Chương 1: Những vấn đề lý luận về áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản. Chương 2: Các quy định về áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản theo 4 Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015 - thực tiễn áp dụng tại Hải Phòng. Chương 3: Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật hình sự và nâng cao hiệu quả áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG HÌNH PHẠT ĐỐI VỚI TỘI CƯỚP TÀI SẢN 1.
Khái niệm hình phạt và áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản 1. Khái niệm hình phạt Hiện nay, khái niệm hình phạt được ghi nhận tại Điều 30 BLHS năm 2015 theo đó, hình phạt: “là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quy định trong BLHS do Tòa án quyết định áp dụng đối với ngườI hoặc pháp nhân thương mại phạm tội nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người, pháp nhân thương mại đó” [1] 1. Khái niệm áp dụng hình phạt Chỉ trong thời gian gần đây, khái niệm ADHP như là một giai đoạn ADPL hình sự mới được các nhà nghiên cứu pháp luật hình sự đưa ra (điển hình như “Định tội danh và áp dụng hình phạt” của tác giả Trần Văn Độ; “Áp dụng hình phạt tù có thời hạn theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Quảng Ninh” của tác giả Nguyễn Thành Chung; “Áp dụng hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội từ thực tiễn tỉnh Hải Dương” của tác giả Hồ Ngọc Linh; “Áp dụng hình phạt theo pháp luật hình sự Việt Nam từ thực tiễn tỉnh Long An” của tác giả Nguyễn Thanh Liêm…). Theo tác giả, khái niệm do PGS.
Trần Văn Độ đưa ra là khá chính xác, đầy đủ và chúng tôi chia sẻ quan điểm này: Áp dụng hình phạt là một giai đoạn, một nội dung của áp dụng pháp luật hình sự thể hiện ở việc trên cơ sở của việc định tội, xác định các tình tiết của vụ án làm căn cứ quyết định hình phạt do luật định, Tòa án lựa chọn biện pháp trách nhiệm hình sự, loại và mức hình phạt cụ thể được quy định trong chế tài quy phạm pháp luật hình sự quy định về tội phạm đã được xác định theo một thủ tục nhất định, để áp dụng đối với người phạm tội thể hiện trong bản án kết tội [2] 1. Khái niệm tội cướp tài sản Theo quy định tại Điều 168 của BLHS năm 2015 và qua nghiên cứu các giáo trình, tài liệu về tội cướp tài sản: “Tội cướp tài sản là hành vi nguy hiểm cho 6 xã hội được thực hiện bằng cách dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực ngay tức khắc hoặc có hành vi khác làm cho người bị tấn công lâm vào tình trạng không thể chống cự được nhằm chiếm đoạt tài sản”.4 Khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản 1.1 Khái niệm áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản ADHP đối với tội cướp tài sản là: Áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản là một giai đoạn, một nội dung của áp dụng pháp luật hình sự thể hiện ở việc trên cơ sở của việc định tội cướp tài sản, xác định các tình tiết của vụ án làm căn cứ quyết định hình phạt đối với tội cướp tài sản, Tòa án lựa chọn biện pháp trách nhiệm hình sự, loại và mức hình phạt cụ thể được quy định trong chế tài quy phạm pháp luật hình sự quy định tại điều 168 BLHS năm 2015 về tội cướp tài sản, để áp dụng đối với người phạm tội cướp tài sản thể hiện trong bản án kết tội.2 Đặc điểm áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản *Đặc điểm về chủ thể và đối tượng của áp dụng hình phạt Sau khi thực hiện việc định tội cướp tài sản (định tội danh và định khung hình phạt), Toà án thực hiện hoạt động ADHP. Đồng thời, xuất phát từ nguyên tắc suy đoán vô tội, người bị buộc tội được coi là không có tội nếu chưa có bản án kết tội của Toà án có hiệu lực pháp luật được chứng minh theo trình tự, thủ tục luật định, có thể thấy hình phạt chỉ được áp dụng đối với người bị kết tội cướp tài sản. Hay nói cách khác, đối tượng của ADHP là người bị kết tội cướp tài sản ngay trong bản án kết tội của Toà án.
* Đặc điểm về tính lựa chọn và tùy nghi Trong quy định của BLHS, mỗi loại tội phạm cũng được quy định khác nhau, đa dạng, phong phú về loại hình phạt và mức hình phạt. Chính vì sự đa dạng trong quy định của BLHS và thực tiễn nên trách nhiệm hình sự và ADHP cũng có sự khác nhau. Như vậy, trong các chế tài quy phạm pháp luật quy định mang tính đa dạng, mềm dẻo về tính chất cũng như mức độ cưỡng chế tạo ra sự lựa chọn và tùy nghi của Tòa án khi cá thể hóa việc ADHP trong các trường hợp phạm tội cụ thể nhằm đạt được mục đích của hình phạt. 7 * Đặc điểm về tính khoa học, sáng tạo trong áp dụng hình phạt Trên cơ sở các quy định mang tính tùy nghi và lựa chọn cao của chế tài các quy phạm pháp luật, thực tiễn yêu cầu Thẩm phán, Hội thẩm phải có trang bị kiến thức và nhận thức pháp luật thực sự tốt, giàu kinh nghiệm nghề nghiệp, kỹ năng xét xử, kinh nghiệm xã hội và phải có bản lĩnh, đạo đức tốt để luôn bảo đảm được tính độc lập khi ADHP, đưa ra phán quyết chính xác, công bằng nhằm bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, của tổ chức và cá nhân mà không bị ảnh hưởng, chi phối bởi sự ích kỷ, lợi ích cá nhân, không lợi dụng khả năng tùy nghi, lựa chọn cao, đa dạng, phong phú của chế tài các quy phạm pháp luật mà QĐHP một cách tùy tiện, cứng nhắc hay giáo điều.
* Đặc điểm về trình tự, thủ tục áp dụng hình phạt ADHP đối với tội cướp tài sản là một giai đoạn của quá trình ADPL hình sự được thực hiện sau khi định tội. Nghĩa là, sau khi Tòa án xác định rõ hành vi cướp tài sản , được quy định tại điều 168 BLHS thì khi ấy Tòa án mới tiến hành giai đoạn ADHP. ADHP được tiến hành sau khi kết thúc việc định tội cướp tài sản và việc định tội đã có kết quả kết tội. Sau khi đã có kết quả kết tội cướp tài sản quy định tại điều 168 BLHS thì Thẩm phán, Hội thẩm sử dụng chế tài hình để ADHP đối với tội cướp tài sản.3 Nguyên tắc áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản Như vậy, có thể thấy ADHP đối với tội cướp tài sản là một giai đoạn, một nội dung của áp dụng pháp luật hình sự, ADHP đối với tội cướp tài sản có những nguyên tắc sau nổi bật sau: - Nguyên tắc nhân đạo trong áp dụng hình phạt.
- Nguyên tắc cá thể hóa hình phạt trong áp dụng hình phạt. - Nguyên tắc công bằng trong áp dụng hình phạt. - Nguyên tắc bảo đảm tính quyết định xã hội trong áp dụng hình phạt. - Nguyên tắc độc lập, vô tư, khách quan, toàn diện trong ADHP 1.2 Định tội danh đối với tội cướp tài sản 8 Định tội danh là hoạt động nhận thức, áp dụng pháp luật hình sự được thực hiện trên cơ sở xác định đầy đủ, chính xác, khách quan các tình tiết cụ thể của hành vi phạm tội theo đúng nội dung quy phạm pháp luật hình sự quy định cấu thành tội phạm tương ứng và xác định sự phù hợp giữa các dấu hiệu của cấu thành tội phạm nhất định với các tình tiết của hành vi phạm tội bằng các phương pháp và thông qua các giai đoạn nhất định.
BLHS Việt Nam không quy định cụ thể chính thức các nguyên tắc ADHP đối với tội cướp tài sản, nhưng các nguyên tắc ADHP được thể hiện thông qua nội dung các quy phạm pháp luật hình sự, nguyên tắc áp dụng hình phạt đối với tội cướp tài sản là những tư tưởng chỉ đạo xuyên suốt xác định và định hướng cho Tòa án áp dụng chế tài hình sự đối với người, pháp nhân thương mại phạm tội.3 Căn cứ quyết định hình phạt đối với tội cướp tài sản 1.1 Căn cứ vào quy định của Bộ luật hình sự 1.1 Căn cứ vào các quy định có tính nguyên tắc về tội phạm và hình phạt trong phần chung Bộ luật hình sự Khi QĐHP đối với tội cướp tài sản, HĐXX cần căn cứ vào tất cả các quy định trong phần chung BLHS để xác định những vấn đề có liên quan, cụ thể: 1) Hành vi của bị cáo là tội phạm, tức là có đầy đủ yếu tố của CTTP cướp tài sản được LHS quy định; 2) Hành vi cướp tài sản mà bị cáo đã thực hiện không thuộc trường hợp loại trừ TNHS, sự kiện bất ngờ, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội; 3) Tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt, mức độ thực hiện ý định phạm tội, những tình tiết khiến cho tội phạm không được thực hiện đến cùng; 4) Tính chất và mức độ tham gia của những người trong đồng phạm (nếu có); 5) Các quy định đối với người chưa thành niên phạm tội … 1.2 Căn cứ vào hình phạt đối với tội cướp tài sản quy định tại BLHS năm 2015 Khi QĐHP, trên cơ sở xem xét, cân nhắc tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ 9 TNHS…mà HĐXX sẽ lựa chọn loại hình phạt và quyết định mức hình phạt cụ thể trong phạm vi khung hình phạt được quy định tại Điều 168 về tội cướp tài sản.2 Căn cứ vào tính chất mức độ nguy hiểm của hành vi cướp tài sản Đây là căn cứ quan trọng nhất để thực hiện nguyên tắc cá thể hoá hình phạt, đồng thời cũng là tiền đề để quyết định một hình phạt đúng đắn, đảm bảo tương xứng giữa tính nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và hình phạt Mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội cướp tài sản là yếu tố định lượng của tội phạm, giúp phân biệt mức độ nguy hiểm cụ thể của tội cướp tài sản với các tội phạm khác trong nhóm tội xâm phạm sở hữu hoặc trong cùng một tội cướp tài sản nhưng trong những điều kiện khác nhau. Mức độ nguy hiểm được xác định bởi: (1) Hậu quả của tội phạm (xảy ra chưa? mức độ nào?