho thấy câu hỏi và bài tập có sự khác biệt nhưng cũng có điểm tương đồng và có quan hệ với nhau. Như đã nhắc ở trên, nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Đằng chỉ ra bài tập có thể là một câu hỏi nhưng không có nghĩa câu hỏi nào cũng là bài tập.

Câu hỏi và bài tập đều có chức năng tương tự nhau đó là phương tiện để tổ chức hoạt động nhận thức và kiểm tra đánh giá kết quả nhận thức, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo bộ môn cho học sinh. Câu hỏi và bài tập khác nhau ở chỗ: câu hỏi chỉ nêu yêu cầu hoặc nhiệm vụ mà học si nh cần trả lời còn trong bài tập vừa có dữ liệu điều kiện vừa có yêu cầu hoặc câu hỏi và để giải quyết bài tập học sinh phải căn cứ vào những dữ liệu đã cho để tìm ra yêu cầu xác đáng. Như vậy bài tập phức tạp hơn câu hỏi. Một bài tập có thể chưa nhiều câu hỏi và các dữ liệu điều kiện khác.Việc phân biệt hai khái niệm này để giáo viên tránh những nhầm lẫn khi xây dựng bài tập cho học sinh.

Bởi các bài tập lịch sử đang ở dạng câu hỏi đòi hỏi việc nhắc lại kiến thức chứ chưa phải là những bài tập thực sự giúp học sinh nâng cao khả năng tư duy của mình. Từ khái niệm về bài tập như vậy tôi tìm hiểu sâu hơn về bài tập lịch sử. Hiện nay nhiều người vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng lịch sử là một môn lý thuyết khô khan do đó không cần bài tập trong quá trình dạy học. Quan niệm này dẫn tới việc cả thầy và trò đôi khi biến việc học tập môn lịch sử thành việc “học vẹt”, “học gạo” mà không có giúp học sinh có cái nhìn bản chất, hướng tới vận dụng kiến thức vào đời sống, phát triển năng lực và tuy duy đồng thời hình thành những nhận thức thái độ đúng đắn.

Cần phải khẳng định rằng lịch sử cũng giống như tất cả các môn học khác có phần lý thuyết và cũng có phần thực hành, việc xây dựng hệ thống bài tập trong môn lịch sử là một việc cần thiết và không thể thiếu. Bài tập lịch sử là khái niệm chỉ một hệ thống thông tin xác đáng trong tổ chức quá trình dạy học lịch sử ở trường phổ thổng khi kiểm tra, đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh trên các lĩnh vực kiến thức, thái độ và kĩ năng. Tiến sĩ Trần Quốc Tuấn trong luận án tiến sĩ đã nêu ở trên chỉ ra những đặc trưng cơ bản của bài tập lịch sử như sau: 17 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Thứ nhất, bài tập lịch sử được xem là một hệ thống thông tin quy định nhiệm vụ mà học sinh phải thực hiện hay là mục đích mà giáo viên và học sinh cần phải hoàn thành trong dạy học lịch sử (bao gồm: kiến thức, tư tưởng, tình cảm, xúc cảm và kỹ năng, kỹ xảo). Thứ hai, bài tập lịch sử được tiến hành ở tất cả các khâu trong quá trình dạy học: nghiên cứu kiến thức mới, củng cố khái quát hóa, hệ thống hóa, vận dụng và kiểm tra đánh giá kiến thức, xúc cảm tình cảm và kỹ năng – kĩ xảo.

Thứ ba, bài tập lịch sử đặc biệt là bài tập nhận thức tìm tòi là phương tiện chính yếu, chủ đạo của dạy học nêu vấn đề, một kiểu cơ bản của phương pháp dạy học nhằm phát huy năng lực tư duy độc lập, sáng tạo của học sinh. Thứ tư, bài tập lịch sử là phương tiện thúc đẩy nỗ lực của học sinh giúp các em tiếp cận dần với phương pháp tự học, tự nghiên cứu Như vậy bài tập lịch sử cũng như bài tập trong các môn học khác đều nhằm giúp phát triển toàn diện năng lực học sinh, là một thước đo của kiểm tra đánh giá. Xây dựng hệ thống bài tập cho môn học nhằm hoàn thành một mục tiêu dạy học là một nhiệm vụ cần thiết và bắt buộc đối với người giáo viên. Đồng thời phải lưu ý tới trình độ kiến thức đặc điểm của học sinh để xây dựng những bài tập phù hợp, kích thích tư duy sáng tao, đôc lâp, tích cực của các em.

Điều này lại càng được đặt ra bức thiết hơn đối với môn lịch sử.Bài tập không phải chỉ là những câu hỏi mà nó hướng tới việc phát triển tư duy, năng lực cho học sinh. Vì vậy bài tập có vai trò vô cùng quan trọng trong dạy học. Nắm bắt được điều này người dạy sẽ có những hoạt động phù hợp để hoàn thành hiệu quả công việc của mình. Các loại bài tập trong dạy học lịch sử.

Cơ sở phân loại bài tập. Việc phân loại bài tập nói chung và phân loại bài tập lịch sử nói riêng có tầm quan trọng đặc biệt vì nó giúp chúng ta hiểu được vị trí, tác dụng của từng loại để trên cơ sở đó tiến hành xây dựng nội dung và xác định phương pháp thực hiện thích hợp. Có nhiều cách phân loại bài tập dựa trên các tiêu chí khác nhau, mỗi cách phân 18 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] loại đều có các ưu, nhược điểm riêng.