Đặt vấn đề Rau là thực phẩm có nhiều chất dinh dưỡng và không thể thiếu trong bữa ăn hằng ngày của các gia đình. Với sự đa dạng của các món ăn khiến cho sự xuất hiện của thực phẩm là rau cũng ngày càng nhiều, đa dạng hơn và xuất hiện thêm nhiều chủng loại mẫu mã làm tăng lựa chọn cho người tiêu dùng. Từ đó, người tiêu dùng quan tâm hơn về chất lượng của rau,cân nhắc về dinh dưỡng mà các loại rau đem lại. Họ cà là họ rất giàu dinh dưỡng và chứa nhiều vi chất trong việc ngăn ngừa và kiểm soát nhiều căn bệnh.
Trong đó, cà chua bi và cà tím là 2 loại rau ăn quả rất quen thuộc với mỗi gia đình Việt Nam. Cà chua bi (Lycopersicon esculentum var. cerasiforme) là loại cà chua có trái nhỏ, thường được dùng để ăn tươi, làm mứt và đóng hộp. Đây là loại cà chua mới được biết đến ở nước ta từ những năm 90 nhưng hiện nay đã trở thành một cây rau có giá trị đang được chú ý đưa vào sản xuất vì hiệu quả kinh tế cao (Nguyễn Hồng Minh, 2008).
Cà chua bi cung cấp rất nhiều chất dinh dưỡng tốt cho cơ thể như các vitamin A, B1, B2, B6, K, C,. chứa nhiều sắc tố lycopen và carotene, có giá trị dinh dưỡng cao, chứa nhiều gluxit, các chất chống oxy hóa như lycopen, vitamin C, có dược tính (mát), giúp giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch. Cây cà tím (Solanum melongena L.) có nguồn gốc ở Ấn Độ và được trồng ở Trung Quốc từ rất sớm, khoảng 500 năm trước công nguyên. Cà tím được trồng phổ biến ở các nước như: Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam.
Cà tím là loại quả mọng nhiều cùi thịt, quả chứa nhiều hạt nhỏ và mềm, chứa nhiều chất dinh dưỡng như nó chứa một hàm lượng xơ cao và các khoáng chất như Vitamin C, Vitamin K, Thiamin, Niacin, Vitamin B6, axit Pantothenic, Magnesium, Phosphorus và đồng, Folate, kali và mangan. trong thành phần của cà tím có 92% nước, 5,5% glucid, 1,3% protid, 0,2% lipid. Hiện nay cũng có một số vùng trồng nhiều cà chua bi và cà tím trên khắp 12 nước ta. Như cà chua bi trồng nhiều ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng và miền Nam có Lâm Đồng.
Cà chua bi có thời gian sinh trưởng khoảng 90-100 ngày và được trồng vào 3 vụ trong năm, trong đó vụ xuân hè gieo hạt vào tháng 2-3, trồng tháng 3-4 và thu hoạch tháng 5-6. Với cà tím thì được trồng nhiều ở những tỉnh như Lâm Đồng, Sóc Trăng, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hải Dương, và đem lại thu nhập cao cho người sản xuất. Một số giống được sử dụng ở Việt Nam như giống CE-1, EG 203, giống lai Kiều Nương, giống địa phương ở Văn Đức, Bắc Ninh,. Cà tím là một loại cây dễ trồng và có thể trồng được quanh năm, chỉ hạn chế những tháng quá rét hoặc quá nóng.
Thông thường với hai loại cây này người dân sẽ trồng trên đất ruộng, nhưng khi tiến hành trồng trong bầu giá thể, thì yêu cầu giá thể phải có đủ độ thông thoáng, tơi xốp, thoát nước tốt để tránh cây bị bí rễ, ngập úng sẽ dẫn đến chết cây. Do vậy phải lựa chọn giá thể phù hợp để vừa giúp cây sinh trưởng phát triển khỏe mạnh, cho năng suất, chất lượng quả cao, vừa đảm bảo kinh tế đẻ có thể áp dụng rộng rãi. Đó cũng chính là mục đích đặt ra của đề tài: ‘ Đánh giá ảnh hưởng của thành phần giá thể đến sinh trưởng, phát triển của một số giống cà chua và cà tím trong nhà mái che vụ xuân hè, 2022 tại Gia Lâm - Hà Nội’.2 Mục đích và yêu cầu 1.1 Mục đích - Đối với cà chua: Xác định được công thức giá thể và giống cà chua phù hợp, cây cho sự sinh trưởng phát triển tốt, cho năng suất là chất lượng quả cao, ít nhiễm sâu bệnh hại, phù hợp điều kiện trồng trong nhà mái che cà vụ Xuân Hè tại Hà Nội - Đối với cà tím: Đánh giá và chọn được giống cà tìm cho năng suất chất lượng quả cao, cây sinh trưởng khỏe mạnh, ít sâu bệnh hại - Bước đầu tạo được nguòn vật liệu tốt trên cả 2 loại cây trồng,đáp ứng nhu cầu thị trường Việt Nam.2 Yêu cầu - Đánh giá sinh trưởng, phát triển của 2 giống và 8 dòng cà chua bi trên 4 công thức giá thể trong nhà mái che và 1 công thức đồng ruộng. Đánh giá khả năng cho năng suất, tình hình nhiễm sâu bệnh hại trên các giá thể của giống.
- Đánh giá sinh trưởng, phát triển của 11 giống cà tím trên 4 công thức giá thể trong nhà mái che và 1 công thức đồng ruộng. Đánh giá khả năng cho năng suất, tình hình nhiễm sâu bệnh hại của từng giống cà tím. 14 PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2.1 Cơ sở lý luận vấn đề nghiên cứu 2.1 Nguồn gốc, phân bổ Cây họ cà ( Solanaceae ) được tìm thấy khắp mọi nơi trên hầu hết các lục địa, phần lớn ở Trung Mỹ và Nam Mỹ. Cây họ cà đã giữ một vị trí quan trọng trong cây trồng làm rau, làm cảnh, làm thuốc ở Việt nam, nhiều loài có giá trị kinh tế cao được trồng và sử dụng rộng rãi, điển hình như cà chua và cà tím.
- Cà chua ( Solanum lycopersicum ) là một loại rau quả làm thực phẩm rất quen thuộc. Nhiều nghiên cứu cho rằng quê hương của cây cà chua ở vùng Nam Mỹ, dọc theo bờ biển Thái Bình Dương, từ quần đảo Galapagos tới Chi Lê. Đến thế kỷ 17 các lái buôn người Châu Âu đã mang cà chua sang Châu Á. Khoảng thế kỷ 18, cà chua có mặt ở Trung Quốc sau đó lan rộng ra Đông Nam Á và Nam Á, đầu tiên là Phillipin, đông Java (Indonesia) và Malaysia - Cà tím hay cà dái dê (Solanum melongena) là loại cây thuộc họ Cà được sử dụng làm một loại rau trong ẩm thực.
Có nguồn gốc ở miền Nam Ấn Độ và Sri Lanka. Cà tím là một loại rau ăn quan trọng được trồng để lấy quả lớn có màu tím hay trắng, mọc rủ xuống. Nó được trồng tại miền Nam và miền Đông châu Á từ thời tiền sử, nhưng chỉ được phương tây biết đến sớm hơn khoảng thập niên 1500. Do quan hệ họ hàng của nó gần với cà độc dược, nên đã có thời người ta tin rằng nó là một loại cây có độc tính.
Cà chua có tên khoa học là Lycopersicon esculentum Mill, thuộc họ Cà Solanaceae, chi Lycopersicon, có số lượng nhiễm sắc thể 2n=24. Theo tác giả Breznhev. D (1946), Lycopersicon gồm 3 loài: L. Cà tím tên khoa học là Solanum melogena L.
Loài Solanum melogena L. có quả rất đa dạng, ở Việt Nam có 3 dạng sau đây: Solanum melogena var. 15 Esculentum, Solanum melogena var.Depressum, Solanum melogena var.3 Đặc điểm thực vật học 1. Cà chua bi - Rễ: Cà chua có bộ rễ chùm, rễ cái mọc mạnh ăn sâu và phân nhánh mạnh.
Rễ cà chua có thể ăn sâu tới 1,5 m. Hệ rễ phụ rất phát triển, phân bố rộng từ 1,5-2,5 m (Tạ Thu Cúc, 2004). - Thân: Thân tròn, thẳng đứng, mọng nước, phủ nhiều lông, khi cây lớn gốc thân dần dần hóa gỗ. Trên thân có nhiều đốt và có khả năng ra rễ bất định, chiều cao thân cây từ 0,25-2 m, só lượng cành dao động từ 3-19 cành (Mai Thị Phương Anh, 2003).
Theo Tạ Thu Cúc (2002), tùy khả năng tăng trưởng và phân nhánh các giống cà chua được chia làm 4 dạng hình: Dạng vô hạn ( Cây cao từ khoảng 1,2-2 m ), Dạng hữu hạn ( Chiều cao cây thấp hơn 0,65m ), Dạng bán hữu hạn ( Chiều cao cây từ từ 0,65-1,2 m ) , Dạng lùn: Các giống thuộc dạng này có thể sinh trưởng hữu hạn hay vô hạn nhưng có lóng rất ngắn nên cây có dạng bụi. - Lá: Lá cà chua thuộc dạng lá kép lông chim lẻ, mỗi lá có 3-4 đôi lá chét, ngọn lá có một phần phiến lá riêng rẽ gọi là lá đỉnh, rìa lá chét đều có răng cửa sâu hay cạn tùy giống, phiến lá thường phủ lông tơ (Tạ Thu Cúc, 2002 và Phạm Hồng Cúc, 2007). Số lá trên cây phụ thuốc vào đặc tính di truyền của giống, có ý nghĩa quan trọng đối với năng suất của cây và chịu ảnh hưởng của nhiệt độ (Phạm Hồng Cúc, 2007). - Hoa: Hoa cà chua thuộc loại hoa hoàn chỉnh (gôm lá đài, cánh hoa, nhị và nhụy) (Tạ Thu Cúc,2004).
Hoa mọc thành chùm, lưỡng tính, tự thụ phấn là chủ yếu. Các bao phấn bao quanh nhụy, thông thường vị trí của nhụy thấp hơn nhị. Theo Tạ Thu Cúc (2004), số chùm hoa trên cây phụ thuộc vào giống và điều kiện ngoại cảnh. 16 - Quả: Trái cà chua thuộc loại mọng nước, có hình dạng thay đổi từ tròn, bầu dục đến dài.
Màu sắc của trái thay đổi tùy giống và thời tiết. Trọng lượng trái thay đổi từ 20g đến 300g. - Hạt: Hạt nhỏ, dẹt, nhiều lông, màu vàng sáng hoặc hơi tối. Trọng lượng 1000 hạt là 2,5-3,5g ( Mai Thị Phương Anh,2003 ).
Hạt cà chua nảy mầm 4-5 ngày sau khi gieo và lá thật xuất hiện một tuần sau đó,hạt khô giữ ở ẩm độ 5,5% có thể nảy mầm tốt sau nhiều năm tồn trữ trong kho (Phạm Hồng Cúc,2002). Cà tím - Rễ: Rễ cà tím thuộc rễ cọc, biến đổi thành hệ rễ gần giống với rễ chùm, giống như rễ cà chua và ớt (Mai Thị Phương Anh,1996). Bộ rễ cà tím rất khỏe, ăn sâu vào đất do đó trong canh tác nên chọn đất tốt,tơi xốp để thuận lợi cho sự phát triển của bộ rễ (Trần Khắc Thi và Nguyễn Công Hoan,2005). - Thân: Cà tím là loại cây thân thảo sống hàng năm hoặc nhiều năm, có thân hóa gỗ.
Thân cà tím phân cành mạnh, chiều cao từ 0,8 – 1,2 m. Các chồi bên phát triển mạnh và cho năng suất tương đương thân chính. - Lá: Lá cà tím to, lá đơn, không có lá kèm, chia thùy và mặt dưới nhiều gai. Lá mọc so le nhau, mỗi nách lá thường có một chồi Lá hình trứng hoặc bầu dục, cỡ 6-18 x 5-11 cm, chóp nhọn hoặc tù.
- Hoa: Hoa cà to có màu tím sặc sở, hoa thuộc loại lưỡng tính, bao phấn nở cùng một lúc với sự tiếp nhận của nhụy do vậy đảm bảo khả năng tự thụ, mặc dù có thể bị giao phấn nhờ côn trùng, việc nở hoa và tung phấn tùy thuộc vào độ chiếu sáng ngày dài, nhiệt độ và ẩm độ (Mai Thị Phương Anh,1999). Nhiệt độ thích hợp nhât cho hoa nở là 18-25oC, nhiệt độ dưới 12oC thì sự nở hoa và thụ phấn bị ức chế. - Quả: Quả là loại mọng nhiều cùi thịt.
