chương 1 Truyện cổ tích là những sáng tác tự sự dân gian, có cốt truyện hoàn chỉnh: chủ yếu dựa trên những yếu tố tưởng tượng kỳ ảo, hoang đường; truyện kể về những sự tích đời xưa nhưng dấu tích truyện kể còn lưu cho đến nay. Truyện cổ Grim là tập truyện làm say mê tất cả trẻ em trên thế giới. Tập truyện có nhiều tác phẩm phù hợp với độ tuổi mầm non. Để phù hợp với trẻ về mặt dung lượng, cách thức diễn đạt, nhiều tác giả đã dựa theo nội dung truyện cổ Grim để biên soạn lại.
Đối với trẻ, những câu chuyện trong truyện cổ Grim là những câu chuyện kỳ thú, làm thỏa mãn trí tưởng tượng của trẻ, đem đến cho trẻ những bài học giáo dục bổ ích. 16 Chương 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN CỔ GRIM 2. Nhân vật và thế giới nhân vật 2. Nhân vật Tác phẩm truyện không thể thiếu nhân vật vì đó chính là phương tiện để nhà văn khái quát hiện thực một cách hình tượng.
Theo nhà lí luận văn học Hà Minh Đức: “Nhân vật văn học là một hiện tượng mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chép đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách,…Và cần chú ý thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người những con người có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hay chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phảm mà có thể là những loài vật, sự vật khác ít nhiều mang bong dáng tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người”. [2;126] Nhân vật văn học là chủ thể phản ánh của tác phẩm văn học. Nhân vật văn học được xem là linh hồn của tác giả gửi gắm trong đó những ý tưởng để truyền tải bức thông điệp vui, buồn, mãn nguyện, bất lực,…để nói lên lăng kính của tác giả với đời thường. Nhân vật văn học có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội và là chủ thể nhận thức của tác giả mang đến cho người đọc.
Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi đó là điều kiện thiết yếu đảm bảo cho sự miêu tả thế giới của văn học có chiều sâu và tính tượng hình. Nhà văn sáng tạo nhân vật để thể hiện nhận thức của mình về một cá nhân, một loại người, về những vấn đề của cuộc sống, đồng thời thể hiện những hiểu biết, kỳ vọng về con người. Cùng với cốt truyện, kết cấu, xung đột, giọng điệu, ngôn ngữ thì nhân vật là nơi biểu hiện rõ nhất và trọn vẹn nhất cảm hứng nghệ thuật của nhà văn. Bởi nhân vật mang linh hồn của tác phẩm, là trọng tâm của mọi sự miêu tả nghệ thuật, là nơi tác giả gửi gắm thông điệp và độc giả tiếp nhận giải mã những vấn 17 đề hiện thực hoặc phi hiện thực cốt yếu được đặt ra trong tác phẩm.
Chức năng cơ bản của nhân vật là khái quát tính cách con người, là người dẫn dắt tác giả vào thế giới khác nhau của đời sống. Nhân vật văn học cũng là nơi thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn học về con người. Theo từ điển thuật ngữ văn học Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi (chủ biên), nhân vật văn học là “con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học. Nhân vật văn học có tên riêng (Tấm, Cám, Chí Phèo, Thị Nở…) có khi sử dụng như một ẩn dụ không chỉ con người cụ thể nào cả.
Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất con người có thật trong cuộc sống. Chức năng cơ bản của nhân vật văn học là khái quát tính cách của con người”[4;109]. Trong cuốn Lý luận văn học, GS. Hà Minh Đức chủ biên, theo ông, nhân vật văn học được xác định là: “Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ một chi tiết biểu hiện của loài người mà chỉ là sự thể hiện con người mà chỉ là sự thể hiện con người qua những đăc điểm về tiểu sử, đặc điểm tính cách,…và lưu ý thêm một điều, thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng lớn hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người có tên hoặc không tên, được khắc hoạ sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phẩm, mà có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng tính cách con người”[2;102].
Có thể hiểu, nhân vật văn học “là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống. Nó có chức năng cơ bản là khái quát tính cách của con người và chức năng này cũng mang tính lịch sử. Nhân vật văn học còn có khả năng dẫn dắt độc giả vào các thế giới khác nhau của đời sống, thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người”. Bằng cách này hay cách khác khi định nghĩa về nhân vật văn học của các nhà văn, nhà nghiên cứu lí luận văn học căn bản gặp nhau ở những nội hàm không thể thiếu của khái niệm này: Nhân vật văn học là một đợn vị nghệ thuật, 18 một hiện tượng thẩm mĩ có tính ước lệ, khái quát ở những mức độ nhất định, thể hiện một quan niệm nào đó về con người được biểu hiện bằng phương tiện văn học.
Nó có tên hoặc không có tên, là người cụ thể hay được sử dụng như một ẩn dụ, chỉ một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm. Những “dạng thức đặc biệt” của nhân vật phụ thuộc rất nhiều về quan niệm thẩm mĩ, tư tưởng cũng như thấm đẫm truyền thống văn hoá, bối cảnh thời đại mà nhân vật được sinh ra. Và dù xuất hiện trong tác phẩm dưới dạng hình thức nào thì nhân vật văn học vẫn là một yếu tố quan trọng góp phần tạo nên chỉnh thể của tác phẩm văn học. Như vậy có thể nói khái niệm nhân vật văn học là một khái niệm mở, vừa cụ thể vừa ước lệ, vừa xê dịch biên độ.
Tóm lại, nhân vật chính là hình thức cơ bản để phản ánh hiện thực. Hiện thực ấy rất đa dạng, thể hiện những khía cạnh phong phú, phức tạp của đời sống qua các nhân vật tác giả thể hiện chủ đề, tư tưởng của truyện. Thế giới nhân vật Thế giới nhân vật là một đơn vị thuộc phạm trù triết học. Theo Từ điển triết học phạm trù này có thể hiểu: Theo nghĩa rộng, thế giới nhân vật là toàn bộ hiện thực khách quan (tồn tại ở bên ngoài và độc lập với ý thức con người) “Thế giới là cội nguồn của nhận thức”.
Theo nghĩa hẹp, thế giới nhân vật là khái niệm dùng để chỉ đối tượng của vũ trụ, nghĩa là toàn bộ thế giới vật chất do thiên văn học nghiên cứu. Người ta chia thế giới vật chất đó thành hai lĩnh vực không có ranh giới tuyệt đối: “Thế giới vi mô và thế giới vĩ mô” Như vậy có thể nói, “Thế giới” là phạm vi một vũ trụ rộng lớn tồn tại xung quanh con người và tồn tại độc lập với ý thức con người. Nhân vật trong thế giới văn học không chỉ bó hẹp trong phạm vi con người mà còn có các con vật, các loại cây, các sinh thể hoang đường, được gắn cho các đặc điểm giống con người để tái hiện cuộc sống phong phú, phức tạp của con người. Nếu nhân vật trong tác phẩm chỉ đơn thuần là con người xoay quanh mối quan hệ giữa con người với con người thì văn học lại nghiêng về sự sao chép 19 đơn điệu của cuộc sống đời thực.
Như vậy sẽ trái với bản chất của văn học vì văn học là loại hình nghệ thuật mang tính ước lệ và sáng tạo để phán ánh hiện thực đời sống. Cuộc sống của con người bao gồm nhiều mối quan hệ: quan hệ giữa người với người, giữa con người với thiên nhiên, con vật, sự vật,… Các mối quan hệ này tạo ra một thế giới nhân vật vô cùng phong phú và phức tạp trong mỗi tác phẩm văn học. Trong nghiên cứu văn học, khái niệm thế giới nhân vật là một phạm trù rất rộng. Thế giới nhân vật là tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan điểm của nhà văn và chịu sự chi phối bởi tư tưởng của tác giả.
Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong tác phẩm nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và có cuộc sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ sĩ. Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng và óc sáng tạo của nhà văn chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tác nghệ thuật. Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, thể hiện ở đặc điểm con người, tâm lí, không gian, thời gian, xã hội… gắn liền với một quan niệm nhất định của chúng về tác giả. Thế giới nhân vật là cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn diện và sâu sắc của chủ đề sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ, môi trường hoạt động của họ, ý nghĩa, tư tưởng, tình cảm của họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu với xã hội, trong gia đình.
Thế giới nhân vật bao quát sâu rộng hơn hình tượng nhân vật. Con người trong văn học chẳng những giống với con người trong thực tại về tâm lý, hành động mà còn có ý nghĩa khái quát, tượng trưng. Trong thế giới nhân vật người ta có thể phân chia thành các tiểu loại nhân vật nhỏ hơn (nhóm nhân vật) dựa vào căn cứ, tiêu chí nhất định. Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học là phải tìm được chìa khoá để mở con đường khám phá thế giới nhân vật đó.
Thế giới nhân vật là một tổng thể những nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối của tư tưởng tác giả. Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và có sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của nghệ sĩ. 20 Nằm trong thế giới nghệ thuật, thế giới nhân vật cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng, sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học.