Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM CÁC VỤ ÁN THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM CÁC VỤ ÁN THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT 1. Khái niệm, đặc điểm áp dụng pháp luật 1. Khái niệm áp dụng pháp luật Theo Cuốn danh từ pháp luật lược giải “Áp dụng pháp luật là đưa những điều khoản của một đạo luật, một quy lệ áp dụng vào một trường hợp cụ thể” [27, tr.
Áp dụng pháp luật là một trong những hình thức quan trọng của việc thực hiện pháp luật. Đó chính là hoạt động của các cơ quan Nhà nước, nhân viên Nhà nước có thẩm quyền tổ chức thực hiện pháp luật. Tạo điều kiện thuận lợi để các chủ thể quan hệ pháp luật thực hiện được quyền và nghĩa vụ pháp lý của mình theo quy định của pháp luật. Thông qua hoạt động áp dụng pháp luật bảo đảm cho pháp luật được tôn trọng, thi hành nghiêm chỉnh và thống nhất.
Các quyền của chủ thể được thực hiện và được bảo vệ trên thực tế, các hành vi vi phạm pháp luật và tội phạm được xử lý nghiêm minh. Có thể nói, áp dụng pháp luật là hoạt động thực tiễn diễn ra hàng ngày trong các cơ quan Nhà nước và chỉ do nhân viên nhà nước, cơ quan nhà nước có thẩm quyền thực hiện. 10 Tính chất tổ chức thực hiện quyền lực Nhà nước của việc áp dụng pháp luật thể hiện ở chỗ hoạt động này chỉ do cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nhân viên nhà nước có thẩm quyền tiến hành, không theo ý chí của các chủ thể mà theo quy định của pháp luật. Quyết định áp dụng pháp luật có hiệu lực pháp luật và được Nhà nước bảo đảm thi hành.
Chính vì vậy, áp dụng pháp luật còn là một hình thức thực hiện quyền lực Nhà nước, trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Từ phân tích trên, có thể nhận thấy áp dụng pháp luật là một hình thức thực hiện pháp luật, trong đó Nhà nước thông qua các cơ quan có thẩm quyền hoặc nhà chức trách tổ chức cho các chủ thể pháp luật thực hiện những quy định của pháp luật hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật. Đặc điểm áp dụng pháp luật Áp dụng pháp luật có những đặc điểm cơ bản sau đây: Một là, hoạt động áp dụng pháp luật chỉ do những cơ quan nhà nước hay nhà chức trách có thẩm quyền tiến hành. Pháp luật quy định mỗi cơ quan nhà nước hay nhà chức trách khác nhau, có thẩm quyền áp dụng pháp luật khác nhau.
Ví dụ như khi có di sản thừa kế để lại, những người thừa kế có quyền thỏa thuận phân chia di sản, nếu không thỏa thuận được thì khởi kiện tại Tòa án (Tòa án xét xử theo thẩm quyền); Cảnh sát giao thông thì có quyền lập biên bản và xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực giao thông; Kiểm sát viên có quyền thực hành quyền công tố hoặc tự mình tiến hành một số hoạt động điều tra trực tiếp,. Như vậy, pháp luật là cơ sở xuất phát điểm để 11 các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, cán bộ công chức có thẩm quyền áp dụng pháp luật thực hiện chức năng của mình. Việc áp dụng pháp luật được xem là sự tiếp tục thực hiện ý chí của Nhà nước được thể hiện trong pháp luật. Hai là, hoạt động áp dụng pháp luật phải được tiến hành theo các thủ tục pháp lý chặt chẽ.
Do tầm quan trọng và tính chất phức tạp của việc áp dụng pháp luật, chủ thể bị áp dụng pháp luật có thể được hưởng những lợi ích rất lớn hoặc chịu những hậu quả bất lợi nghiêm trọng nên pháp luật luôn xác định rõ ràng cơ sở, điều kiện, trình tự, quyền và nghĩa vụ của chủ thể trong quá trình áp dụng pháp luật. Bởi vậy, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, người có thẩm quyền trong quá trình áp dụng pháp luật phải tuân thủ nghiêm chỉnh các quy định có tính thủ tục đó. Thủ tục được tiến hành không đúng sẽ dẫn đến việc áp dụng pháp luật không chính xác. Chẳng hạn, trong vụ án thừa kế Tòa án chỉ căn cứ vào lời khai của các đương sự, giấy khai sinh nên bỏ sót người thừa kế, di sản thừa kế,.
Ba là, áp dụng pháp luật là hoạt động điều chỉnh cá biệt, cụ thể đối với những quan hệ xã hội nhất định. Đối tượng của hoạt động áp dụng pháp luật là những quan hệ xã hội cần đến sự điều chỉnh cá biệt trên cơ sở những mệnh lệnh chung trong quy phạm pháp luật. Bằng hoạt động áp dụng pháp luật, những quy phạm pháp luật nhất định được cá biệt hóa vào những trường hợp cụ thể của đời sống xã hội. Chẳng hạn, khi giải quyết vụ án thừa kế, các quy 12 định của pháp luật (hàng thừa kế, thừa kế thế vị) được áp dụng, xác định chính xác người thừa kế theo pháp luật.
Bốn là, áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính sáng tạo. Tính sáng tạo trong việc áp dụng pháp luật không có nghĩa là áp dụng pháp luật tùy tiện mà là sự vận dụng cho phù hợp với những vụ án cụ thể, những tình tiết cụ thể. Những tình huống dự liệu qui định trong các quy phạm pháp luật chỉ là những dấu hiệu chung nhất, có tính khái quát cao. Trong khi đó những tình huống, sự kiện pháp lý diễn ra trong thực tế lại hết sức phong phú, đa dạng nên hoạt động áp dụng pháp luật có tính thực tiễn cao và đòi hỏi sự vận dụng linh hoạt, đúng pháp luật.
Các trường hợp pháp luật chưa quy định hoặc quy định chưa rõ thì có thể vận dụng sáng tạo bằng cách áp dụng tương tự pháp luật để giải quyết nhưng việc vận dụng phải phù hợp với quy định chung của pháp luật. Để làm được điều đó người áp dụng pháp luật không thể máy móc, rập khuôn mà đòi hỏi phải có ý thức pháp luật cao, chuyên môn nghiệp vụ vững vàng, có kiến thức tổng hợp, có kinh nghiệm cuộc sống phong phú. Như vậy, áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính tổ chức, thể hiện quyền lực Nhà nước, được thực hiện thông qua những cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, nhà chức trách nhằm cá biệt hóa những qui phạm pháp luật vào các trường hợp cụ thể đối với các cá nhân, tổ chức cụ thể. Hình thức thể hiện chính thức và chủ yếu của hoạt động áp dụng pháp luật là văn bản áp dụng pháp luật.
Văn bản áp dụng pháp luật được thể hiện trong những hình thức xác định như bản án, quyết định,. Trong lĩnh vực xét 13 xử, văn bản áp dụng pháp luật là bản án, các quyết định của Tòa án. Hình thức thể hiện chính thức của hoạt động áp dụng pháp luật là văn bản áp dụng pháp luật. Văn bản áp dụng pháp luật có một số đặc điểm sau: Một là, văn bản áp dụng pháp luật do những cơ quan (nhà chức trách, tổ chức) có thẩm quyền ban hành và được bảo đảm thực hiện bằng cưỡng chế nhà nước.
Trong giải quyết các tranh chấp thừa kế thì thẩm quyền giải quyết được pháp luật quy định là Tòa án nhân dân, không thực hiện tự nguyện áp dụng biện pháp cưỡng chế. Hai là, văn bản áp dụng pháp luật có tính chất cá biệt, chỉ áp dụng một lần đối với các cá nhân, tổ chức cụ thể trong những trường hợp xác định. Chẳng hạn, quyết định xử phạt vi phạm hành chính, bản án của Tòa án phải xác định một đối tượng cụ thể, áp dụng một lần như anh A được thừa kế 500 m2 đất, B được thừa kế 600 triệu đồng. Ba là, văn bản áp dụng pháp luật phải hợp pháp và phù hợp với thực tế, phải phù hợp với luật và dựa trên những quy phạm pháp luật cụ thể, nếu không phù hợp thì văn bản áp dụng pháp luật sẽ bị đình chỉ hoặc hủy bỏ.
Bốn là, văn bản áp dụng pháp luật được thể hiện trong những hình thức pháp lý xác định như: bản án, quyết định,. Trong hoạt động xét xử của Tòa án là các quyết định (ví dụ như quyết định công nhận sự thỏa thuận của đương sự, quyết định công nhận hòa giải thành, quyết định đình chỉ giải quyết vụ án) hoặc bản án (như bản án chia di sản thừa kế, bản án giải quyết yêu cầu thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại,. 14 Năm là, văn bản áp dụng pháp luật là một yếu tố của sự kiện pháp lý phức tạp, mà thiếu nó nhiều quy phạm pháp luật không thể thực hiện được. Nhiều quy phạm pháp luật chỉ là những quy định trên giấy nếu không được vận dụng để giải quyết các mâu thuẫn, xung đột phát sinh trong đời sống xã hội.
Do đó, quy phạm pháp luật phải phù hợp với thực tế, thông qua cơ quan có thẩm quyền hoặc người có thẩm quyền thì các xung đột, mâu thuẫn được giải quyết bằng các quyết định (quyết định xử phạt vi phạm hành chính, bản án của Tòa án). Như vậy, văn bản áp dụng pháp luật là văn bản pháp lý cá biệt, mang tính quyền lực do các cơ quan nhà nước có thẩm quyền, nhà chức trách hoặc các tổ chức xã hội được trao quyền ban hành trên cơ sở những quy phạm pháp luật, nhằm xác định những quyền và nghĩa vụ pháp lý cụ thể của các cá nhân, tổ chức hoặc xác định những biện pháp trách nhiệm pháp lý đối với chủ thể vi phạm pháp luật. Các trường hợp cần áp dụng pháp luật Hoạt động áp dụng pháp luật được tiến hành trong các trường hợp sau: Trường hợp thứ nhất, khi quyền và nghĩa vụ cụ thể của chủ thể không mặc nhiên phát sinh nếu thiếu sự can thiệp của nhà nước. Ví dụ: Nam nữ yêu nhau muốn trở thành vợ chồng hợp pháp thì phải được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền cấp giấy chứng nhận đăng ký kết hôn; Kể từ khi được Ủy ban nhân dân cấp xã cấp giấy chứng nhận đăng ký kết hôn thì mới trở thành vợ chồng hợp pháp, đồng thời lúc này mới phát sinh quyền và nghĩa vụ giữa vợ 15 và chồng.
Thỏa thuận phân chia di sản thừa kế là bất động sản phải được đăng ký theo quy định của pháp luật tại cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thì mới phát sinh quyền và nghĩa vụ đối với tài sản. Trường hợp thứ hai, khi xảy ra tranh chấp về quyền chủ thể và nghĩa vụ pháp lý giữa các bên tham gia vào quan hệ pháp luật mà các bên đó không tự giải quyết được.