Chương 1: Lý luận về ảnh hưởng của thông tin tội phạm trên truyền hình đối với công chúng. - Chương 2: Thực trạng ảnh hưởng của thông tin tội phạm trên truyền hình đối với công chúng. - Chương 3: Giải pháp nâng cao ảnh hưởng tích cực của thông tin tội phạm trên truyền hình. luan an 14 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Nghiên cứu về ảnh hưởng của TTTP trên TH đối với công chúng ở Việt Nam là một đề tài mới, chưa có những công trình tương tự cả trong nước và trên thế giới.
Tuy nhiên xét trên phạm vi rộng, một số công trình nghiên cứu trong nước và ngoài nước về hiệu ứng, hiệu quả, tác động của truyền thông và một số nghiên cứu về tác động, ảnh hưởng của tin tức tội phạm trên báo chí đối với công chúng có thể gợi mở một số vấn đề có liên quan đến đề tài. Những thống kê, so sánh, phân tích trong phần tổng quan này mới dừng lại ở phạm vi hẹp, chưa thể bao quát và đầy đủ tất cả các công trình có liên quan ở trong nước và trên thế giới. Các nghiên cứu về hiệu ứng, hiệu quả, tác động của báo chí đối với công chúng 1. Các nghiên cứu nước ngoài Nhiều nước phương Tây quan tâm đặc biệt đến lĩnh vực nghiên cứu hiệu ứng của các phương tiện truyền thông đại chúng (media effects) từ giai đoạn Chiến tranh Thế giới thứ II.
Trong giai đoạn này, các nhà nghiên cứu quan tâm đến tầm quan trọng và hiệu quả của truyền thông trong việc đưa tin đến công chúng về những vấn đề của quốc gia trong giai đoạn chiến tranh như việc sử dụng thực phẩm và chất đốt, thuyết phục người dân chi tiêu tiết kiệm, khuyến khích mua trái phiếu. Mục tiêu của hầu hết các nghiên cứu truyền thông trong giai đoạn này là nhằm tìm hiểu hiệu quả sự tác động của truyền thông đối với công chúng. Từ các cơ chế tác động của truyền thông đại chúng lên công chúng, các nhà hoạt động truyền thông xác định những cách thức truyền thông thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng để đạt hiệu quả mong muốn. Nhìn chung, truyền thông được xem là có hiệu quả khi thông điệp truyền thông khiến cho công chúng thay đổi hành vi, nhận thức, tình cảm đúng với ý đồ của chủ thể truyền thông.
Các tác giả Dom và South (1985) sau khi nghiên cứu hơn 400 bài báo, sách, báo cáo có các hình ảnh và nội dung liên quan đến việc uống rượu đã đưa ra kết luan an 15 luận rằng: không thể kết luận truyền thông có ảnh hưởng đến việc một số người uống rượu bia nhiều hơn hay ít hơn [89, tr. Còn nhà nghiên cứu Flay (1987) sau khi đánh giá ảnh hưởng của 56 chiến dịch truyền thông đại chúng thông qua các phương tiện báo chí về việc bỏ thuốc lá, ông nhận thấy rằng các chiến dịch này chưa đạt hiệu quả cao trong việc thay đổi thói quen hút thuốc của người dân nhưng vẫn có những tác động đến sự hiểu biết của công chúng rằng hút thuốc là có hại cho sức khỏe [90, tr. Cũng trong giai đoạn này, lịch sử truyền thông thế giới có cách nhìn mới của hai nhà nghiên cứu nổi tiếng người Pháp là Philippe Breton và Serge Proulx. Trong cuốn “'Bùng nổ truyền thông - Sự ra đời một ý thức hệ mới” [58], hai ông đã phân tích và chỉ rõ ảnh hưởng sâu sắc của truyền thông đại chúng đối với công chúng, đồng thời đặc biệt lưu tâm đến vấn đề “khảo sát khâu tiếp nhận” với những phân tích về tính chủ động trong tiếp nhận truyền thông của công chúng.
Bên cạnh việc tiếp tục tìm hiểu hiệu quả của các nội dung truyền thông từ góc độ mong muốn của chủ thể truyền thông, giới nghiên cứu lại có xu hướng quan tâm đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: “công chúng đã làm gì với truyền thông?”. Đây là khi các trường phái nghiên cứu theo học thuyết “Sử dụng và hài lòng” (Blunder, Katz, 1974), hoặc học thuyết “Mã hoá và giải mã” (Hall, 1996) phát triển mạnh. Trong đó, các nhà nghiên cứu thường nhấn mạnh sự chủ động của công chúng trong việc tiếp nhận truyền thông để từ đó thấy được tác động của truyền thông. Hiệu quả truyền thông được đánh giá và phân tích thông qua những tác động này.
Hai nhà nghiên cứu Derzon, J. (2002) đã tiến hành nghiên cứu có tên gọi: “Một nghiên cứu tổng hợp về hiệu quả của truyền thông đại chúng đối với việc thay đổi kiến thức, thái độ và hành vi sử dụng chất gây nghiện” về hiệu quả của chiến dịch truyền thông kéo dài trong 5 năm của Ủy ban Chính sách quản lý chất gây nghiện của Mỹ. Theo hai tác giả này, việc nghiên cứu hiệu quả truyền thông cần dựa trên các yếu tố đầu vào (kênh truyền thông, nội dung thông điệp, người phổ biến thông điệp, cách thức đưa tin, những thông tin bổ sung) và các yếu luan an 16 tố đầu ra (đối tượng được đánh giá). Hai tác giả sử dụng biện pháp đo lường trước và sau khi truyền thông trên các phương tiện khác nhau (video, truyền hình, báo in, radio) để xác định hiệu quả truyền thông.
Kết luận của nghiên cứu này cho thấy truyền thông có hiệu quả trong việc làm thay đổi kiến thức và thái độ của công chúng với các loại chất kích thích, nhưng chưa có nhiều hiệu quả trong việc thay đổi hành vi nhất là khi hành vi này đã là thói quen [88, tr. Trong tài liệu chuyên khảo “Cơ sở lý luận báo chí” (tập 2) của tác giả E.Prô-khô-rốp (NXB Thông tấn, Hà Nội, năm 2005), ông nhấn mạnh vai trò của công chúng. Cụ thể, tác giả dành toàn bộ chương IV để bàn về hiệu lực và tính hiệu quả của báo chí. Theo ông, tính kết quả của báo chí là “mức độ báo chí đạt đến các mục tiêu đáp ứng những nhu cầu của xã hội về thông tin đại chúng có tính đến những khả năng thực tế của những người sản xuất thông tin, cũng như của những người sử dụng thông tin” [24, tr.
Người sử dụng thông tin ở đây gồm có đông đảo công chúng và các thiết chế xã hội. Tính kết quả của sự tác động của thông tin lên công chúng là hiệu quả, còn tính kết quả của các tác động của thông tin đối với các thiết chế xã hội được xem là hiệu lực. Trong chương này, tác giả cũng bàn về những giải pháp nâng cao hiệu quả và hiệu lực của báo chí, bao gồm việc hiểu công chúng, tìm ra những phương pháp chuyển tải thông tin phù hợp với các nhu cầu và đồng thời cũng làm xuất hiện ở công chúng sự quan tâm tích cực. Tài liệu tham khảo này cung cấp cho tác giả nền tảng lý thuyết vững chắc để khảo sát ảnh hưởng tích cực của báo chí và truyền thông trong thực tế.
Denis McQuail (2015) là nhà nghiên cứu có nhiều công trình nổi tiếng về truyền thông, nhiều nghiên cứu độc lập có giá trị về lĩnh vực công chúng. Trong công trình “Mass Communication Theory” (Lý thuyết truyền thông đại chúng), (Cornwall, Great Britain), ông nhấn mạnh tầm quan trọng của phương tiện truyền thông đại chúng và làm thế nào để nó ảnh hưởng đến công chúng hơn là tập trung vào các định nghĩa, mô hình chung. Liên quan đến đề tài, nghiên cứu sinh nhận thấy: McQuail thảo luận chi tiết về nội dung cập nhật các lý thuyết, nghiên cứu mới luan an 17 về truyền thông như khái niệm đại chúng, văn hóa đại chúng, bốn mô hình truyền thông (four models of communication), khán - thính giả, độc giả đại chúng (audience) - công chúng truyền thông và sự tác động của truyền thông (effects), những vấn đề cấu trúc công chúng (audience structure), các kiểu loại công chúng (types of audience), quy mô công chúng truyền thông. McQuail nghiên cứu và chỉ ra tầm quan trọng của các phương tiện truyền thông đại chúng - làm thế nào để nó có ảnh hưởng đến cá nhân và xã hội mà không tập trung vào các định nghĩa của các mô hình chung chung.
Những lý thuyết này, giúp nghiên cứu sinh xây dựng và phát triển khung lý thuyết về sự ảnh hưởng, tác động của truyền thông đối với công chúng [86]. Tác giả Mitchell Stephens (2015) trong cuốn “Hơn cả tin tức - tương lai của báo chí” (NXB TP Hồ Chí Minh) đã có những nghiên cứu độc đáo, đôi khi có tính phê phán về báo chí đương đại. Stephens nhấn mạnh vào tư duy và nhu cầu tư duy lại về báo chí đã từng là và có thể trở thành công việc gì. Tác giả đặt vấn đề: Tạm biệt công thức “ai - cái gì - khi nào - ở đâu?” trong tương lai.
Tác giả cũng đề xuất một tiêu chuẩn mới: “báo chí trí tuệ” (wisdom journalism) - một hỗn hợp của các hình thức đưa tin - độc quyền, táo bạo, điều tra - với việc nắm bắt sự kiện đương thời một cách am hiểu, sâu sắc, có tính diễn giải, thậm chí có chủ kiến kiên định. Các cách đặt vấn đề của cuốn sách là những kiến thức quan trọng giúp nghiên cứu sinh tổng hợp những cách thức đưa thông tin tội phạm đến công chúng hiện đại và thuyết phục [53]. Tác giả Jeff Ansell, Jeffrey Leeson (2016) trong cuốn sách “Khi bạn trở thành tâm điểm của truyền thông” (NXB Thông tấn, Hà Nội) nêu: trong xã hội công nghệ số như hiện nay, truyền thông chính là “con dao hai lưỡi”: vừa là phương tiện đưa một sản phẩm, một thương hiệu đến gần hơn với người tiêu dùng, vừa là “liều thuốc độc” giết chết một doanh nghiệp, một thương hiệu. Ai cũng biết không phải mọi thông tin trên các phương tiện đại chúng đều chính xác và là sự thật, nhưng để hiểu một cách có chọn lọc, kiểm soát được nó thì luan an 18 rất hiếm người có thể làm được.
Trong bối cảnh hiện nay, làm thế nào để thông tin không là “con dao hai lưỡi”? Làm thế nào để truyền đạt thông điệp có hiệu quả? Đây là những nội dung hữu ích, nghiên cứu sinh có thể tham khảo xây dựng và đề xuất bộ quy tắc khi thông tin tội phạm [43]. Các nghiên cứu trong nước Theo tìm hiểu của nghiên cứu sinh, một số công trình nghiên cứu trong nước đã có lý giải, phân tích khác nhau về hiệu quả truyền thông đại chúng, hiệu quả báo chí và hiệu quả tác động của báo chí. Cụ thể như sau: 1.