mở đầu của * G.S Lương Ninh-Hà Bich Liên (1994), Lich sit các quốc gia Đông Nam A, Trang2l SVTH: Tỏ Hoàng Thị Thao một giai đoạn mới, một vương triéu mới, trong đó ngôi vua không chỉ đại diện cho một tộc hệ mả cả hai tộc hệ Bắc Nam. Nhà vua đã quyết định trở lại Angkor "khôi phục lại kinh đô thần thánh Yashodharapuri lau ngảy bị bỏ hoang. lam cho nó trở thành huy hoàng lộng lẫy.” ông cũng lập dén thờ, đặt tượng chủ Linga Rajendrabhadresvara mà tên gọi dường như cũng muốn khăng định tinh thần đồng nhất với Bhadrasvara-than chủ của đèn cô Vat Phu, nơi phát tích của người Khmer và của tộc Mặt Trời. Dường như đẻ tỏ rõ sức mạnh của mình, Rajendravarman I] đem quan đảnh Champa vào năm 945-946, tức là lúc vừa mới lên ngôi, cướp vẻ một pho tượng vàng của dén Po Nagar ở Nha Trang ( Việt Nam).
Khi ông mắt thi con là Jayavarman V lên nối ngôi.Tiếp đó khi Jayavarman V mat, một người cháu lên thay nhưng chi được may tháng Chắc rằng Jayavarman V và Udayadityavarman | đã tiếp nổi những công việc của Rajendravarman II, nhưng hai đời vua này diễn ra khá mờ nhạt. hay it nhất thì những tài liệu hiện có không cho ta biết được bao nhiêu. Những năm đầu thé ki XI, tình hình chính trị diễn ra hơi phức tap. Udayadityavarman II chỉ ở ngôi rất ngắn, bi kí cho biết một ông vua lên ngôi ở Angkor là Jayaviravarman và trị vì khoảng 5 năm (1002-1006).
Trong khi đó, ta thấy xuất hiện một triều đình khác do một Hoàng thân, tên là Syryavarman lập nên, mà bi kí của ông có mặt ở Kongpong Thom từ năm 1001 và 1002. Ong đã tiến hành một cuộc chỉnh phục giải phóng cho những địa điểm thiêng liêng đang đau khổ, ròng rã 9 năm để cuối cùng, theo bia Preah Khan ở Kompong Svay, ông đã “chiến thắng được vương quốc từ tay một ông vua ở trong đám những vua khác”. Thực ra, nguồn gốc của Suryavarman chưa được biết rd. Bia Vat Thipdei cho biết ông tự nhận là thuộc dòng me, mặt khác ông tự gọi tên la vua dong Mặt Trời.
Có điều chắc chăn, đây là một dòng Hoàng tộc đã lập triéu đình riêng, có lẽ đặt ở Sambor, trong điều kiện rối ren vẻ chính trị sau cái chết của Jayavarman V (năm 1001). Hội thé 1001 là hình thức độc đó của thời Suryavarman I, nhằm that chat mỗi quan hệ va lỏng trung thanh của các quan cai trị địa phương với nhà vua, bang lời thẻ được khắc trên của hoảng cung: “Nam 933 saka (năm 1011) ngay Trang22 SVTH: Tô Hoang Thi Thảo thứ 9, tuân trăng tron, tháng Bhadrapada (tháng 8-9 dương lich), chúng tôi xin thẻ không thờ vua khác, không thù địch (với quốc vương của chúng tôi), không đồng mưu với bat cứ kẻ nảo.” lời thé còn được xác nhận bởi các tính trưởng khắc ở đưới. Trên dat cũ của vương quốc môn cỏ Dravarati, người ta phát hiện tam bia có niên đại 937 viết bang Sanskrit và Khmer cô nói về việc cúng tặng dén một số nô lệ, nhưng nói tên vua và các hoàng tử hoảng toàn khác lạ so với các triểu của Cambodia. Bia cho thây quyền lực quốc vương Cambodia có lẽ chưa trực tiếp tới đây.
Tuy nhiên rd rang là người Khmer đã có mat và có ảnh hướng lớn ở hạ lưu sông Ménam mà quốc vương địa phương có thé cũng là người Khmer hoặc chịu ảnh hưởng của van hóa sâu sắc và có quan hệ thần phục Cambodia. Nửa sau thế ki XI và thế ki XII, vương quốc Campuchia còn phát triển hơn nữa về kinh tế, tổ chức chính trị. cũng như sức mạnh quân sự của nó trong khu vực. Suryavarman qua đời 1050, con là Udayadityavarman II lên nối ngôi (1050-1066).
Ông vua này đã lập trên ngọn núi vàng (Meru) ở giữa kinh đô, một ngôi đền vàng, trong đặt thờ một Shivalinga bằng vàng. Ong còn cho đào thêm một hồ chứa nước hình chữ nhật, dai 9km, rộng 2,2km, lớn hơn Baray Đông của Yashovarman I, ở phía Tây Angkor nén gọi là Baray Tây. Giữa hề có đắp một dao nhỏ, trên xây dén va đặt thờ một pho tượng Visnu không 16, nằm đắm mình “trong giấc ngủ vũ trụ, trên sóng của đại dương”. Những năm đầu va những năm cuối ở ngôi của Udayadityavarman II đã có 3 cuộc khởi nghĩa.
Cuộc khởi nghĩa thứ nhất nổ ra ở miễn Nam, giáp hạ lưu sông Mê Kông. Cuộc khởi nghĩa thứ hai né ra năm 1056 ở miền Tây Bắc, tức rất gan kinh đô. Cũng trong năm này, cuộc khởi nghĩa thứ ba đã nỗ ra ở miền Đông ma người ta được biết nhóm thủ lĩnh gồm có Slvat, em trai Slvat tên la Siddhikâra và một người nữa tên là Shsântibhuvana.Sedov đã gan cho cuộc khởi nghĩa nảy có ý nghĩa của những cuộc dau tranh giữa các giáo phái khác nhau rat có thẻ là các phong trảo nỗi đậy chủ yếu la do bat mãn vi thuế quá cao, kéo dai trong việc dap hỏ vả xây dựng đèn tháp. những người cằm đầu phong trảo không phái là người nông dân, là người “có tải thiện xạ.
chỉ huy một đạo quan anh hùng”. Trang23 - SVTH: Tô Hoàng Thị Thảo Mặc khác, có the la sau hai the ki, sự phát trién kinh tế, xã hội của các vung đã rút ngắn khoảng cách chénh lệch với nhau, đạt được trình độ tương đối đồng đều nhau. Do đó đã tạo nên các thé lực kinh tế-xã hội địa phương và xu hướng phân lập. Chính quyển trung ương được củng cé trên toàn bộ lãnh thé và cư dân, nhưng chưa thể loại trừ ngay xu hướng phân lập đó.
Udayadityavarman II qua đời 1066, em út của ông là Hashavarman III lẻn thay (1066-1089). 23 năm trị vi của ông điển ra khá mờ nhạt, người ta chỉ biết có một lần vào năm 1076, Trung Hoa đánh Đại Việt, đã ép Champa va Cambodia đem quan hỗ trợ, tấn công vào phía Nam của Đại Việt. Nhưng Trung Hoa thua, Cambodia và Champa cũng phải rút quân vẻ. Cuối thé ki XI là một thời gian ngắn hơi rồi ren và thiểu tai liệu.
Hashavarman III là vua đến 1089, tiếp đó một người lên kế ngôi ma người ta chưa biết rd quan hệ như thé nảo. Ông vua này ở ngôi đến năm 1113 ma không có một van bia nào được biết đến nay. thậm chí cũng không biết tên của ông nữa. Thực ra người kế ngôi Hashavarman III đã không giữ được chế độ tập quyên, đã không thé cai quản toàn bộ lãnh thé và cư dân.
Hơn nữa ngay từ những năm cuỗi đời Hashavarman III, bi ki cho biết một vương triều đã được lập riêng ở miền Bắc Dangrek, trên đất của tộc Khmer. Người ta chỉ biết Jayavarman VI là người kế tiếp ông. cho dựng đền thờ Shiva ở Phnom Sandak, Preah Vihear, Vat Phu. Những ông vua lớn ở thé ki XII cũng tự nhận minh thuộc dòng dõi Mahidharapura.
Như thé có thé đoán rằng Mahidharapura là một nhánh hoàng tộc miền Bắc, ban đầu phân lập riêng ở phía Bắc Dangrek nhân lúc triều vua Hashavarman [II suy yếu và về sau đã tái lập sự thống nhất và phát triển Cambodia. Jayavarman VI mất khoảng nam 1107, người em ruột lên kế ngôi là Dharanindravarman | (1107-1113) một người “khong khao khát vương quyển” vả “cai quản trái đất một cách thận trọng”. Một chang trai gọi Dharanindravarman | bang ông cậu đã dùng lực lượng vũ trang tắn cong và hạ sát Dharanindravarman | để chiếm ngôi vua. Liền đó đã tan công Angkor, lật đô người ké ngôi là Hashavarman III.
Trang24 SVTH: Tô Hoàng Thị Thảo Chàng trai đó là Surayavarman II * đã chiếm lây vương =— đông thời hợp nhất cả hai vương quốc (bia Vat Phu). Suryavarman II (1113-sau 1150) không chỉ tái lập sự thống nhất vương quốc, mà còn phát triển vương quyển tới một đỉnh cao mới và tiến hành những cuộc chiến tranh mở rộng quyền lực vượt xa các thời trước. Suryavarman II có tham vọng thôn tính Champa vả để làm được việc nay đã nhiều lần đem quân đánh Đại Việt (Việt Nam ). Sau nhiều lần không thành công trong việc tiến đánh Đại Việt, nhà vua đã tắn công Champa.
Tuy bị thua trận , người Chăm đã dau tranh giảnh lại quyền tự chủ ở miền Nam. Còn miễn Bắc-kế cả kinh đô Vijaya-bi lệ thuộc Cambodia trong 4 năm (1145-1145). Vẻ phia Tây, nhà vua tiến hanh nhiều cuộc chinh phạt nhằm củng cô quyển lực của minh đối với vùng hạ lưu và trung lưu Mé Nam, cho đến Bắc Khorat. Tuy nhiên ông chưa thành công trong việc chính phục Haripunjaya ở thượng lưu Mê Nam và cả Champa, nhưng vương quyền Cambodia chưa bao giờ mạnh và mở rộng như thé.
Say sưa với chiến thắng và vinh quang, Suryavarman II đã cho tiến hành xây dựng nhiều đền tháp như Phnom Chisor, Vat Phu, Bantey Samre.đặc biệc là công trình Angkor Vat kì vĩ và bắt hủ, Sau Suryavarman II, người kế ngôi là chấu gọi ông bằng cậu, Dharanindravarman II. Đây là một giai đoạn mờ nhạt mà điều đáng kể nhất là việc ông lấy con gái Harhavarman Ill-công chúa Chudamani-và sẽ sinh ra Jayavarman VII, ông vua kiệt xuất nhất trong lịch sử trung đại Cambodia. Tiếp theo Dharanindravarman II, lên ngôi là Yashovarman II ma gia hệ của ông như thé nảo ta không được rd, ông ở ngôi ngắn (khoảng 1160-1165) nhưng hình như day biến cố. Một bi ki va cả một phủ điệu ở Bantey Ch`mar kẻ rằng ông bị tai nạn, nhưng được một hoảng tử cứu thoát.
Tai nạn đó được thé hiện dưới hình ảnh ông bị Rahu tan công. Đến 1165 một vụ biến loạn xảy ra. một viên quan giết vua, cướp ngôi mà bi kí cho biết tên là Tribhuvanadityavarman. Kẻ tiếm ngôi hẳn là đã thi hành những biện pháp nghiêm ngặt nên các phan tử chống đối phải ấn nau.
Tuy nhiên sự phản kháng đã gây nên tinh trạng Trang25 SVTH: Tô Bans Thị Thảo không ôn định. Thừa dịp nảy Champa đã tân công Cambodia, một lân đường bộ không thành công, lần sau vào năm 1177 theo đường biển, ngược sông Mékéng đến Tônlê Sap rồi đỗ bộ vảo kinh đô. Quân Champa tha hỗ cướp pha Angkor bị bỏ ngó. Tribhuvanadityavarman bị giết chết.
Vua Jaya Indravarman cia Champa cử quan và quân don trú cai trị Cambodia trong4 năm (1177-1181). Tiếp nỗi giai đoạn 1, giai đoạn II Angkor dién ra hết sức sôi động. Trước sau không có giai đoạn nảo trong lịch sử Cambodia có nhiều cuộc chiến tranh xâm lược đến thé, có nhiều lần lập triều đình riêng và nhiều cuộc khởi nghĩa chống triéu đình như thé. Sự phân liệt xảy ra hai lần ngắn ngủi trong bối cảnh của cuộc đâu tranh thống nhất hai dòng họ Bắc-Nam ở cấp độ cao thời sơ kì vương quốc.