BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH PHAN VÕ KIỀU ANH ÁP DỤNG PHƯƠNG THỨC TRỰC TUYẾN TRONG VIỆC KHỞI KIỆN VÀ THỤ LÝ VỤ ÁN DÂN SỰ KHÓA LUẬN CHUYÊN NGÀNH LUẬT DÂN SỰ TP HỒ CHÍ MINH – THÁNG 7 NĂM 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH Phụ lục 2: Mẫu trang phụ bìa (Khổ 210 x 297 mm) Người thực hiện: PHAN VÕ KIỀU ANH ÁP DỤNG PHƯƠNG THỨC TRỰC TUYẾN TRONG VIỆC KHỞI KIỆN VÀ THỤ LÝ VỤ ÁN DÂN SỰ Giáo viên hướng dẫn: ThS. NGUYỄN THỊ HOÀI TRÂM TP HỒ CHÍ MINH – THÁNG 7 NĂM 2021 LỜI CAM ĐOAN Em xin cam đoan: Khóa luận tốt nghiệp này là kết quả nghiên cứu của riêng em, được thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của Thạc sĩ Nguyễn Thị Hoài Trâm. Khóa luận đảm bảo tính trung thực và tuân thủ các quy định về trích dẫn, chú thích tài liệu tham khảo. Em xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về lời cam đoan này. Tác giả Phan Võ Kiều Anh DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT BLTTDS Bộ luật tố tụng dân sự CQTHADS Cơ quan thi hành án dân sự EFS E-Filing System TANDTC Tòa án nhân dân tối cao TTDS Tố tụng dân sự VADS Vụ án dân sự MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU . MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ VIỆC KHỞI KIỆN VÀ THỤ LÝ VỤ ÁN DÂN SỰ BẰNG PHƯƠNG THỨC TRỰC TUYẾN . Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa . Cơ sở của việc khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự theo phương thức trực tuyến . Cơ sở thực tiễn . Các yếu tố ảnh hưởng đến việc khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự theo phương thức trực tuyến . Yếu tố về con người . Yếu tố về quy định pháp luật . Yếu tố về cơ sở hạ tầng, cơ sở công nghệ thông tin. Vấn đề tấn công và an ninh mạng . 24 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 . QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT HIỆN HÀNH VỀ VIỆC KHỞI KIỆN VÀ THỤ LÝ VỤ ÁN DÂN SỰ THEO PHƯƠNG THỨC TRỰC TUYẾN – BẤT CẬP, KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT . Các lĩnh vực được nộp đơn khởi kiện trực tuyến . Cách thức nộp đơn khởi kiện trực tuyến . Việc nộp các tài liệu, chứng cứ trực tuyến . Việc thông báo của Tòa án bằng phương tiện điện tử . Cách nộp tạm ứng án phí trực tuyến . 46 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2 . 52 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 53 LỜI MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tại thời điểm đại dịch COVID-19 bùng nổ, nhiều thách thức đã được đặt ra đối với các quốc gia, đặc biệt trong việc cung cấp các dịch vụ công cốt lỗi, bao gồm chăm sóc sức khỏe, y tế, giáo dục và pháp luật. Nhiều quốc gia đã ban hành các lệnh phong tỏa, giãn cách xã hội hay thậm chí là cách ly xã hội nhằm đối phó với việc bùng phát nghiêm trọng của dịch bệnh, những lệnh này đã gây ra nhiều khó khăn trong các hoạt động xã hội và hệ thống tư pháp cũng không nằm ngoài sự ảnh hưởng này. Trong thời gian đầu tiến hành giãn cách, cách ly, hệ thống tư pháp của một số quốc gia lựa chọn giải pháp tìm kiếm cơ sở vật chất để đáp ứng sự giãn cách xã hội như phân bổ lại lịch làm việc của các cán bộ, nhân viên tòa án, bố trí các phòng xử án rộng rãi, ít người tham dự… Phần đông còn lại ra quyết định hoãn hoạt động xét xử để giảm thiểu tối đa số lượng các phiên tòa được tiến hành xét xử trong thời gian này1. Tuy nhiên, đây chỉ có thể là biện pháp mang tính tạm thời vì số lượng tranh chấp không vì dịch bệnh mà ngừng tăng, thậm chí con số còn có thể tăng lên đáng kể do những dự kiến trong giao dịch dân sự vì đại dịch kéo dài mà thay đổi. Số lượng vụ án tồn đọng trong khi quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự có khả năng bị xâm phạm, thiệt hại nhiều hơn nếu thời gian hoãn hoạt động xét xử kéo dài đã tạo áp lực lên hệ thống tư pháp của các quốc gia, buộc các tòa án phải chuyển mình tìm kiếm phương pháp mới, thoát ra khỏi cách vận hành bình thường, “truyền thống”2. Sự phát triển của truyền thông và công nghệ thông tin đã hỗ trợ các quốc gia trên thế giới trong việc vận hành hoạt động tư pháp một cách hiệu quả. Internet là cuộc cách mạng vĩ đại nhất gần đây đã mang lại một xã hội mở, tuy nhiên việc khai thác một cách tối đa những lợi ích từ cuộc cách mạng này trong lĩnh vực tố tụng, giải quyết vụ việc dân sự là còn hạn chế. Bên cạnh những tác động tiêu cực mà đại dịch COVID-19 mang lại, thì tình hình hiện nay cũng được xem như là một môi trường thúc đẩy cho những trải nghiệm mới mang tính sáng tạo, thích ứng cao hơn để phù hợp với thời cuộc và nhìn chung đây là một môi trường có thể thúc đẩy cải cách tư pháp nói chung, ngành tố tụng nói riêng theo hướng tích hợp công nghệ thông tin, sử dụng công nghệ 4.0 nhằm hỗ trợ cho việc giải quyết vụ án dân sự. Theo đó, trong bối cảnh hiện nay, các hoạt động của hệ thống tư pháp nói chung, hoạt động xét xử vụ án dân sự nói riêng của các quốc gia về cơ bản vẫn được tiếp tục duy trì trên cơ sở tiếp cận theo hướng “từ xa” bằng các công cụ hỗ trợ liên lạc trực tuyến hoặc linh hoạt kết hợp giữa “trực tuyến” và cách xét xử “truyền thống” nhằm đảm bảo giải quyết kịp thời các tranh chấp dân sự, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho các đương sự một cách tối đa. Theo đó, sự hỗ trợ của công nghệ thông tin không chỉ dừng lại ở phạm vi quản lý hồ sơ mà còn xảy ra trong hoạt động 1 Courts and Tribunals Judiciary of England and Wales (2020), The remote access Family Court, (version 5), tr. 5; 2 Nguyễn Thị Hoài Trâm - Lê Thị Minh Ngọc (2020), “Áp dụng mô hình xét xử trực tuyến của Tòa án đối với các vụ án dân sự dưới tác động của COVID-19”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học: Tác động của COVID-19 đến các quan hệ pháp luật dân sự, Khoa Luật Dân sự Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh. 1 xét xử của Tòa án, ngay cả đối với các vụ án phức tạp, kéo dài. Tùy từng trường hợp cụ thể, một phiên tòa truyền thống, phiên tòa trực tuyến hoặc phiên tòa “hỗn hợp” (một hoặc một số người tham gia phiên tòa để cung cấp trực tiếp bằng chứng của họ cho hội đồng xét xử, những người còn lại tham gia phiên tòa “từ xa” thông qua các phần mềm hỗ trợ liên lạc) có thể được cân nhắc áp dụng cho phù hợp3. Tại Việt Nam, hiện nay Thủ tướng Chính phủ đã ban hành các chỉ thị nhằm hạn chế sự tập trung đông người và sự lây lan của dịch bệnh. Trong đó, hoạt động mở phiên tòa cũng bị ảnh hưởng và gây ra nhiều khó khăn trong việc tiếp cận công lý của các chủ thể (cá nhân, cơ quan, tổ chức), nếu như tình trạng như vậy cứ tiếp tục kéo dài sẽ gây bức xúc trong dư luận, mất lòng tin của quần chúng nhân dân đối với hệ thống pháp luật và ảnh hưởng đến nền kinh tế, xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, tổ chức. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 52-NQ/TW ngày 27/9/2019 của Bộ Chính trị về một số chủ trương, chính sách chủ động tham gia cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư cũng có đề cập đến vấn đề bắt đầu từng bước thực hiện mô hình “Tòa án điện tử”4. Ngoài ra, một yếu tố khác là đời sống ở Việt Nam hiện nay đang dần hòa nhập với việc có sự hỗ trợ của công nghệ như việc thanh toán các hóa đơn qua các phần mềm, học và họp trực tuyến. Trong đó, việc áp dụng các phương tiện điện tử đã góp phần đáng kể tạo nên chất lượng sống tốt hơn của cá nhân, cơ quan, tổ chức. Ở thời đại mà khoa học và công nghệ đang liên tục được đẩy mạnh phát triển thì một quốc gia đang phát triển như Việt Nam lại càng cần thúc đẩy đất nước mình nhiều hơn để tạo nên nhiều giá trị tích cực cho đời sống ở Việt Nam. Từ các yếu tố nêu trên, Việt Nam cũng đã sẵn sàng cho công cuộc mang khoa học và công nghệ vào hoạt động xét xử, bên cạnh việc hòa nhập với xu thế, ngoài ra là để tạo nên nhiều sự thuận lợi cho các chủ thể trong việc tiếp cận công lý. Tuy nhiên, việc phát triển mô hình xét xử trực tuyến là một việc làm cấp bách nhưng cũng cần có thời gian chuẩn bị cẩn thận. Vậy, nhằm góp phần hoàn thiện một phần quy định về xét xử trực tuyến, tác giả đã chọn đề tài “Áp dụng phương thức trực tuyến trong việc khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự”. Tình hình nghiên cứu Trong khoa học pháp lý từ trước đến nay ở Việt Nam, chế định về khởi kiện và thụ lý vụ án dân sự (VADS) theo phương thức trực tuyến là một công trình mang tính mới cao. Tuy nhiên vẫn có một số bài viết của các tác giả bình luận, phân tích, nghiên cứu về khởi kiện và thụ lý VADS như: Bài viết “Khởi kiện vụ án dân sự tại tòa án – một số lựa chọn hiệu quả” của tác giả Nguyễn Chế Linh (được đăng trên tạp chí Luật sư Việt Nam, số 6, 2017) đánh giá, nhận xét về tính hiệu quả của quy định pháp luật trong các vấn đề như phương thức khởi kiện, quy định về tạm ứng án phí, các biện pháp khẩn cấp tạm thời… từ đó đưa ra những lựa chọn mang tính hiệu quả trong các khía cạnh trên. 3 Nguyễn Thị Hoài Trâm - Lê Thị Minh Ngọc (2020), tlđd (2); 4 Lê Đức Anh (2020), “Mô hình “Xét xử trực tuyến thay xét xử tập trung””, https://tapchitoaan.vn/bai- viet/nghien-cuu/mo-hinh-xet-xu-truc-tuyen-thay-xet-xu-tap-trung?fbclid=IwAR0Bb5FbEnuuAEjhPjdGAusq 5w XclyCTjAxr u7ialb2VbyR_s_sH qgtGBw, truy cập ngày 12/4/2021. 2 Bài viết “Khởi kiện vụ án dân sự theo quy định của BLTTDS 2015” của tác gả Bùi Thị Huyền (được đăng trên tạp chí Kiểm sát, số 12, 2017) phân tích về khái niệm của khởi kiện vụ án dân sự theo nghĩa rộng và hẹp, xác định chủ thể có quyền khởi kiện. Song song đó đề cập đến những điểm mới của BLTTDS 2015 về khởi kiện VADS (theo nghĩa rộng), những vướng mắt, bất cập từ đó đưa ra cơ sở để hoàn thiện pháp luật.
