Luận văn ảnh hưởng của mô hình nuôi xen ghép nước lợ theo các vùng triều tại Thừa Thiên Huế

Nghiên cứu ảnh hưởng của mô hình nuôi xen ghép nước lợ ở các vùng triều đến tốc độ tăng trưởng của tôm sú và sự biến động các yếu tố môi trường.

• Chuyên ngành: Thủy sản
• Đề tài: Ảnh hưởng của mô hình nuôi xen ghép nước lợ ở các vùng triều khác nhau lên tốc độ tăng trưởng của tôm sú (Penaeus monodon) và sự biến động của một số yếu tố môi trường
• Loại tài liệu: Luận văn

Tóm tắt

I. Tổng quan nuôi xen ghép tôm sú cua cá kình ở Thừa Thiên Huế

Thừa Thiên Huế sở hữu hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai rộng lớn với tiềm năng thủy sản phong phú. Hoạt động nuôi trồng thủy sản nước lợ tại đây giữ vai trò chủ lực trong cơ cấu kinh tế ven biển. Trước đây, phong trào nuôi đơn canh tôm sú thâm canh từng phát triển rầm rộ. Tuy nhiên, sự mở rộng thiếu quy hoạch đã để lại nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho môi trường đầm phá. Lượng chất thải hữu cơ tích tụ quá mức dẫn đến bùng phát dịch bệnh trên diện rộng. Điển hình vào năm 2002, bệnh đốm trắng hoành hành khiến phần lớn ao nuôi bị thiệt hại nặng nề. Hàng loạt hộ nuôi rơi vào cảnh thua lỗ, nhiều diện tích mặt nước bị bỏ hoang. Đứng trước áp lực đó, việc chuyển đổi phương thức sản xuất trở thành đòi hỏi cấp bách. Mô hình nuôi xen ghép nước lợ giữa tôm sú, cua và cá kình ra đời như một hướng đi tất yếu. Phương thức này phân bố đồng đều các đối tượng vào các tầng sinh thái khác nhau. Nhờ vậy, môi trường nước được cải thiện rõ rệt, chi phí đầu tư giảm bớt và rủi ro dịch bệnh được kiểm soát hiệu quả.

1.1. Bối cảnh tự nhiên đầm phá Tam Giang Cầu Hai

Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai có diện tích mặt nước rộng lớn và chế độ thủy văn phức tạp. Nơi đây tiếp nhận nguồn nước ngọt từ các con sông lớn đổ ra biển qua các cửa Thuận An và Tư Hiền. Biên độ triều và độ mặn thay đổi mạnh mẽ theo từng mùa trong năm. Môi trường đầm phá tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều loài thủy sản nước lợ sinh sống. Các vùng ven phá thuộc huyện Quảng Điền, Phú Vang và thị xã Hương Trà có truyền thống nuôi trồng lâu đời. Tuy nhiên, địa hình ao đầm phân hóa rõ nét theo các mức cao trình triều khác nhau. Nguồn lợi tự nhiên dồi dào nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm nguồn nước cục bộ. Hiểu rõ đặc điểm địa lý giúp người nuôi xây dựng lịch mùa vụ chính xác.

1.2. Đặc tính sinh học của tôm sú cua và cá kình

Ba đối tượng tôm sú, cua biển và cá kình sở hữu đặc tính bổ trợ hoàn hảo trong thủy vực. Tôm sú hoạt động chủ yếu ở tầng đáy và sử dụng thức ăn công nghiệp hoặc mùn bã hữu cơ. Cua biển ưa thích rạn đá hoặc chân bờ, tận dụng các loài giáp xác nhỏ và thức ăn dư thừa. Cá kình bơi ở tầng giữa và tầng mặt, có tập tính ăn rong rêu và màng tảo bám. Sự kết hợp này hình thành nên một chu trình dinh dưỡng khép kín trong lòng ao nuôi. Các loài không cạnh tranh không gian sống mà hỗ trợ làm sạch môi trường tương hỗ. Nhờ đó, chất lượng nước luôn duy trì ổn định trong suốt chu kỳ canh tác.

II. Phân tích hạn chế nuôi xen ghép tôm sú cua cá kình vùng triều

Nghề nuôi thủy sản nước lợ tại Thừa Thiên Huế từng chứng kiến giai đoạn suy thoái nặng nề. Điển hình tại xã Hương Phong, diện tích mặt nước nuôi trồng năm 2008 sụt giảm còn 167,5 ha so với 215 ha năm 2007. Nguyên nhân cốt lõi bắt nguồn từ tình trạng ô nhiễm nền đáy ao nuôi thâm canh kéo dài. Việc lạm dụng thức ăn công nghiệp tạo ra lượng chất thải hữu cơ khổng lồ vượt quá sức tải tự nhiên. Nồng độ khí độc NH3 và H2S tích tụ ở đáy ao gây sốc môi trường thường xuyên cho thủy sản. Mầm bệnh đốm trắng và hoại tử gan tụy dễ dàng lây lan từ ao này sang ao khác qua nguồn nước cấp chung. Thêm vào đó, điều kiện thủy triều tại vùng ven phá diễn biến vô cùng phức tạp. Các ao đầm nằm ở vùng cao triều gặp khó khăn lớn trong việc lấy nước và tiêu thoát nước tự nhiên. Chi phí vận hành máy bơm tăng cao làm giảm đáng kể biên độ lợi nhuận của người nuôi. Ngược lại, vùng hạ triều lại đối mặt với nguy cơ ngập úng và thẩm thấu chất độc từ trầm tích đáy. Những rào cản kỹ thuật này đòi hỏi giải pháp tổ chức sản xuất linh hoạt theo từng vùng sinh thái triều.

2.1. Nguy cơ dịch bệnh và ô nhiễm hữu cơ nền đáy

Nền đáy ao nuôi thâm canh tích tụ một lượng bùn đen chứa nhiều protein và hợp chất nitơ hữu cơ. Quá trình phân hủy kỵ khí tiêu hao lượng oxy hòa tan nghiêm trọng vào ban đêm. Khi hàm lượng oxy giảm xuống dưới 3 mg/l, tôm cá bắt đầu xuất hiện dấu hiệu nổi đầu. Khí độc giải phóng từ đáy ao làm suy giảm sức đề kháng tự nhiên của vật nuôi. Các loại virus như đốm trắng hoặc vi khuẩn Vibrio bùng phát mạnh mẽ trong điều kiện môi trường suy thoái. Sự suy giảm chất lượng nước cấp từ đầm phá khiến việc thay nước trở nên vô cùng rủi ro. Nhiều đợt dịch bệnh lây lan chéo trên diện rộng làm cạn kiệt nguồn vốn đầu tư ban đầu của người dân.

2.2. Trở ngại biến động thủy văn theo từng vùng triều

Biến động thủy văn tại vùng đầm phá phụ thuộc chặt chẽ vào vị trí cao trình của ao nuôi. Khu vực cao triều nằm xa lạch nước sâu nên thời gian đón con nước triều cường rất ngắn. Các chủ ao buộc phải dùng máy bơm tiêu tốn nhiều dầu diesel để lấy đủ mực nước yêu cầu. Điều này làm gia tăng đáng kể chi phí cố định cho toàn bộ vụ nuôi. Ngược lại, khu vực hạ triều thường xuyên chịu ảnh hưởng bởi hiện tượng ngập úng khi triều cường dâng cao. Nước ao khó thoát hoàn toàn khiến quá trình phơi đầm cải tạo đáy gặp nhiều trở ngại. Biên độ mặn dao động thất thường từ 5 đến 25‰ giữa mùa mưa và mùa khô cũng tạo áp lực thẩm thấu lớn lên động vật thủy sản.

III. Giải pháp nuôi xen ghép tôm sú cua cá kình theo vùng triều

Để khắc phục triệt để các tồn tại trên, quy trình nuôi xen ghép cần được thiết kế đồng bộ theo từng vùng triều cụ thể. Công tác cải tạo ao đóng vai trò quyết định đến tỷ lệ sống của con giống. Người nuôi tiến hành nạo vét bùn đáy, rải vôi bột khử trùng và phơi đáy ao từ 7 đến 10 ngày. Việc tuyển chọn con giống đòi hỏi độ đồng đều cao, sạch bệnh đốm trắng và có nguồn gốc rõ ràng. Mật độ thả giống được tính toán cân bằng nhằm tối ưu hóa chuỗi thức ăn sinh thái. Tôm sú được thả với mật độ từ 10 đến 15 con/m2, cua biển từ 0,5 đến 1 con/m2 và cá kình từ 2 đến 3 con/m2. Vùng trung triều và hạ triều tận dụng triệt để lịch con nước rông để thay nước tự nhiên định kỳ 2 lần mỗi tháng. Vùng cao triều bố trí thêm ao lắng sinh học để xử lý và ổn định nguồn nước cấp trước khi đưa vào ao nuôi. Các thông số môi trường như độ kiềm, độ mặn, nồng độ NH3 và oxy hòa tan cần được kiểm tra bằng bộ dụng cụ test kit mỗi ngày. Chế độ cho ăn được quản lý nghiêm ngặt qua sàn ăn nhằm hạn chế tối đa dư thừa dinh dưỡng.

3.1. Kỹ thuật bố trí mật độ và quản lý thức ăn đa tầng

Thao tác thả giống cần thực hiện theo trình tự thời gian hợp lý nhằm tránh xung đột thức ăn. Tôm sú và cá kình thường được thả trước để làm quen môi trường và ổn định bầy đàn. Khoảng 15 đến 20 ngày sau, cua biển giống mới được đưa vào ao nuôi. Cách bố trí này giúp tôm và cá có thời gian phát triển kích thước an toàn trước sự săn mồi của cua. Thức ăn công nghiệp dành cho tôm được kiểm soát qua nhá kiểm tra sau hai giờ. Cá kình tận dụng màng tảo bám quanh bờ và các loại rong mềm. Cua biển tìm kiếm mảnh thức ăn thừa rơi vãi dưới đáy cùng xác sinh vật chết. Mô hình này giúp giảm đáng kể hệ số chuyển đổi thức ăn và tiết kiệm chi phí.

3.2. Điều tiết nguồn nước thích ứng theo chế độ triều

Biện pháp điều tiết thủy triều đòi hỏi sự linh hoạt căn cứ vào đặc điểm của từng tiểu vùng. Đối với vùng trung triều, cống cấp và thoát nước được thiết kế đối xứng hai đầu ao. Người nuôi canh con nước cường để tháo nước đáy cũ và đón nước mới nhiều dinh dưỡng. Quá trình trao đổi nước hoàn toàn dựa vào chênh lệch độ cao tự nhiên giúp tiết kiệm nhiên liệu. Ngược lại, ao thuộc vùng cao triều cần lắp đặt máy quạt nước nhằm khuấy động dòng chảy và tăng oxy hòa tan. Vào những ngày trời nhiều mây hoặc sau các cơn mưa lớn, vôi nông nghiệp được bón đều quanh bờ ao để ổn định độ kiềm. Mực nước trong ao nuôi luôn duy trì tối thiểu từ 1,0 đến 1,2 mét nhằm hạn chế biến động nhiệt.

IV. Ứng dụng nuôi xen ghép tôm sú cua cá kình tại Thừa Thiên Huế

Mô hình nuôi xen ghép nước lợ tôm sú, cua và cá kình chứng minh hiệu quả thực tiễn vượt trội tại các địa phương ven đầm phá Thừa Thiên Huế. Kết quả thực nghiệm cho thấy phương thức này không chỉ cắt đứt chu kỳ lây nhiễm của mầm bệnh mà còn bảo vệ môi trường sinh thái lâu dài. Tốc độ tăng trưởng của tôm sú nuôi xen ghép đạt mức ổn định, màu sắc vỏ sáng bóng và tỷ lệ sống cao hơn hẳn so với nuôi đơn canh truyền thống. Sự hiện diện tích cực của cá kình giúp hạn chế hiện tượng tảo tàn đột ngột và cân bằng độ pH nước ao. Về mặt kinh tế, mô hình mang lại cơ cấu doanh thu đa dạng từ nhiều nguồn thu hoạch rải rác trong vụ. Khi giá tôm biến động hoặc gặp rủi ro dịch bệnh nhẹ, nguồn thu nhập từ cua thịt và cá kình thương phẩm vẫn bảo đảm hoàn vốn và sinh lời cho hộ nuôi. Đây chính là giải pháp thích ứng biến đổi khí hậu mang tính bền vững cao cho ngành thủy sản đầm phá. Nhân rộng mô hình gắn liền với quản lý quy hoạch vùng triều sẽ tạo nền tảng vững chắc cho sinh kế ven biển.

4.1. Hiệu quả cải thiện môi trường sinh thái thủy vực

Mô hình nuôi xen ghép khẳng định vai trò bảo tồn hệ sinh thái đáy đầm phá một cách rõ rệt. Lượng khí độc amoniac NH3 và hydro sunfua H2S trong nước giảm từ 40 đến 60% so với ao thâm canh tôm đơn lẻ. Cá kình liên tục tiêu thụ các mảng rong đáy và xác thực vật thối rữa, ngăn ngừa sự phát triển của vi khuẩn kỵ khí. Lớp bùn đen đáy ao sau mỗi chu kỳ nuôi mỏng hơn đáng kể, giúp rút ngắn thời gian phơi đầm và khử trùng. Sự cân bằng tự nhiên giữa các loài giữ cho chuỗi mắt xích vi sinh vật luôn ổn định. Nhờ đó, nguồn nước xả thải ra hệ thống đầm phá Tam Giang giảm thiểu nguy cơ gây ô nhiễm môi trường diện rộng.

4.2. Lợi ích kinh tế và triển vọng nhân rộng mô hình

Mô hình nuôi xen ghép mang lại nguồn lợi kinh tế vượt trội nhờ tận dụng tối đa giá trị thương phẩm của từng loài. Chi phí thức ăn và thuốc phòng trị bệnh giảm từ 30 đến 40% so với phương pháp nuôi thâm canh cũ. Cá kình và cua biển tại Thừa Thiên Huế luôn có giá bán cao trên thị trường ẩm thực địa phương. Việc thu hoạch tỉa thưa cá kình và cua giúp người nuôi tạo dòng tiền quay vòng liên tục trong suốt vụ sản xuất. Thu nhập bình quân trên mỗi hecta mặt nước đạt mức ổn định và hạn chế tối đa rủi ro mất trắng. Sự thành công của mô hình tại xã Hương Phong mở ra tiền đề phát triển cho các xã lân cận. Đây là định hướng phát triển bền vững của ngành thủy sản địa phương.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai với diện tích tự nhiên hơn 22.000 ha cùng chiều dài bờ biển 126 km thuộc tỉnh Thừa Thiên Huế đóng vai trò là ngư trường trọng điểm cho hoạt động khai thác và nuôi trồng thủy sản nước lợ. Tuy nhiên, sau giai đoạn bùng nổ thâm canh tôm sú, tình trạng thoái hóa môi trường nước và dịch bệnh đốm trắng xảy ra trên diện rộng từ năm 2002 đã khiến gần 100% diện tích ao nuôi toàn tỉnh bị đe dọa, dẫn đến thua lỗ nặng nề cho ngư dân. Trước sức tải môi trường bị vượt ngưỡng do lượng chất thải hữu cơ từ thức ăn công nghiệp, bài toán cấp thiết đặt ra là phải thay đổi phương thức sản xuất từ độc canh sang nuôi xen ghép đa loài có khả năng tự làm sạch vực nước.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là đa dạng hóa đối tượng thủy sản có giá trị kinh tế và đánh giá sự phù hợp của mô hình nuôi xen ghép kết hợp tôm sú (Penaeus monodon), cá kình (Siganus oramin) và cua (Scylla paramamosain) tại các tiểu vùng sinh thái khác nhau. Phạm vi nghiên cứu được triển khai thực địa tại xã Hương Phong, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên Huế – nơi có 183,14 ha diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản, theo dõi liên tục từ ngày 01/01/2011 đến ngày 15/05/2011.

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học để kiểm soát các thông số thủy lý hóa, giảm thiểu rủi ro dịch bệnh cho 93,33% hộ dân tham gia mô hình, đồng thời chuẩn hóa mức đầu tư hợp lý từ 35 đến 40 triệu đồng/ha. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần ổn định sinh kế nông thôn ven biển mà còn trực tiếp phục vụ định hướng quy hoạch chuyển đổi 100% diện tích ao nuôi hạ triều sang nuôi sinh thái bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng nguyên lý nuôi ghép sinh thái học thủy vực đa tầng do Zhong Lin (1991) khởi xướng. Nguyên tắc này xác định hai tiêu chí cốt lõi: các đối tượng nuôi chung không có mâu thuẫn đối kháng về không gian sống và không cạnh tranh trực tiếp về tập tính dinh dưỡng. Khi vận dụng vào hệ thống đầm phá, mô hình nuôi kết hợp đa dưỡng chất (Integrated Multi-Trophic Aquaculture - IMTA) tận dụng triệt để chuỗi thức ăn tự nhiên: tôm sú ăn tầng đáy và mảnh vụn hữu cơ, cua tận dụng thức ăn tươi và phụ phẩm, trong khi cá kình đóng vai trò ăn thực vật đáy, rong rêu và sinh vật phù du, hỗ trợ làm sạch nền đáy ao.

Nghiên cứu làm rõ ba khái niệm then chốt: vùng cao triều (khu vực nằm trên mức nước triều trung bình, dễ tháo cạn và kiểm soát nước bằng máy bơm), vùng hạ triều (vùng trũng lấn mặt nước đầm phá, phụ thuộc chu kỳ con nước, khó tháo cạn đáy) và tốc độ tăng trưởng tuyệt đối ngày (ADG - Average Daily Gain). Định hướng lý luận của đề tài gắn liền với cơ sở pháp lý từ Nghị quyết 09 của Bộ Chính trị về dồn điền đổi thửa trong nông nghiệp và Quyết định số 224/1999/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình phát triển nuôi trồng thủy sản thời kỳ 1999 – 2010, tạo hành lang chuyển đổi đất canh tác lúa nhiễm mặn kém hiệu quả sang nuôi trồng thủy sản nước lợ sinh thái.

Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp điều tra xã hội học được thực hiện trên cỡ mẫu 30 hộ nuôi thủy sản tại xã Hương Phong (chia đều 15 hộ vùng cao triều và 15 hộ vùng hạ triều). Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên có định hướng, nhắm vào các hộ gia đình trực tiếp vận hành ao nuôi xen ghép để thu thập thông tin sơ cấp về kỹ thuật chăm sóc, chi phí sản xuất và dịch bệnh.

Mô hình thực nghiệm được bố trí trên 4 ao nuôi có diện tích đồng nhất 5.000 m2/ao (gồm 2 ao cao triều và 2 ao hạ triều). Kỹ thuật chuẩn bị ao tuân thủ nghiêm ngặt quy trình bón 20 bao vôi bột (tương đương 400 kg/ao) để khử phèn và sử dụng hạt mác diệt tạp với liều lượng 5 kg/ao ở cao triều và 8 kg/ao ở hạ triều. Mật độ thả giống đồng nhất gồm: tôm sú 5 con/m2 (kích cỡ 2 - 3 cm, trọng lượng 0,2 gam), cá kình 0,5 con/m2 (kích cỡ 2 - 3 cm, trọng lượng 2 - 3 gam) và cua 0,2 - 0,3 con/m2 (kích cỡ 1 - 2 cm, trọng lượng 0,5 gam). Timeline thực nghiệm kéo dài 45 ngày theo dõi liên tục. Các yếu tố môi trường như nhiệt độ, pH và oxy hòa tan (DO) được đo định kỳ 2 lần/ngày (6h30 sáng và 14h chiều), riêng độ kiềm, độ mặn và nồng độ khí độc NH3-N được kiểm tra định kỳ 1 lần/ngày bằng máy đo chuyên dụng và bộ test kit chuẩn. Tốc độ tăng trưởng chiều dài, trọng lượng và tỷ lệ sống của tôm sú được thu thập ngẫu nhiên 7 ngày/lần với dung lượng mẫu 30 cá thể/ao/lần cân đo.

Toàn bộ số liệu sơ cấp được xử lý bằng phần mềm SPSS 16.0. Lý do lựa chọn công cụ này cùng thuật toán phân tích phương sai một nhân tố (One-Way ANOVA) ở mức ý nghĩa p < 0,05 là nhằm kiểm định chính xác mức độ khác biệt sinh học và môi trường giữa hai vùng triều, loại bỏ các sai số ngẫu nhiên do biến động thời tiết cục bộ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Sau 45 ngày theo dõi thực nghiệm, tốc độ tăng trưởng của tôm sú ghi nhận sự phát triển đồng đều ở cả hai tiểu vùng sinh thái. Trọng lượng tôm sú thả ban đầu từ 0,2 gam/con đã tăng lên 0,94 gam/con ở ngày nuôi thứ 24 tại cả hai vùng. Đến ngày thứ 45, trọng lượng tôm ở ao cao triều đạt mức 4,35 gam/con, trong khi ao hạ triều đạt 4,47 gam/con. Tốc độ tăng trọng trung bình hàng ngày (ADG) ở tuần cuối đạt 0,22 gam/con/ngày ở cao triều và 0,23 gam/con/ngày ở hạ triều. Chiều dài thân tôm phát triển từ mức xuất phát 2,2 cm lên 10,5 cm đối với ao cao triều và 10,6 cm đối với ao hạ triều. Kiểm định thống kê khẳng định sự khác biệt về kích thước và khối lượng giữa hai vùng không có ý nghĩa thống kê (p > 0,05).

Chỉ tiêu tỷ lệ sống phản ánh sự phân hóa rõ nét giữa hai điều kiện canh tác: ao cao triều đạt tỷ lệ sống 77%, cao hơn 5% so với ao hạ triều (chỉ đạt 72%). Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ khâu xử lý nền đáy khi cải tạo ao.

Các thông số thủy lý hóa trong suốt chu kỳ nuôi duy trì ổn định: Nhiệt độ ao cao triều dao động từ 24 đến 34°C (trung bình 29,33 ± 1,47°C), ao hạ triều dao động từ 24 đến 33°C (trung bình 28,86 ± 1,01°C). Hàm lượng oxy hòa tan đạt giá trị an toàn từ 5,41 đến 5,43 mg/l ở cả hai vùng ao. Đáng chú ý, nồng độ khí độc NH3-N trong toàn bộ các ao nuôi duy trì ở mức thấp 0,023 ± 0,007 mg/l, nằm sâu dưới ngưỡng gây độc (0,1 mg/l). Tuy nhiên, độ kiềm ở ao cao triều trong tuần đầu tiên chỉ đạt 42,5 mg CaCO3/l do hiện tượng xì phèn đáy ao, thấp hơn rõ rệt so với ao hạ triều (59,0 mg CaCO3/l). Sau khi tăng cường bón vôi nông nghiệp, độ kiềm cao triều ổn định ở mức trung bình 72,96 ± 20,90 mg CaCO3/l, trong khi ao hạ triều đạt 80,42 ± 14,29 mg CaCO3/l.

Thảo luận kết quả

Diễn biến tăng trưởng của tôm sú giữa hai vùng triều chứng minh rằng tính chất dinh dưỡng tự nhiên ở ao hạ triều phong phú hơn nhờ thảm rong tảo và vi sinh vật đáy đáy đầm phá Tam Giang – Cầu Hai, giúp tôm đạt trọng lượng thương phẩm nhỉnh hơn (4,47 gam so với 4,35 gam). Tuy nhiên, nhược điểm chí mạng của ao hạ triều là không thể tháo cạn nước đáy ao trong khâu cải tạo, khiến lượng cá tạp và địch hại còn sót lại nhiều, làm suy giảm tỷ lệ sống xuống 72%. Ngược lại, ao cao triều dù gặp bất lợi ban đầu về rửa trôi phèn từ bờ bao làm tụt độ kiềm xuống 42,5 mg CaCO3/l, nhưng nhờ khả năng phơi đáy và diệt tạp bằng hạt mác triệt để nên bảo toàn tỷ lệ sống đạt 77%.

Dữ liệu thực nghiệm về mối quan hệ tăng trưởng theo thời gian có thể được mô tả hiệu quả thông qua biểu đồ đường xu hướng kết hợp hai trục tung biểu thị đồng thời chiều dài (cm) và trọng lượng (gam) qua 7 mốc theo dõi định kỳ, giúp người nuôi nhận diện rõ điểm uốn bứt phá sinh khối từ ngày nuôi thứ 31 trở đi. Đồng thời, sự biến thiên của 6 thông số môi trường nước nên được thể hiện bằng bảng so sánh giá trị trung bình kèm độ lệch chuẩn và giá trị p kiểm định ANOVA, minh chứng rõ nét tính ổn định của hệ đệm nước lợ.

So sánh với các nghiên cứu trước đây của Tôn Thất Chất và cộng sự (2008) tại xã Hương Phong cũng như nghiên cứu của Nguyễn Phi Nam (2007) tại đầm Sam Chuồn, kết quả này hoàn toàn nhất quán khi chứng minh hàm lượng NH3-N ở ao nuôi xen ghép luôn thấp hơn hẳn ao độc canh thâm canh tôm sú (thường vượt 0,08 mg/l). Sự hiện diện của cá kình và cua đã tạo ra cơ chế dọn dẹp thức ăn thừa hoàn hảo, kiểm soát lượng bùn bã hữu cơ và ngăn chặn bùng phát tảo độc.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, tăng cường kỹ thuật cải tạo nền đáy và trung hòa độ phèn cho hệ thống ao nuôi vùng cao triều. Các hộ nuôi cần thực hiện tháo cạn nước, phơi đáy từ 10 đến 15 ngày, rải vôi bột khử trùng với định lượng nâng cao từ 800 đến 1.000 kg/ha cho cả đáy ao và mái bờ đê, hoàn thành trước thời điểm thả giống 20 ngày. Chủ thể thực hiện là hộ nuôi dưới sự hướng dẫn của trạm khuyến nông địa phương, hướng tới mục tiêu duy trì ổn định độ kiềm trên 80 mg CaCO3/l và độ pH từ 7,5 đến 8,2 ngay trong tuần nuôi đầu tiên.

Thứ hai, thiết lập hệ thống lưới chắn lọc địch hại và quy trình nạo vét bùn đáy định kỳ cho ao nuôi vùng hạ triều. Tổ chức củng cố đê bao và lắp đặt đăng chắn hai lớp mắt lưới nhỏ tại các cống lấy nước tự triều nhằm loại bỏ triệt để cá tạp ăn mòn con giống. Hoạt động này cần thực hiện định kỳ vào tháng 1 và tháng 2 hàng năm do các hợp tác xã thủy sản chủ trì, đặt mục tiêu gia tăng tỷ lệ sống của tôm sú vùng hạ triều từ 72% lên tương đương vùng cao triều, đạt từ 77% đến 80%.

Thứ ba, chủ động nguồn giống cá kình và cua nhân tạo sạch bệnh thông qua các dự án lưu trữ giống qua mùa lũ. Trung tâm Giống thủy sản tỉnh Thừa Thiên Huế cần phối hợp với các cơ sở khoa học để hoàn thiện quy trình sinh sản nhân tạo cá kình và cá dìa, cung ứng con giống đồng cỡ trong giai đoạn từ năm 2012 đến 2015, giảm tỷ lệ phụ thuộc vào con giống tự nhiên trôi nổi từ 80% hiện nay xuống dưới 30%.

Thứ tư, xây dựng mô hình tổ hợp tác tự quản giám sát môi trường nước và dịch bệnh vùng đầm phá. Ủy ban nhân dân xã Hương Phong phối hợp cùng Chi cục Thủy sản ban hành lịch thời vụ thả giống tập trung vào trung tuần tháng 3 dương lịch và quy chế chia sẻ nguồn nước chung, kiên quyết xử lý nước thải bằng thuốc tím hoặc vôi trước khi xả ra đầm phá, đảm bảo loại bỏ 100% nguy cơ lây nhiễm chéo vi rút đốm trắng giữa các tiểu vùng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, các hộ nông dân và chủ trang trại nuôi trồng thủy sản tại vùng đầm phá ven biển miền Trung. Tài liệu mang lại hướng dẫn kỹ thuật chi tiết về cách phối hợp mật độ thả tôm sú, cá kình và cua, đồng thời cung cấp phương án kiểm soát chi phí đầu tư ở mức 35 đến 40 triệu đồng/ha, nâng cao hiệu quả kinh tế an toàn trước dịch bệnh.

Thứ hai, cán bộ kỹ thuật khuyến nông và khuyến ngư cấp huyện, xã. Luận văn cung cấp bộ dữ liệu thực chứng về phương pháp đo đạc, theo dõi và xử lý các sự cố môi trường như hiện tượng xì phèn tụt kiềm ở ao cao triều hay xâm nhập cá tạp ở ao hạ triều, làm giáo trình thực địa hữu ích cho các khóa tập huấn kỹ thuật.

Thứ ba, các nhà hoạch định chính sách nông nghiệp và cơ quan quản lý tài nguyên môi trường. Luận văn là cơ sở thực tiễn vững chắc phục vụ việc quy hoạch phân vùng đầm phá, hỗ trợ triển khai chính sách chuyển đổi hoàn toàn các diện tích ao hạ triều ô nhiễm sang mô hình nuôi xen ghép sinh thái theo quy hoạch phát triển bền vững đến năm 2020.

Thứ tư, học viên cao học, sinh viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Nuôi trồng thủy sản, Sinh học biển và Quản lý nguồn lợi thủy sản. Công trình cung cấp phương pháp luận thực nghiệm chuẩn mực, quy trình bố trí thí nghiệm so sánh vùng sinh thái và các kỹ thuật xử lý dữ liệu sinh trắc học trên phần mềm SPSS.

Câu hỏi thường gặp

Nuôi xen ghép tôm sú với cá kình và cua đem lại lợi thế sinh thái gì so với mô hình độc canh tôm truyền thống? Mô hình xen ghép tạo lập chuỗi dinh dưỡng tuần hoàn khép kín. Cá kình tận dụng nguồn thức ăn rong tảo đáy và mùn bã, cua dọn dẹp xác sinh vật và phế phẩm, giúp kiểm soát hàm lượng khí độc NH3-N ở mức cực thấp 0,023 mg/l và giữ oxy hòa tan trên 5,4 mg/l, giảm 93,33% nguy cơ bùng phát dịch bệnh đốm trắng.

Tại sao tỷ lệ sống của tôm sú tại ao cao triều đạt 77%, cao hơn đáng kể so với mức 72% ở ao hạ triều? Sự chênh lệch 5% tỷ lệ sống bắt nguồn từ khâu cải tạo ao. Ao cao triều có địa hình thuận lợi cho việc tháo cạn nước, phơi đáy và bón vôi khử trùng triệt để. Trong khi đó, ao hạ triều không thể tháo cạn đáy, khiến lượng cá tạp ăn tôm con sót lại sau khi dùng hạt mác diệt tạp còn cao.

Nguyên nhân nào khiến độ kiềm ao cao triều giảm sâu xuống 42,5 mg CaCO3/l trong tuần nuôi đầu tiên và giải pháp khắc phục là gì? Hiện tượng sụt giảm độ kiềm tại ao cao triều xảy ra do phèn tiềm tàng rỉ ra từ nền đất đáy và bờ ao sau các đợt mưa, làm phân giải muối carbonate trong nước. Người nuôi cần tăng cường bón vôi nông nghiệp từ 800 đến 880 kg/ha trong giai đoạn cải tạo để nâng hệ đệm nước lên trên 75 mg CaCO3/l.

Mật độ thả giống xen ghép chuẩn được đề xuất cho 1 ha mặt nước đầm phá là bao nhiêu? Mật độ kỹ thuật tối ưu bao gồm 50.000 con tôm sú giống (tương đương 5 con/m2, cỡ 2 - 3 cm), 5.000 con cá kình giống (0,5 con/m2, cỡ 2 - 3 cm) và 2.000 đến 3.000 con cua giống (0,2 - 0,3 con/m2), đảm bảo sự cân bằng về sức tải không gian và nguồn thức ăn tự nhiên trong ao.

Người nuôi vùng hạ triều cần lưu ý điều gì khi lấy nước trực tiếp từ đầm phá theo chu kỳ thủy triều? Do đầm phá có chế độ bán nhật triều với 2 con nước lớn mỗi ngày, người nuôi chỉ nên mở cống lấy nước vào các kỳ triều cường khi nước ngoài đầm trong sạch nhất. Cần trang bị lưới chắn lọc mắt nhỏ để ngăn ấu trùng cá tạp xâm nhập và tuyệt đối đóng cống khi vùng nước lân cận xuất hiện dấu hiệu phù dưỡng.

Kết luận

• Độc canh tôm sú tại đầm phá Tam Giang – Cầu Hai tiềm ẩn rủi ro dịch bệnh nghiêm trọng; việc chuyển dịch cơ cấu sang nuôi xen ghép tôm sú, cá kình và cua là giải pháp sống còn giúp khôi phục sinh kế bền vững cho người dân.
• Mô hình nuôi xen ghép tạo cơ chế làm sạch tự nhiên vượt trội, duy trì nồng độ khí độc NH3-N ở mức 0,023 mg/l và hàm lượng oxy hòa tan đạt 5,41 đến 5,43 mg/l, đảm bảo ngưỡng an toàn sinh học tối ưu.
• Tốc độ tăng trưởng của tôm sú giữa hai vùng triều không có sự sai khác mang ý nghĩa thống kê sau 45 ngày thực nghiệm (đạt 4,35 gam/con ở cao triều và 4,47 gam/con ở hạ triều, p > 0,05).
• Ao nuôi cao triều thể hiện ưu thế vượt trội về tỷ lệ sống đạt 77% nhờ kỹ thuật phơi đáy và diệt trừ địch hại triệt để, cao hơn mức 72% ở ao nuôi hạ triều.
• Mức đầu tư sản xuất từ 35 đến 40 triệu đồng/ha hoàn toàn phù hợp với năng lực tài chính và trình độ canh tác quảng canh cải tiến của 100% hộ dân ven đầm phá.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã xác lập cơ sở thực nghiệm khẳng định cả hai tiểu vùng triều đều thích hợp cho nuôi xen ghép, đồng thời chỉ rõ chìa khóa thành công nằm ở việc kiểm soát độ kiềm tại ao cao triều và loại trừ cá tạp tại ao hạ triều. Bước đi tiếp theo cần triển khai ngay trong vụ nuôi tới là mở rộng mô hình lên quy mô trang trại tập trung gắn với kiểm nghiệm lưu giữ giống cá kình nhân tạo qua mùa đông. Ngư dân và các cấp quản lý cần nhanh chóng áp dụng trọn vẹn gói kỹ thuật cải tạo và mật độ xen ghép nêu trên để bảo vệ môi trường đầm phá và tối đa hóa lợi nhuận kinh tế gia đình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Tính cấp thiết của đề tài Thủy sản là ngành kinh tế mũi nhọn trong lĩnh vực nông nghiệp nói riêng, và nền kinh tế nước ta nói chung. Thực tế đã cho thấy rằng, việc xuất khẩu các sản phẩm thủy sản đã mang lại một nguồn ngoại tệ đáng kể, không những thế việc nuôi trồng thủy sản đã giải quyết việc làm hiệu quả và trở thành một nguồn sinh kế quan trọng mang lại thu nhập cho người dân, đặc biệt là vùng ven biển. Do vậy, cùng với sự tăng trưởng của nền kinh tế thì ngành thủy sản đã có những bước phát triển vượt bậc.

Trong vài năm trở lại đây, diện tích nuôi trồng thủy sản đã tăng nhanh trong cả nước. Ngoài lợi nhuận do mô hình nuôi thâm canh tôm sú đem lại, thì sự phát triển không theo quy hoạch của các mô hình nuôi tôm đã nảy sinh nhiều vấn đề như: môi trường nước bị suy thoái do mô hình nuôi thải ra một lượng lớn chất hữu cơ vượt quá sức tải của môi trường, dịch bệnh xảy ra trên diện rộng và kéo dài dai dẳng, người nuôi thô lỗ nặng… Thừa Thiên Huế với lợi thế là có đầm phá Tam Giang – Cầu Hai rộng lớn. Do đó, nuôi trồng thủy sản nước lợ cũng phát triển trong nhiều năm nay với nhiều đối tượng nuôi, mô hình nuôi khác nhau. Trong những năm gần đây, việc nuôi đơn canh con tôm sú của người dân trong tỉnh đã không được thuận lợi như trước nữa, đặc biệt trong năm 2002 thì hầu hết diện tích nuôi tôm toàn tỉnh bị nhiễm bệnh đốm trắng.

Với tình hình dịch bệnh ngày càng lan rộng thì việc đưa ra các giải pháp là một việc làm rất cần thiết và cấp bách. Cùng với những giải pháp như quy hoạch lại vùng nuôi, hoàn thiện quy trình kỹ thuật và nâng cao chất lượng giống. Việc tìm ra một hình thức nuôi thích hợp cũng như đa dạng hóa các đối tượng nuôi trong cùng một ao để tận dụng nguồn thức ăn, giảm suy thoái môi trường, hạn chế rủi ro… là một bước đi phù hợp với tình hình hiện nay. Hình thức nuôi ghép nhiều đối tượng với mức đầu tư thấp, quản lý ao nuôi dễ dàng, chất lượng sản phẩm cao… Do vậy, mô hình này rất thích hợp với người dân vùng ven đầm phá ở Thừa Thiên Huế.

Gần đây, tại địa bàn Thừa Thiên Huế có rất nhiều mô hình nuôi kết hợp đã và đang được áp dụng như mô 2 hình nuôi sinh thái ốc hương, rong sụn, rong câu, cá dìa, vẹm xanh tại đầm Lăng Cô (Viện nghiên cứu nuôi trồng thủy sản III, 2004); nuôi cá rô phi kết hợp trong ao đất Phú An (Phú Vang); nuôi tôm xen canh ở Quảng Thành (Quảng Điền), Thuận An (Phú Vang) năm 2003; nuôi cá dìa - rong câu – tôm sú (Nguyễn Thị Bích Thủy, 2007) bước đầu mang lại hiệu quả. Bên cạnh đó còn có các mô hình nuôi ghép của những đề tài nghiên cứu chuyển đổi hình thức theo hướng bền vững và có khả năng cải thiện môi trường của những dự án nghiên cứu về đầm phá Thừa Thiên Huế như dự án IDRC, dự án IMOLA và các đề tài cấp tỉnh, cấp bộ của một số tác giả cũng thu được những kết quả nhất định. Kết quả của những nghiên cứu về hình thức nuôi kết hợp đã được triển khai đã góp phần ảnh hướng cho người dân tìm ra hình thức nuôi phù hợp với tình hình thực tế tại địa phương và bước đầu đã đạt được những kết quả tích cực nhất định. Tuy nhiên, hiệu quả nuôi ghép ở các tiểu vùng sinh thái khác nhau cho kết quả không giống nhau.

Vì thế, cần có những nghiên cứu để tìm ra vùng nuôi phù hợp với các mô hình xen ghép khác nhau. Từ đó giúp người dân áp dụng các biện pháp kỹ thuật hợp lý hơn. Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn và được sự đồng ý của Khoa Thuỷ sản tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Ảnh hưởng của mô hình nuôi xen ghép nước lợ ở các vùng triều khác nhau lên tốc độ tăng trưởng của tôm sú (Penaeus monodon) và sự biến động của một số yếu tố môi trường”. Mục tiêu đề tài - Đa dạng hóa đối tượng nuôi - Xác định vùng nuôi phù hợp, hiệu quả nhất cho mô hình nuôi xen ghép tôm sú – cua – cá kình.

3 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Các nghiên cứu về mô hình nuôi ghép các đối tượng trong cùng một ao trên thế giới Nuôi ghép hỗn hợp một số đối tượng khác nhau trong cùng một ao đã được nghiên cứu và thực hiện từ lâu ở nhiều nước trên thế giới, đặc biệt trong lĩnh vực nuôi trồng thủy sản nước ngọt. Đi đầu trong lĩnh vực này là Trung Quốc, các nhà nghiên cứu và nuôi trồng thủy sản đã biết kết hợp nuôi nhiều loài cá khác nhau trong cùng một ao và phát triển nguyên lý chọn đối tượng cho việc nuôi ghép là: (i) không có mâu thuẫn đối kháng về môi trường sống, và (ii) không có mâu thuẫn đối kháng về tập tính dinh dưỡng. Trên cơ sở đó họ đã đưa 5 - 7 loài cá khác nhau như cá chép, cá rô phi, cá Wuchang, cá trắm, cá mè trắng, và cá mè hoa.

vào trong cùng một ao (Zhong lin, 1991). Kết quả mô hình này là đã tận dụng được các tầng nước khác nhau làm tăng hiệu quả sử dụng khối nước. Quan trọng hơn là sự tương hỗ của các đối tượng nuôi trong dinh dưỡng, tận dụng tối đa lượng thức ăn đưa vào. Cụ thể, cá trắm cỏ ăn một lượng cỏ rất lớn nếu nuôi riêng đối tượng này sẽ thải ra một lượng lớn phân vào ao gây ô nhiễm môi trường.

Khi nuôi ghép phân thải của cá trắm cỏ là thức ăn trực tiếp cho cá rô phi, cá trôi và cá mè. Bên cạnh đó, phân thải có tác dụng như việc phân chuồng khi phân giải thành các muối dinh dưỡng sẽ kích thích cho thực vật phù du phát triển, là loại thức ăn chính cho cá mè trắng. Cá chép có tập tính ăn đào bới nền đáy giúp cho việc khoáng hóa các chất dinh dưỡng vào nước và đồng thời tạo điều kiện cho các chất khí độc thoát ra ngoài dễ dàng (Zhong Lin, 1991). Ở nước ta hiện nay các mô hình nuôi ghép này đã và đang được áp dụng hầu hết các tỉnh thành trong toàn quốc và cho kết quả tốt [8].

Nuôi trồng thủy sản nước lợ, nước mặn có lịch sử phát triển muộn hơn so với nghề nuôi cá nước ngọt. Tuy nhiên, do giá trị kinh tế cao của các đối tượng nuôi và một tiềm năng lớn để phát triển nên nuôi trồng thủy sản lợ mặn đã phát triển mạnh và trở thành ngành đưa lại nguồn thu nhập chính cho người dân ven biển. Ngày nay, sản xuất thủy sản đang thường xuyên phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng do chính hoạt động nuôi trồng thủy 4 sản gây ra. Nhiều quốc gia đã khuyến cáo việc sử dụng quá mức các hóa chất trong nuôi trồng và chế biến thủy sản, lạm dụng kỹ thuật, đầu tư thâm canh quá cao là nguyên nhân chủ yếu làm phá vỡ sự cân bằng nhiều vùng sinh thái ven biển.

Bên cạnh đó, việc sử dụng thuốc kháng sinh một cách bữa bãi trong phòng và trị cho các đối tượng nuôi thủy sản đã gây ra các tình trạng kháng thuốc trên diện rộng. Kết quả là dư lượng thuốc kháng sinh tồn động trong sản phẩm nuôi quá mức cho phép gây ảnh hưởng lớn đến môi trường sinh thái và sức khỏe người tiêu dùng [27]. Trước tình hình như vậy nhiều nhà khoa học trên thế giới đã đầu tư nghiên cứu theo một số hướng khác nhau. Cụ thể: Nghiên cứu sử dụng chế phẩm sinh học khác nhau để cải thiện chất lượng nước.

Thực tế, hiện nay trên thị trường có bán rất nhiều loại chế phẩm khác nhau đang được người dân sử dụng do hãng thức ăn và thuốc sản xuất như: chế phẩm EM, BZT, SUPER VS, pH FIXER, SUPER BIOTIC,. Bên cạnh đó nhiều cơ sở sản xuất lớn đã xây dựng hệ thống ao hồ tuần hoàn có ao xử lý thông qua hình thức lọc sinh học để hạn chế sự tích tụ của các muối dinh dưỡng; sử dụng khí Ozôn đển khử các khí độc; nuôi ghép các đối tượng khác nhau trong ao nuôi tôm để hạn chế các chất độc hại. Một hướng nghiên cứu khác nhằm cải thiện chất lượng môi trường nước là nuôi kết hợp nhiều đối tượng trong cùng một ao, từ đó làm tăng tính bền vững trong nghề nuôi trồng thủy sản nước lợ - nước mặn. Trên cơ sở các hoạt động thực tế của việc nuôi ghép một số nghiên cứu điển hình đã được các nhà khoa học tổng hợp và trình bày trong các tài liệu như: - Ở Đài Loan nhóm nghiên cứu của Lo – Chai Chen (1990) khi tiến hành thí nghiệm so sánh hàm lượng vật chất hữu cơ và vô cơ trong ao nuôi ghép cá măng (Chanos channos), cá đối (Mugil cephalus), tôm sú (Penaeus monodon), và rong câu (Gracillaria sp) với ao nuôi chuyên tôm sú.

Kết quả cho thấy ở ao nuôi ghép thì hàm lượng các vật chất hữu cơ và vô cơ lơ lửng thấp hơn so với ao nuôi chuyên tôm sú có ý nghĩa về mặt thống kê (P<0,05). - Nuôi hỗn hợp các loài động thực vật thủy sinh trong cùng một ao (Johns Lucas, 2003). 5 - Sử dụng hình thức nuôi dàn cho các đối tượng rong biển và vẹm xanh ở vùng ven biển nhằm cải thiện chất lượng môi trường nước (Andrea C.Alfaro & et all, 2000) [24]. - Nuôi hỗn hợp nhiều đối tượng khác nhau trong ao nuôi tôm để làm tăng tính bền vững và ổn định cho người nuôi tại các trại nuôi tôm ở Mêxico (Franciso I.

- Trồng rong câu (Gracillaria sp) trong ao nước thải tôm sú (Penaeus monodon) ở Brazil (E. Kết quả phân tích ANOVA cho thấy tốc độ tăng trưởng tương đối của rong câu là khác nhau (P<0,05) [25]. Nhìn chung các kết quả nghiên cứu trên thế giới đều cho rằng việc nuôi hỗn hợp nhiều đối tượng trong cùng một ao đã làm giảm mức độ rủi ro trong sản xuất, chất lượng môi trường nước được cải thiện theo hướng tốt hơn. Chất lượng sản phẩm của vật nuôi an toàn hơn do việc giảm thiểu sử dụng chất kháng sinh và chế phẩm sinh học.

Chính vì vậy mà hình thức nuôi hỗn hợp này ngày càng được áp dụng ở nhiều nước có nghề nuôi thủy sản nước lợ - mặn phát triển (Lê Thị Thu Hà, 2004; Anthony Charles, 2000). Tại Việt Nam Ở Việt Nam nghề nuôi tôm nói riêng và nuôi các đối tượng lợ mặn nói chung đã phát triển mạnh.