Ch¬ng I: Quy chÕ ph¸p lý vÒ hîp ®ång tÝn dông I) Kh¸i qu¸t vÒ ho¹t ®éng tÝn dông 1) Kh¸i niÖm vÒ tÝn dông 2) Vai trß cña ho¹t ®éng tÝn dông TÝnh chÊt ®Æc trng cña ho¹t ®éng tÝn dông lµ lu©n chuyÓn vèn tõ ngêi cã vèn t¹m thêi sang ngêi cÇn chóng. V× vËy nã cã vai trß rÊt quan träng trong nÒn kinh tÕ, nhÊt lµ ®èi víi t×nh h×nh kinh tÕ cña níc ta hiÖn nay ®ang trong giai ®o¹n c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸. Do ®ã vai trß cña nã kh«ng hÒ suy gi¶m vµ lµ ®ßn bÈy tich cùc gióp nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn a) Ho¹t ®éng tÝn dông thóc ®Èy qu¸ tr×nh tÝch tô vµ tËp trung vèn cho nÒn kinh tÕ Ho¹t ®éng tÝn dông ®¸p øng nhu cÇu vÒ vèn cho nÒn kinh tÕ quèc d©n, lµ cÇu nèi gi÷a cung vµ cÇu vÒ vèn, ®iÒu hoµ nguån vèn gi÷a c¸c vïng. Ho¹t ®éng tÝn dông cã vai trß quan träng trong tæ chøc ®iÒu hoµ lu th«ng tiÒn tÖ Kh«ng gièng nh nÒn kinh tÕ tËp trung tríc kia, nÒn kinh tÕ thÞ trêng ®ßi hái c¸c thµnh phÇn kinh tÕ ph¶i c¹nh tranh nhau ®Ó kh¼ng ®Þnh sù tån t¹i vµ lîi nhuËn lµ trªn hÕt.
Nh vËy kh«ng thÓ tr¸nh khái viÖc tæ chøc kinh tÕ nµy th× thõa vèn cßn tæ chøc kia th× thiÕu trÇm träng. Víi t c¸ch lµ c«ng cô ®iÒu tiÕt vèn vµ phôc vô cho qu¸ tr×nh qu¶n lý nhµ níc c¸c ng©n hµng sÏ thu hót nguån vèn nhµn rçi b»ng mét møc l·i suÊt nhÊt ®Þnh, b»ng c¸ch hä cã thÓ göi ng©n hµng hoÆc b¸n hµng tr¶ gãp hay tr¶ chËm th«ng qua h×nh thøc tÝn dônh ng©n hµng, tÝn dông th¬ng m¹i hay tÝn dông tiªu dïng. Nh vËy ho¹t ®éng tÝn dông ®· gióp cho qu¸ tr×nh lu th«ng tiÒn tÖ ®îc th«ng suèt. b) Ho¹t ®éng tÝn dông gãp phÇn ®Èy nhanh qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt më réng §Ó cung cÊp vèn kÞp thêi vµ ®¸p øng ®îc nhu cÇu s¶n xuÊt kinh doanh , më réng s¶n xuÊt th× c¸c h×nh thøc tÝn dông cã vai trß hÕt søc quan träng bëi c¸c doanh nghiÖp lu«n trong t×nh tr¹ng khan hiÕm vÒ vèn Ho¹t ®éng tÝn dông t¹o ®iÒu kiÖn n©ng ®ì c¸c ngµnh kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn, lµ c«ng cô tµi trî cho c¸c ngµnh kinh tÕ mòi 1 nhän.
Mét chÝnh s¸ch tÝn dông víi møc l·i xuÊt thÝch hîp còng cÇn ®îc sö dông ®èi víi mét sè ngµnh kinh tÕ mòi nhän tõ ®ã lµm ®µ ph¸t triÓn cho nÒn kinh tÕ sau nµy b) Ho¹t ®éng tÝn dông gãp phÇn t¨ng cêng chÕ ®é ho¹ch to¸n trong c¸c doanh nghiÖp nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông vèn Muèn cã vèn kinh doanh th× doanh nghiÖp ph¶i ®i vay, trong khi ®ã ho¹t ®éng tÝn dông thùc chÊt lµ ho¹t ®éng cho vay mµ muèn vay ®îc vèn th× bªn ®i vay ph¶i cã mét qu¸ tr×nh kinh doanh cã l·i, hiÖu qu¶ sö dông vèn cao th× míi cã kh¶ n¨ng thanh to¸n tèt c¸c kho¶n nî. Nh vËy ho¹t ®éng tÝn dông ®· gi¸n tiÕp thóc ®Èy c¸c doanh nghiÖp ph¶i cã t×nh h×nh kinh doanh lµnh m¹nh vµ hiÖu qu¶ nÕu muèn vay ®îc vèn ®Ó kinh doanh c) Ho¹t ®éng tÝn dông t¹o ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn kinh tÕ ®èi ngo¹i Sù ph¸t triÓn tÝn dông gi÷a c¸c tæ chøc tµi chÝnh quèc tÕ, c¸c quü tiÒn tÖ quèc tÕ, c¸c Ng©n hµng th¬ng m¹i níc ngoµi víi chÝnh phñ ViÖt Nam ®îc thùc hiÖn th«ng qua h×nh thøc tÝn dông Nhµ n- íc ®· gãp phÇn to lín trong viÖc t¨ng cêng liªn kÕt nÒn kinh tÕ c¸c níc víi nhau. Ho¹t ®éng tÝn dông ®ãng vai trß quan träng trong viÖc xuÊt nhËp khÈu hµng ho¸ th«ng qua h×nh thøc tµi trî xuÊt nhËp khÈu, thóc ®Èy nÒn kinh tÕ níc ta cã nh÷ng bíc tiÕn vît bËc ®Ó cã kh¶ n¨ng héi nhËp víi c¸c tæ chøc kinh tÕ trong khu vùc vµ trªn thÕ giíi. 3) C¸c h×nh thøc tÝn dông HiÖn nay trªn thÕ giíi c¸c h×nh thøc tÝn dông ®· rÊt ®a d¹ng vµ phong phó phï hîp víi sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ.
§èi víi níc ta, sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ thÞ trêng còng kÐo theo sù ph¸t triÓn c¸c h×nh thøc tÝn dông. Nã cã c¸c h×nh thøc tÝn dông chñ yÕu sau: a) H×nh thøc tÝn dông th¬ng m¹i §©y lµ h×nh thøc tÝn dông ®îc thùc hiÖn gi÷a c¸c doanh nghiÖp cã mèi quan hÖ trao ®æi, cung øng víi nhau th«ng qua ph- ¬ng thøc c¸c doanh nghiÖp mua hµng tr¶ chËm hoÆc mua hµng thanh to¸n tríc. 2 Ngµy nay tÝn dông Th¬ng m¹i tån t¹i vµ cã c¬ héi ph¸t triÓn m¹nh trong nÒn kinh tÕ bëi nã kÕt hîp lîi Ých gi÷a ngêi mua vµ ng- êi b¸n trong ®iÒu kiÖn c¹nh tranh cña nÒn kinh tÕ thÞ trêng. Nh- ng nã còng ®ßi hái tÝnh chÆt chÏ h¬n n÷a trong viÖc b¶o ®¶m cho c¸c kho¶n nî ph¸t sinh vµ c¸c kho¶n l·i ph¶i tr¶.
Do ®ã, lµm xuÊt hiÖn c¸c giÊy tê ghi nhËn nî hay cßn gäi lµ c¸c th¬ng phiÕu. Muèn th¬ng phiÕu ®îc lu hµnh trªn thi trêng th× ph¶i cã mét tæ chøc tµi chÝnh nµo ®ã cã t c¸ch ph¸p nh©n, cã con dÊu riªng, ®îc nhµ níc uû quyÒn ®Ó thùc chøng. Nh vËy ta cã thÓ thÊy ®îc mÆt u ®iÓm lín nhÊt cña h×nh thøc tÝn dông nµy lµ gãp phÇn thóc ®Èy cho qu¸ tr×nh lu©n chuyÓn vµ trao ®æi hµng ho¸ trong nÒn kinh tÕ Bªn c¹nh nh÷ng u ®iÓn trªn th× h×nh thøc tÝn dông Th¬ng m¹i còng cã nh÷ng mÆt h¹n chÕ sau: - Ph¹m vi ho¹t ®éng cña quan hÖ tÝn dông Th¬ng m¹i th- êng nhá hÑp do ®ã nã chØ ®îc thùc hiÖn gi÷a c¸c doanh nghiÖp cã mèi quan hÖ trao ®æi mua b¸n hµng ho¸ hoÆc quen biÕt lÉn nhau. - Khèi lîng vèn ®îc sö dông trong quan hÖ tÝn dông Thong m¹i thêng lµ kh«ng lín do ®ã nã chØ lµ nguån vèn riªng lÎ cña c¸c doanh nghiÖp - §èi tîng thùc hiÖn trong quan hÖ tÝn dông Th¬ng m¹i lµ hµng ho¸ do vËy nã lµm gi¶m tÝnh linh ho¹t trong viÖc sö dông vèn vµo c¸c môc ®Ých kh¸c nhau cña doanh nghiÖp §Ó kh¾c phôc bæ xung cho h×nh thøc tÝn dông Th¬ng m¹i, h×nh thøc tÝn dông Ng©n hµng ®· ra ®êi b) H×nh thøc tÝn dông Ng©n hµng §ã chÝnh lµ mét tæ chøc tµi chÝnh trung gian gäi lµ c¸c Ng©n hµng th¬ng m¹i víi chøc n¨ng chÝnh lµ viÖc lu©n chuyÓn vèn tõ ngêi cã vèn sang ngêi cÇn vèn hay ngêi ®i vay vèn.
Nãi mét c¸ch kh¸c Ng©n hµng tham gia vµo trong quan hÖ tÝn dông víi c¶ t c¸ch ®i vay vµ cho vay vµ qua ®ã cho ta thÊy: - Ph¹m vi ho¹t ®éng cña tÝn dông ng©n hµng t¬ng ®èi réng 3 - Nguån vèn ë ®©y kh«ng ph¶i cña mét doanh nghiÖp mµ lµ cña nhiÒu doanh nghiÖp v× vËy nã ®¸p øng ®îc khèi lîng vèn lín - §èi tîng thùc hiÖn trong quan hÖ tÝn dông ng©n hµng lµ tiÒn do ®ã nã rÊt linh ho¹t trong viÖc sö dông vèn vµo c¸c môc ®Ých kh¸c nhau Do vËy, tÝn dông ng©n hµng ra ®êi ®· kh¾c phôc ®îc nh÷ng ®iÓm h¹n chÕ cña tÝn dông Th¬ng m¹i nhng kh«ng ph¶i lµ ®Ó thay thÕ cho tÝn dông Th¬ng m¹i mµ ®Ó thóc ®Èy tÝn dông th¬ng m¹i cïng ph¸t triÓn vµ c¶ hai quan hÖ tÝn dông ®Òu cã môc ®Ých lµ ®éng lùc ®èi víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ c) H×nh thøc tÝn dông tiªu dïng Lµ h×nh thøc tÝn dông ®îc thùc hiÖn trong mèi quan hÖ gi÷a nh÷ng nhµ s¶n xuÊt, nh÷ng ngêi cung øng hµng ho¸ víi nh÷ng ngêi tiªu dïng cuèi cïng. TÝn dông tiªu dïng cã t¸c dông thóc ®Èy qu¸ tr×nh lu©n chuyÓn hµng ho¸ trong kh©u tiªu thô vµ b¸n hµng, ®Æc biÖt khi nÒn kinh tÕ cã nhu cÇu tiªu dïng kh«ng ®¸p øng kÞp víi nhu cÇu s¶n xuÊt hµng ho¸ vµ t×nh tr¹ng b·o hoµ hµng ho¸ x¶y ra. Bªn c¹nh nh÷ng u ®iÓm trªn th× tÝn dông tiªu dïng ¸p dông t¹i ViÖt Nam lµ t¬ng ®èi khã v× kh¶ n¨ng nhËn thøc cña ngêi d©n vµ kh¶ n¨ng qu¶n lý còng nh thèng kª thu nhËp cña nh÷ng ngêi vay vèn. Do vËy, h×nh thøc nµy thùc sù ph¸t triÓn khi kh¸ch hµng cã t©m lý thÝch tiªu dïng, hÖ thèng Ng©n hµng th¬ng m¹i ph¸t triÓn, lóc ®ã h×nh thøc thanh to¸n tr¶ chËm ph¶i dùa trªn mét h×nh thøc ®¶m b¶o chø kh«ng ph¶i trªn giÊy tê ®¬n thuÇn d) H×nh thøc tÝn dông Nhµ níc Lµ h×nh thøc tÝn dông trong ®ã Nhµ níc ®ãng vai trß lµ mét chñ thÓ trong quan hÖ tÝn dông hoÆc víi t c¸ch lµ ngêi cho vay , chñ yÕu nh»m ®¸p øng mét sè môc tiªu ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi.
Do vËy, tÝn dông Nhµ níc thêng lµ nh÷ng kho¶n tÝn dông mang tÝnh chÊt u ®·i. Víi t c¸ch lµ ngêi ®i vay th× Nhµ níc ®i vay cña d©n c vµ cña c¸c tæ chøc kinh tÕ kh¸c th«ng qua viÖc ChÝnh phñ ph¸t hµnh tr¸i phiÕu hoÆc c«ng tr¸i hoÆc ®i vay cña c¸c tæ chøc níc ngoµi. Víi t c¸ch lµ ngêi cho vay th× ChÝnh phñ còng cho vay ®Ó thùc hiÖn c¸c 4 môc tiªu, chÝnh s¸ch kinh tÕ x· héi nh cho vay c¸c hé nghÌo, cho vay ®ång bao lò lôt ®Ó kh¾c phôc thiªn tai. 4) C¸c h×nh thøc tÝn dông ng©n hµng.
TÝn dông ng©n hµng cã c¸c h×nh thøc sau: - ChiÕt khÊu th¬ng phiÕu: lµ viÖc ng©n hµng øng tríc gi¸ trÞ cña mét th¬ng phiÕu ®æi lÊy viÖc chuyÓn giao quyÒn së h÷u th¬ng phiÕu. - TÝn dông ng©n quü: bao gåm c¸c lo¹i tÝn dông ng¾n h¹n, trung dµi h¹n, thêng lµ tµi trî cho c¸c chi phÝ kinh doanh v·ng lai cña doanh nghiÖp .Nhu cÇu vay vèn nµy x¶y ra khi cã s chªnh lÖch thêi gian gi÷a chi phÝ vµ thu nhËp kinh doanh - TÝn dông b»ng ch÷ ký: T¹i h×nh thøc tÝn dông nµy Ng©n hµng kh«ng øng tiÒn ra mµ chØ cam kÕt tr¶ mét kho¶n nî cña kh¸ch hµng trong trêng hîp kh¸ch hµng kh«ng tr¶ ®îc kho¶n nî ®ã. §©y thùc sù lµ mét nghiÖp vô b¶o l·nh cña Ng©n hµng b»ng uy tÝn cña m×nh - Tµi trî xuÊt nhËp khÈu: §ã lµ sù trî gióp cña Ng©n hµng trong viÖc xuÊt nhËp khÈu hµng ho¸. Theo ®ã Ng©n hµng liªn kÕt víi Ng©n hµng n¬i xuÊt hoÆc n¬i nhËp hµng ho¸ ®Ó thanh to¸n hay thu nhËn gi¸ trÞ hµng hãa xuÊt nhËp khÈu khi cã bé chøng tõ hîp lÖ.
II) Quy chÕ ph¸p lý vÒ hîp ®ång tÝn dông 1) Kh¸i niÖm vÒ hîp ®ång tÝn dông a) Kh¸i niÖm hîp ®ång tÝn dông Hîp ®ång tÝn dông lµ sù tho¶ thuËn b»ng v¨n b¶n gi÷a Ng©n hµng vµ víi c¸c ph¸p nh©n, thÓ nh©n vµ c¸c chñ thÓ kh¸c lµm ph¸t sinh, thay ®æi hay chÊm døt quyÒn vµ nghÜa vô nhÊt ®Þnh trong chuyÓn giao quyÒn sö dông vèn t¹m thêi tõ ngêi cho vay sang ngêi ®i vay theo nguyªn t¾c cã hoµn tr¶ c¶ vèn vµ l·i dùa trªn c¬ së ph¸p luËt.