Các yếu tố ảnh hưởng đến lựa chọn ngành học của sinh viên ĐH Sư phạm Kỹ thuật TPHCM

Phân tích 4 yếu tố then chốt tác động đến quyết định chọn ngành của sinh viên: năng lực bản thân, lời khuyên, đặc điểm ngành và nhu cầu xã hội.

• Tác giả: Lê Bảo Ngọc
• Người hướng dẫn: Ths. Nguyễn Phan Như Ngọc
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Phân tích dữ liệu
• Đề tài: Những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn ngành học của sinh viên năm nhất trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Bí quyết lựa chọn ngành học Nền tảng cho tương lai sự nghiệp

Việc lựa chọn ngành học là một trong những quyết định quan trọng nhất, đặt nền móng cho con đường sự nghiệp sau này. Đây không chỉ là việc chọn một lĩnh vực để học trong vài năm đại học, mà còn là bước khởi đầu cho quá trình xây dựng tương lai sự nghiệp. Một quyết định đúng đắn sẽ tạo ra động lực học tập, khơi dậy đam mê và giúp sinh viên phát huy tối đa năng lực bản thân. Ngược lại, việc chọn sai ngành có thể dẫn đến những hệ lụy tiêu cực, gây lãng phí thời gian, tiền bạc và ảnh hưởng đến tâm lý. Nghiên cứu của nhóm sinh viên tại Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM đã chỉ ra rằng, quá trình này chịu tác động của nhiều yếu tố phức tạp, từ nội tại cá nhân đến các tác động từ xã hội. Hiểu rõ các yếu tố này chính là chìa khóa để có một lộ trình định hướng nghề nghiệp hiệu quả, giúp học sinh tránh được những sai lầm đáng tiếc trước ngưỡng cửa quan trọng của cuộc đời, đặc biệt là trong bối cảnh kỳ thi THPT Quốc gia đầy cạnh tranh. Việc trang bị kiến thức và có sự chuẩn bị kỹ lưỡng là điều kiện tiên quyết để xây dựng một tương lai vững chắc.

1.1. Tầm quan trọng của việc định hướng nghề nghiệp từ sớm

Công tác định hướng nghề nghiệp sớm đóng vai trò then chốt trong việc giúp học sinh đưa ra lựa chọn sáng suốt. Khi được định hướng từ sớm, học sinh có đủ thời gian để khám phá bản thân, tìm hiểu về sở thích cá nhân, và nhận diện rõ ràng năng lực bản thân. Quá trình này không chỉ dừng lại ở việc xác định môn học giỏi hay dở, mà còn là việc hiểu rõ tính cách, giá trị và điều gì thực sự tạo động lực cho mỗi cá nhân. Một lộ trình định hướng bài bản giúp giảm thiểu tình trạng chọn ngành theo trào lưu hoặc theo áp lực từ người khác, vốn là nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng học trái ngành. Thay vào đó, học sinh có thể xây dựng một kế hoạch học tập có mục tiêu, tập trung vào các khối thi phù hợp và chuẩn bị kiến thức cần thiết cho ngành học mơ ước. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa kết quả học tập ở bậc THPT mà còn tạo ra một tâm thế tự tin khi bước vào giảng đường đại học và đối mặt với thị trường lao động trong tương lai.

1.2. Tổng quan các yếu tố chính tác động đến quyết định chọn ngành

Quyết định chọn ngành chọn trường của sinh viên là kết quả của sự tương tác giữa nhiều nhóm yếu tố khác nhau. Dựa trên các nghiên cứu học thuật, có thể phân loại các yếu tố này thành bốn nhóm chính. Nhóm thứ nhất là yếu tố nội tại, bao gồm sở thích cá nhân, năng lực bản thân, đam mê và tính cách. Nhóm thứ hai là các nguồn tham vấn, chủ yếu đến từ gia đình, bạn bè và các buổi tư vấn hướng nghiệp. Nhóm thứ ba liên quan đến đặc điểm của ngành học, chẳng hạn như chương trình đào tạo, môi trường học tập và các cơ hội phát triển. Cuối cùng, nhóm yếu tố thứ tư là nhu cầu xã hội, phản ánh qua xu hướng ngành nghề, cơ hội việc làm và dự báo về thu nhập sau khi ra trường. Mỗi yếu tố có mức độ ảnh hưởng khác nhau tùy thuộc vào hoàn cảnh và nhận thức của từng cá nhân. Việc nhận diện và đánh giá đúng tầm quan trọng của từng yếu tố sẽ giúp học sinh và gia đình có cái nhìn toàn diện hơn, từ đó đưa ra lựa chọn phù hợp nhất.

II. Thách thức chọn sai ngành Rủi ro và hệ lụy khôn lường

Hậu quả của việc chọn sai ngành không chỉ là một trải nghiệm cá nhân mà còn là một vấn đề xã hội. Tình trạng này gây ra sự lãng phí lớn về nguồn lực, từ thời gian, tài chính của gia đình đến ngân sách đào tạo của nhà nước. Sinh viên học trái ngành thường thiếu động lực, chán nản, kết quả học tập sa sút và không thể phát huy hết tiềm năng. Như tài liệu nghiên cứu đã chỉ rõ, hệ quả tất yếu là lãng phí thời gian và "chất xám". Nhiều sinh viên sau khi tốt nghiệp phải cất tấm bằng đại học để làm những công việc không yêu cầu chuyên môn, hoặc tệ hơn là đối mặt với nguy cơ thất nghiệp. Áp lực từ việc nhận ra lựa chọn của mình là sai lầm có thể dẫn đến các vấn đề tâm lý nghiêm trọng. Việc này không chỉ ảnh hưởng đến tương lai sự nghiệp của cá nhân mà còn tác động tiêu cực đến chất lượng nguồn nhân lực của xã hội. Do đó, việc đầu tư vào công tác tư vấn hướng nghiệp và nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc chọn đúng ngành là cực kỳ cần thiết để giảm thiểu những rủi ro này.

2.1. Hậu quả của học trái ngành Lãng phí thời gian và tài chính

Một trong những hậu quả trực tiếp và rõ ràng nhất của việc chọn sai ngành là sự lãng phí. Về thời gian, sinh viên phải mất từ 4 đến 5 năm để theo đuổi một lĩnh vực mà bản thân không yêu thích hoặc không phù hợp. Đây là khoảng thời gian vàng để tích lũy kiến thức và kỹ năng chuyên môn, nhưng lại bị sử dụng một cách không hiệu quả. Về tài chính, chi phí cho việc học đại học là một khoản đầu tư không nhỏ của gia đình. Khi sinh viên ra trường không thể làm việc đúng chuyên ngành, khoản đầu tư này gần như mất đi giá trị. Nhiều trường hợp phải bắt đầu lại từ đầu bằng cách học một văn bằng hai hoặc tham gia các khóa học nghề ngắn hạn, tiếp tục gây tốn kém. Tình trạng này không chỉ là gánh nặng cho gia đình mà còn lãng phí nguồn lực xã hội, khi một vị trí trong trường đại học đã không được sử dụng để đào tạo ra một lao động có chuyên môn phù hợp.

2.2. Áp lực tâm lý và nguy cơ thất nghiệp khi lựa chọn sai lầm

Ngoài những tổn thất hữu hình, việc học trái ngành còn gây ra những áp lực tâm lý nặng nề. Sinh viên có thể cảm thấy lạc lõng, mất phương hướng và hoài nghi về giá trị của bản thân. Việc phải đối mặt với những môn học không có hứng thú mỗi ngày dẫn đến căng thẳng và suy giảm kết quả học tập. Sau khi tốt nghiệp, thách thức lớn nhất là tìm kiếm việc làm. Khi thiếu đam mê và kiến thức chuyên môn sâu sắc, sinh viên khó có thể cạnh tranh trên thị trường lao động. Nguy cơ thất nghiệp hoặc phải chấp nhận những công việc trái ngành với mức lương thấp là rất cao. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn của sự tự ti và thất vọng, ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển cá nhân và tương lai sự nghiệp. Đây là một thực trạng đáng báo động, nhấn mạnh sự cần thiết của việc định hướng nghề nghiệp kỹ lưỡng trước khi đưa ra quyết định cuối cùng.

III. Phương pháp khám phá bản thân để lựa chọn ngành học phù hợp

Yếu tố nội tại là điểm khởi đầu quan trọng nhất trong hành trình định hướng nghề nghiệp. Việc khám phá bản thân không phải là một quá trình mơ hồ mà hoàn toàn có thể thực hiện một cách khoa học. Trước hết, cần dành thời gian để tự đánh giá một cách trung thực về sở thích cá nhân và năng lực bản thân. Điều này bao gồm việc xác định các hoạt động mang lại niềm vui, những môn học nổi trội và các kỹ năng mềm đã có. Các công cụ hỗ trợ như trắc nghiệm tính cách MBTI hay trắc nghiệm Holland là những phương pháp hữu hiệu để có cái nhìn hệ thống hơn về xu hướng tính cách và nhóm ngành nghề tương ứng. Theo nghiên cứu, "những người có tính cách năng động, hoạt bát... thích làm việc trong lĩnh vực kinh tế". Điều này cho thấy sự liên kết chặt chẽ giữa tính cách và lựa chọn nghề nghiệp. Quá trình này giúp mỗi cá nhân trả lời câu hỏi cốt lõi: "Mình là ai và mình muốn trở thành người như thế nào?", từ đó làm cơ sở vững chắc để đối chiếu với các yếu tố bên ngoài.

3.1. Phân tích sở thích cá nhân và đánh giá năng lực bản thân

Để lựa chọn ngành học chính xác, bước đầu tiên là phải hiểu rõ chính mình. Việc phân tích sở thích cá nhân đòi hỏi sự tự vấn sâu sắc: Bạn thực sự hứng thú với điều gì? Bạn thường dành thời gian rảnh để tìm hiểu về lĩnh vực nào? Câu trả lời sẽ hé lộ những ngành nghề tiềm năng có thể mang lại sự hứng khởi trong học tập và công việc. Song song đó, việc đánh giá năng lực bản thân một cách khách quan là cực kỳ quan trọng. Cần phân biệt giữa năng lực học tập một môn văn hóa và năng lực cần thiết cho một nghề nghiệp. Ví dụ, học giỏi môn Sinh không đồng nghĩa với việc có đủ tố chất (như sự cẩn thận, kiên trì) để trở thành bác sĩ. Hãy liệt kê các điểm mạnh, điểm yếu, các kỹ năng đã có và so sánh chúng với yêu cầu của các ngành nghề đang cân nhắc. Quá trình này giúp tạo ra sự giao thoa lý tưởng giữa "điều mình thích" và "điều mình có thể làm tốt".

3.2. Sử dụng trắc nghiệm MBTI và Holland để tự khám phá hiệu quả

Các công cụ trắc nghiệm tính cách chuyên nghiệp là phương pháp hỗ trợ đắc lực cho việc khám phá bản thân. Trắc nghiệm tính cách MBTI (Myers-Briggs Type Indicator) phân loại tính cách con người thành 16 nhóm khác nhau, từ đó gợi ý những môi trường làm việc và ngành nghề phù hợp với từng nhóm. Ví dụ, người thuộc nhóm ESTJ (Hướng ngoại - Cảm nhận - Lý trí - Nguyên tắc) thường phù hợp với các công việc quản lý, điều hành. Tương tự, trắc nghiệm Holland (Holland Codes - RIASEC) chia sở thích nghề nghiệp thành 6 nhóm chính: Thực tế (Realistic), Nghiên cứu (Investigative), Nghệ thuật (Artistic), Xã hội (Social), Kinh doanh (Enterprising) và Công chức (Conventional). Bằng cách xác định 2-3 nhóm nổi trội nhất của bản thân, học sinh có thể thu hẹp đáng kể phạm vi các ngành nghề phù hợp để tìm hiểu sâu hơn. Việc kết hợp kết quả từ các bài trắc nghiệm này với quá trình tự đánh giá sẽ mang lại một bức tranh toàn diện và khách quan về định hướng sự nghiệp.

IV. Phân tích yếu tố bên ngoài Xu hướng và cơ hội việc làm

Bên cạnh yếu tố nội tại, các yếu tố khách quan từ môi trường bên ngoài đóng vai trò quyết định đến sự thành công của việc lựa chọn ngành học. Trong bối cảnh kinh tế biến động, việc phân tích thị trường lao động và nắm bắt xu hướng ngành nghề là vô cùng cần thiết. Một ngành học "hot" hôm nay có thể trở nên bão hòa sau vài năm nữa. Do đó, cần có cái nhìn dài hạn, dự báo nhu cầu nhân lực trong tương lai thay vì chỉ chạy theo trào lưu. Các thông tin về cơ hội việc làm, mức lương khởi điểm, và tiềm năng phát triển của ngành là những dữ liệu quan trọng cần được thu thập và phân tích kỹ lưỡng. Theo nghiên cứu, "hơn 85% người được khảo sát cho biết những thông tin liên quan đến xu hướng phát triển của xã hội, nhu cầu lao động... ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn ngành học của họ". Ngoài ra, điều kiện gia đình và các nguồn tư vấn hướng nghiệp từ chuyên gia, thầy cô cũng là những nhân tố có ảnh hưởng không nhỏ, giúp cung cấp góc nhìn đa chiều và hỗ trợ quá trình ra quyết định.

4.1. Tác động của thị trường lao động và xu hướng ngành nghề mới

Thị trường lao động là yếu tố luôn biến đổi và có tác động trực tiếp đến quyết định chọn ngành chọn trường. Học sinh cần chủ động tìm hiểu thông tin về những ngành nghề đang có nhu cầu nhân lực cao, cũng như các ngành có nguy cơ bị thay thế bởi tự động hóa. Việc theo dõi các báo cáo về nhân lực, tham gia các ngày hội việc làm và lắng nghe chia sẻ từ các chuyên gia trong ngành sẽ giúp hình thành một cái nhìn thực tế. Bên cạnh đó, cần chú ý đến các xu hướng ngành nghề mới nổi liên quan đến công nghệ 4.0 như Khoa học dữ liệu, Trí tuệ nhân tạo, Marketing kỹ thuật số. Lựa chọn một ngành học có tiềm năng phát triển bền vững sẽ đảm bảo cơ hội việc làm rộng mở và một tương lai sự nghiệp ổn định sau khi tốt nghiệp.

4.2. Đánh giá cơ hội việc làm và mức thu nhập sau khi ra trường

Mục tiêu cuối cùng của việc học đại học đối với phần lớn sinh viên là có một công việc tốt. Do đó, cơ hội việc làm và thu nhập sau khi ra trường là hai tiêu chí không thể bỏ qua. Trước khi quyết định, cần tìm hiểu kỹ về tỷ lệ sinh viên có việc làm sau tốt nghiệp của ngành học đó, các vị trí công việc phổ biến và lộ trình thăng tiến. Thông tin về mức lương khởi điểm và tiềm năng tăng trưởng thu nhập cũng là một yếu tố quan trọng, phản ánh giá trị của ngành nghề trên thị trường. Các nguồn thông tin đáng tin cậy bao gồm các trang web tuyển dụng lớn, báo cáo lương của các công ty tư vấn nhân sự, hoặc khảo sát từ chính các trường đại học. Một lựa chọn thông minh là sự cân bằng giữa đam mê cá nhân và tính thực tế của ngành học trên thị trường lao động.

V. Kết quả nghiên cứu 3 Yếu tố cốt lõi khi chọn ngành học

Nghiên cứu định lượng thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM đã cung cấp những phát hiện quan trọng về các yếu tố thực sự tác động đến quyết định lựa chọn ngành học của sinh viên. Sau khi phân tích dữ liệu qua phần mềm SPSS, kết quả hồi quy cho thấy không phải tất cả các yếu tố ban đầu đều có ảnh hưởng như nhau. Cụ thể, mô hình cuối cùng chỉ ra ba nhân tố có tác động ý nghĩa thống kê mạnh mẽ nhất. Nhân tố có ảnh hưởng lớn nhất là "Cơ hội" (Beta = 0,602), bao gồm các biến số như cơ hội việc làm cao, thu nhập ổn định, cơ hội du học và môi trường làm việc năng động. Tiếp đến là nhân tố "Nhu cầu" (Beta = 0,374), phản ánh tác động của xu hướng ngành nghề và nhu cầu của xã hội. Cuối cùng là nhân tố "Động cơ" (Beta = 0,225), liên quan đến mong muốn làm chủ thách thức và ấn tượng từ các buổi nói chuyện của chuyên gia. Những kết quả này cho thấy sinh viên hiện nay có xu hướng đưa ra quyết định dựa trên các yếu tố thực tế và định hướng tương lai rõ ràng.

5.1. Phân tích từ ĐH SPKT Nhân tố Cơ hội là quan trọng nhất

Theo kết quả nghiên cứu, "Nhân tố cơ hội" được xác định là yếu tố có sức ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến quyết định lựa chọn ngành học. Nhóm nhân tố này bao gồm các kỳ vọng thực tế về tương lai như: ngành học có cơ hội việc làm cao, thu nhập sau khi ra trường ổn định, môi trường làm việc năng động, có nhiều thử thách, và được các doanh nghiệp đầu tư. Điều này cho thấy sinh viên năm nhất có xu hướng ưu tiên những lựa chọn mang lại sự đảm bảo và tiềm năng phát triển cho tương lai sự nghiệp. Họ không chỉ chọn ngành vì đam mê đơn thuần mà còn cân nhắc rất kỹ lưỡng về "đầu ra" của ngành học đó. Kết quả này phản ánh một xu hướng lựa chọn thực tế và có tính toán, phù hợp với bối cảnh thị trường lao động ngày càng cạnh tranh.

5.2. Lý giải vì sao Năng lực bản thân và Lời khuyên ít tác động

Một phát hiện đáng chú ý từ nghiên cứu là hai nhân tố "Năng lực, sở thích bản thân" và "Lời khuyên" không có tác động ý nghĩa thống kê trong mô hình hồi quy cuối cùng. Điều này không có nghĩa là năng lực bản thân hay lời khuyên từ gia đình là vô giá trị. Thay vào đó, nó cho thấy rằng khi đứng trước quyết định cuối cùng, các yếu tố mang tính thực tiễn và khách quan như "Cơ hội" và "Nhu cầu xã hội" có trọng số lớn hơn. Sinh viên có thể đã sàng lọc các lựa chọn dựa trên sở thích từ trước, nhưng quyết định chốt hạ lại phụ thuộc nhiều vào các yếu tố đảm bảo tương lai. Điều này cũng có thể phản ánh rằng, dù nhận được nhiều lời khuyên, sinh viên hiện đại có xu hướng tự mình tìm hiểu thông tin và đưa ra quyết định độc lập dựa trên phân tích về cơ hội việc làm và xu hướng ngành nghề.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Quyết định chọn ngành học là bước ngoặt mang tính chiến lược định hình toàn bộ tương lai nghề nghiệp của mỗi cá nhân. Theo dữ liệu khảo sát thực tế tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, có tới 47,33% sinh viên năm nhất từng thay đổi quyết định chọn ngành ít nhất một lần, trong đó 32,67% thay đổi từ 1 đến 2 lần, 10,00% thay đổi từ 3 đến 4 lần và 4,67% thay đổi trên 4 lần. Tình trạng thiếu định hướng rõ ràng dẫn đến nguy cơ lãng phí từ 3,5 đến 4 năm đào tạo đại học, thất thoát chất xám và gia tăng áp lực thất nghiệp sau tốt nghiệp.

Vấn đề cốt lõi đặt ra là xác định chính xác các nhân tố chi phối quá trình ra quyết định của người học nhằm giảm thiểu các tác động tiêu cực và nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn nhân lực. Mục tiêu của nghiên cứu là điều tra, phân tích và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các yếu tố nội tại và ngoại cảnh đến quyết định lựa chọn ngành đào tạo của tân sinh viên.

Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi 150 sinh viên năm nhất thuộc Khoa Đào tạo Chất lượng cao, chương trình đại trà và liên kết quốc tế tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh vào tháng 01/2021. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi xây dựng mô hình giải thích được 73,6% sự biến thiên trong hành vi chọn ngành, cung cấp cơ sở dữ liệu định lượng chuẩn xác giúp nhà trường đổi mới công tác tư vấn tuyển sinh và hỗ trợ người học đưa ra lựa chọn nghề nghiệp tối ưu.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết hành vi lựa chọn giáo dục đại học kết hợp mô hình tiếp cận của Nguyễn Thị Bích Vân và các cộng sự (2017). Khung phân tích tập trung làm rõ 5 khái niệm chuyên ngành then chốt: ngành đào tạo, chuyên ngành đào tạo, năng lực sở thích cá nhân, nhu cầu thị trường lao động và cơ hội nghề nghiệp. Theo quy định tại Luật Giáo dục đại học số 08/2012/QH13, ngành đào tạo là tập hợp các kiến thức và kỹ năng chuyên môn thuộc một lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp cụ thể.

Mô hình nghiên cứu ban đầu đề xuất 5 nhóm nhân tố tác động độc lập bao gồm:

• Năng lực, sở thích của bản thân với 5 biến quan sát từ thành tích học tập đến đam mê nghề nghiệp.
• Những nguồn lời khuyên với 4 biến quan sát phản ánh tác động từ gia đình, bạn bè, thầy cô và chuyên gia.
• Đặc điểm ngành học với 7 biến quan sát đo lường cơ hội việc làm, thu nhập và môi trường làm việc.
• Nhu cầu xã hội với 7 biến quan sát đánh giá xu hướng phát triển và mức độ đầu tư của doanh nghiệp.
• Quyết định lựa chọn ngành học đóng vai trò là biến phụ thuộc với 3 biến quan sát phản ánh mức độ thỏa mãn và sự chuẩn bị tương lai.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng chặt chẽ. Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua bảng hỏi cấu trúc trực tuyến trên Google Forms gửi đến sinh viên khóa 2020. Trong tổng số 160 phiếu khảo sát thu về, có 150 phiếu hợp lệ được đưa vào xử lý dữ liệu thông qua phần mềm IBM SPSS Statistics 20.0.

Quy mô mẫu 150 hoàn toàn thỏa mãn công thức tính cỡ mẫu tối thiểu cho phân tích hồi quy tuyến tính bội n ≥ 50 + 8m = 82 mẫu (với m = 4 biến độc lập) và vượt mức tiêu chuẩn tối thiểu 100 mẫu của phân tích nhân tố khám phá EFA theo khuyến nghị của Nguyễn Đình Thọ (2011).

Quy trình phân tích dữ liệu được thực hiện qua 4 bước:

• Thống kê mô tả đặc điểm nhân khẩu học và tần suất thay đổi ngành.
• Đánh giá độ tin cậy thang đo bằng hệ số Cronbach's Alpha với tiêu chí loại biến có hệ số tương quan biến tổng nhỏ hơn 0,3 và chọn thang đo có Alpha từ 0,7 trở lên.
• Phân tích nhân tố khám phá EFA sử dụng phép trích Principal Component Analysis và phép xoay Varimax với điều kiện chỉ số KMO đạt từ 0,5 đến 1,0, kiểm định Bartlett có sig nhỏ hơn 0,05, Eigenvalue lớn hơn 1,0 và Factor loading lớn hơn 0,5.
• Phân tích hồi quy tuyến tính bội và kiểm định phương sai ANOVA nhằm xác định trọng số tác động của từng nhóm nhân tố đến biến phụ thuộc.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích độ tin cậy Cronbach's Alpha cho thấy các thang đo đều đạt chuẩn học thuật cao: Năng lực sở thích đạt 0,770; Lời khuyên đạt 0,715; Đặc điểm ngành học đạt 0,869; Nhu cầu xã hội đạt 0,870; và Quyết định chọn ngành đạt 0,799. Sau khi loại 2 biến không đạt hệ số tải trong phân tích EFA lần 1, kết quả EFA lần 2 đạt chỉ số KMO = 0,901, kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê ở mức sig = 0,000, tổng phương sai trích đạt 65,170% tại Eigenvalue lớn hơn 1.

Mô hình hồi quy tuyến tính bội sau khi hiệu chỉnh đạt giá trị R bình phương hiệu chỉnh là 0,736, đồng nghĩa với việc 73,6% sự biến thiên của quyết định chọn ngành được giải thích bởi 3 nhóm nhân tố chính với kiểm định F = 135,532 (sig = 0,000). Hệ số phóng đại phương sai VIF của các biến đều nhỏ hơn 2, chứng minh không có hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.

Thứ tự mức độ tác động của các nhân tố được xác định cụ thể:

• Nhân tố Cơ hội có tác động mạnh nhất với hệ số Beta chuẩn hóa đạt 0,602 (sig = 0,000).
• Nhân tố Nhu cầu xếp vị trí thứ hai với hệ số Beta chuẩn hóa đạt 0,374 (sig = 0,001).
• Nhân tố Động cơ giữ vị trí thứ ba với hệ số Beta chuẩn hóa đạt 0,191 (sig = 0,003).
• Hai nhóm nhân tố Năng lực sở thích cá nhân (sig = 0,268) và Lời khuyên (sig = 0,725) không đạt mức ý nghĩa thống kê 5% trong phương trình hồi quy tổng thể.

Về cơ cấu mẫu khảo sát, tỷ lệ nữ sinh viên chiếm 58,67% và nam sinh viên chiếm 41,33%. Tỷ lệ sinh viên thuộc Khoa Đào tạo Chất lượng cao chiếm 46,67%, hệ đại trà chiếm 47,33% và chương trình liên kết quốc tế chiếm 6,00%.

Thảo luận kết quả

Kết quả phân tích phản ánh xu hướng thực dụng và định hướng nghề nghiệp rõ nét của người học trong bối cảnh thị trường lao động cạnh tranh khốc liệt. Nhân tố Cơ hội giữ vai trò áp đảo (Beta = 0,602) cho thấy sinh viên ưu tiên hàng đầu các yếu tố như khả năng tìm kiếm việc làm sau tốt nghiệp, mức thu nhập cao, cơ hội du học và điều kiện học liên thông.

Phát hiện này hoàn toàn tương đồng với nghiên cứu của Nguyễn Thị Bích Vân và cộng sự (2017) khi có trên 85% người tham gia khảo sát khẳng định xu hướng thị trường lao động tác động mạnh mẽ đến quyết định ngành học. Ngược lại, việc nhân tố Lời khuyên từ người thân không có ý nghĩa thống kê chứng minh sinh viên hiện nay có tính độc lập rất cao, ít bị chi phối bởi định hướng mang tính áp đặt truyền thống từ gia đình. Dữ liệu thực nghiệm này có thể được trình bày trực quan qua biểu đồ cột so sánh trọng số Beta chuẩn hóa và bảng phân tích phương sai ANOVA để làm nổi bật sự chênh lệch ảnh hưởng giữa các nhóm biến.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả thực nghiệm với mức độ giải thích 73,6% của mô hình, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Nâng cao tính minh bạch về cơ hội nghề nghiệp và kết nối doanh nghiệp: Ban Giám hiệu cùng Phòng Quan hệ Doanh nghiệp cần phối hợp với các tập đoàn công nghiệp để công bố dữ liệu việc làm định kỳ, tỷ lệ có việc làm đạt mục tiêu trên 95% và mức lương bình quân sau tốt nghiệp. Thời gian thực hiện: Định kỳ quý 1 và quý 2 hàng năm trước các đợt tuyển sinh.

• Đổi mới phương thức tư vấn tuyển sinh và hướng nghiệp trải nghiệm: Trung tâm Tuyển sinh phối hợp các Khoa chuyên môn tổ chức ngày hội trải nghiệm kỹ thuật thực tế cho 100% học sinh THPT mục tiêu, thay thế các buổi tư vấn lý thuyết chung chung bằng các buổi giao lưu chuyên gia ngành nghề nhằm kích thích nhân tố động cơ học tập. Thời gian thực hiện: Từ tháng 1 đến tháng 5 hàng năm.

• Mở rộng các chương trình liên kết quốc tế và đào tạo liên thông: Phòng Hợp tác Quốc tế và Phòng Đào tạo cần đẩy mạnh ký kết các chương trình chuyển tiếp 2+2, 3+1 với các đại học đối tác nước ngoài, gia tăng 15% chỉ tiêu học bổng trao đổi sinh viên quốc tế nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển bản thân của người học. Lộ trình triển khai: Giai đoạn 2021 - 2025.

• Phát triển công cụ lượng giá năng lực nghề nghiệp cá nhân hóa: Tổ tư vấn tâm lý học đường phối hợp với các trường trung học phổ thông triển khai các bài trắc nghiệm tính cách và năng lực chuẩn hóa cho học sinh lớp 12, nhằm giúp tối thiểu 90% người học hiểu đúng điểm mạnh cá nhân trước khi nộp hồ sơ xét tuyển. Lộ trình áp dụng: Đầu mỗi năm học THPT.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu mang lại giá trị tham chiếu thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Ban Giám hiệu và Cán bộ Tuyển sinh các trường đại học: Ứng dụng trọng số ảnh hưởng của nhân tố Cơ hội (Beta = 0,602) để xây dựng thông điệp truyền thông trúng đích, tập trung vào cam kết chất lượng đầu ra và cơ hội việc làm thực tế.

• Các nhà nghiên cứu và học viên cao học: Kế thừa hệ thống thang đo 21 biến quan sát chuẩn hóa và quy trình xử lý định lượng trên SPSS 20.0 để mở rộng nghiên cứu sang các khối ngành kinh tế, xã hội hoặc các địa bàn ngoài Thành phố Hồ Chí Minh.

• Chuyên viên tư vấn tâm lý và hướng nghiệp tại các trường THPT: Sử dụng phát hiện về 47,33% tỷ lệ sinh viên phân vân đổi ngành làm dẫn chứng thực tế để xây dựng lộ trình định hướng nghề nghiệp sớm cho học sinh từ lớp 10 và 11.

• Học sinh lớp 12 và phụ huynh: Tham khảo các tiêu chí đánh giá khoa học để cân nhắc thấu đáo giữa đam mê cá nhân, năng lực thực tế và nhu cầu thị trường, tránh tâm lý chọn ngành theo trào lưu số đông.

Câu hỏi thường gặp

• Nhân tố nào chi phối mạnh nhất đến quyết định chọn ngành của sinh viên năm nhất? Nhân tố Cơ hội có tác động mạnh nhất với hệ số Beta chuẩn hóa đạt 0,602. Sinh viên đặc biệt quan tâm đến triển vọng việc làm sau khi ra trường, cơ hội học nâng cao, khả năng du học và tiềm năng nhận mức thu nhập ổn định.

• Vì sao lời khuyên từ gia đình và bạn bè không còn tác động lớn đến sinh viên? Kết quả kiểm định hồi quy cho thấy biến Lời khuyên có giá trị sig = 0,725 lớn hơn 0,05 nên không có ý nghĩa thống kê. Sinh viên hiện đại chủ động tìm kiếm thông tin đa chiều trên Internet và mạng xã hội nên ít bị phụ thuộc vào ý kiến gia đình.

• Mức độ dao động trong quyết định chọn ngành của học sinh trước khi vào đại học là bao nhiêu? Khảo sát 150 sinh viên chỉ ra rằng có 52,67% sinh viên giữ vững lập trường, trong khi 47,33% sinh viên từng thay đổi quyết định từ 1 đến trên 4 lần trước khi nộp hồ sơ nhập học chính thức.

• Phương pháp phân tích dữ liệu nào được sử dụng để kiểm định mô hình? Nghiên cứu sử dụng phần mềm SPSS 20.0 thực hiện đánh giá Cronbach's Alpha (Alpha từ 0,715 đến 0,870), phân tích nhân tố EFA (KMO = 0,901, phương sai trích 65,170%) và hồi quy tuyến tính bội với mô hình giải thích được 73,6% biến thiên dữ liệu.

• Nhà trường cần làm gì để hỗ trợ sinh viên hạn chế tình trạng chọn sai ngành? Nhà trường cần công khai minh bạch thông tin thị trường lao động, mở rộng hợp tác doanh nghiệp để tạo cơ hội thực tập sớm và đẩy mạnh các chương trình trải nghiệm thực tế giúp học sinh hiểu đúng môi trường làm việc trước khi đăng ký.

Kết luận

• Luận văn đã xác định và lượng hóa chính xác 3 nhân tố cốt lõi tác động thuận chiều đến quyết định chọn ngành: Cơ hội (Beta = 0,602), Nhu cầu (Beta = 0,374) và Động cơ (Beta = 0,191).
• Mô hình hồi quy bội đạt độ thích ứng cao, giải thích được 73,6% sự biến thiên trong hành vi ra quyết định của tân sinh viên tại Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.
• Thang đo thực nghiệm gồm 21 biến quan sát độc lập đạt chuẩn độ tin cậy Cronbach's Alpha từ 0,715 đến 0,870 và phân tích nhân tố khám phá EFA đạt độ hội tụ cao.
• Nghiên cứu phản ánh thực trạng 47,33% sinh viên từng do dự hoặc thay đổi ngành học, khẳng định tính cấp thiết của việc đổi mới công tác hướng nghiệp học đường.
• Cung cấp 4 nhóm giải pháp liên hoàn giúp kết nối hiệu quả giữa nhà trường, doanh nghiệp và người học nhằm tối ưu hóa chất lượng nguồn nhân lực.

Đóng góp chính của luận văn là làm sáng tỏ vai trò vượt trội của nhân tố cơ hội nghề nghiệp so với các yếu tố cảm tính cá nhân trong bối cảnh kinh tế số. Trong giai đoạn tiếp theo từ năm 2021 đến 2025, các cơ sở giáo dục đại học cần nhanh chóng số hóa dữ liệu việc làm và chuẩn hóa quy trình tư vấn tuyển sinh. Quý độc giả, các nhà quản lý giáo dục và học viên quan tâm có thể ứng dụng trực tiếp mô hình này để nâng cao hiệu quả công tác tuyển sinh và định hướng nghề nghiệp tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Định hướng nghề nghiệp hay chọn ngành học là vấn đề hết sức quan trọng đối với mỗi người khi đến tuổi trưởng thành, bởi chọn cho mình một ngành nghề nghĩa là chọn cho mình một tương lai. Ngành học là nền tảng vững chắc đầu tiên cho bạn xây dựng ngôi nhà của cuộc đời mình, nếu bạn quyết định sai, tức là bạn như căn nhà chấp vá, tạm bợ, dễ dàng sụp đỗ trước giông bão cuộc đời. Ai cũng đều mong muốn có cho mình một công việc ổn định, phù hợp với năng lực bản thân và có cơ hội phát triển nhưng thử hỏi mấy ai sẽ chọn đúng.

Hiện nay, với tốc độ phát triển không ngừng, nhu cầu về lực lượng lao động có chuyên môn ngày càng cao, thị trường việc làm đa dạng nhưng đầy tính cạnh tranh và khốc liệt, hầu hết các bạn đều trở nên lúng túng, lo lắng và sợ hãi trên hành trình quyết định lựa chọn ngành nghề để học cho chính bản thân. Để đưa ra được quyết định cuối cùng các bạn đã phải chịu chi phối bởi vô vàn các yếu tố với rất nhiều áp lực từ bên trong lẫn bên ngoài. Nhằm trả lời cho câu hỏi: Những yếu tố đó cụ thể là gì? Chúng tác động ra sao đến việc định hướng nghề nghiệp? Nhóm chúng tôi quyết định chọn thực hiện đề tài: “Những yếu tố ảnh hưởng đến quyết định lựa chọn ngành học của sinh viên năm nhất trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Mục tiêu của bài nghiên cứu này là điều tra, khảo sát những yếu tố ảnh hưởng đến việc quyết định lựa chọn ngành học của các bạn sinh viên năm nhất.

Từ đó có cái nhìn tổng quan hơn về các tác nhân chi phối và đề xuất các giải pháp cũng như là lời khuyên cho các bạn sinh viên có ý định chuyển ngành và đặc biệt là các bạn học sinh THPT đang đứng trước ngưỡng cửa quyết định lựa chọn ngành học cho mình để có một quyết định phù hợp sao cho hạn chế tối đa sự ảnh hưởng của các tác nhân xấu, giúp các bạn lựa chọn cho mình một hướng đi đúng đắn nhất, ưu việt nhất. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU 1. Đối tượng nghiên cứu 2 Đối tượng nghiên cứu là sinh viên năm nhất trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu là trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Bài nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng và phương pháp định tính. Chúng tôi sẽ tạo ra một cuộc khảo sát bằng một bảng câu hỏi dạng cấu trúc. Sau đó tiến hành khảo sát các bạn sinh viên năm nhất trường Đại học Sư Phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh, thu thập kết quả và phân tích các dữ liệu thực nghiệm bằng phần mềm SPSS. Ý NGHĨA NGHIÊN CỨU Hiểu được rằng việc quyết định lựa chọn ngành học là một phần hết sức quan trọng trong cuộc đời mỗi người, với mong muốn giúp các bạn học sinh dễ dàng hơn trong việc định hướng nghề nghiệp.

Bài nghiên cứu này sẽ phân tích được những thuận lợi, những vấn đề bất cập, những vấn đề còn tồn tại, còn chưa đúng trong xu hướng quyết định lựa chọn ngành học cũng như những yếu tố tác động đến các bạn học sinh trong việc định hướng nghề nghiệp của mình trong tương lai. Trên cơ sở đó, đề tài sẽ đưa ra các khuyến nghị nhằm tìm ra một giải pháp hợp lý để hướng cho các bạn có một định hướng đúng trong việc đưa ra quyết định lựa chọn của mình để phù hợp với từng cá nhân, khả năng của mỗi người và từ đó giúp các bạn tìm được một ngành nghề phù hợp. Bên cạnh đó, kết quả của bài nghiên cứu còn có thể là cơ sở để các trường đại học đưa ra các giải pháp tuyển sinh hợp lý và thuyết phục nhất để thu hút sinh viên. Chỉ khi theo học một chuyên ngành mà bản thân thật sự yêu thích, thì khi đó bạn mới có động lực để học tập, sáng tạo, phát triển, hoàn thiện bản thân.

Và sự phát triển của mỗi cá nhân là tiền đề quan trọng để phát triển một tập thể. Với ngành nghề phù hợp, đó sẽ là công cụ quan trọng hỗ trợ bạn trên con đường xây dựng một đất nước hiện đại, văn minh, nâng cao năng lực cạnh tranh trên trường quốc tế. 3 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2. TỔNG QUAN CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2.

Khái niệm - Ngành đào tạo là một tập hợp những kiến thức và kỹ năng chuyên môn của một lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp, khoa học nhất định. Ngành đào tạo bao gồm nhiều chuyên ngành đào tạo. - Chuyên ngành đào tạo là một tập hợp những kiến thức và kỹ năng chuyên môn chuyên sâu của một ngành đào tạo. Tầm quan trọng của quyết định chọn đúng ngành Trước khi bước vào đại học, có quyết định đúng đắn về việc lựa chọn đúng chuyên ngành học phù hợp sẽ rất dễ dàng, không còn bị tác động của các yếu tố bên ngoài.

Bên cạnh đó khi đã có sự xác định và chuẩn bị từ trước, bản thân sinh viên sẽ cảm thấy yêu thích ngành học, môn học, tự giác tìm hiểu nghiên cứu các vấn đề liên quan đến môn học từ đó sẽ khiến việc học trở nên thú vị hơn, dễ tiếp thu, không cảm thấy áp lực. Không chỉ vậy, bất kì điều gì xuất phát từ đam mê, niềm yêu thích thì bản thân sẽ phấn đấu để được kết quả cao nhất. Ngoài ra, tác động của hoạt động định hướng ngành học không chỉ ảnh hưởng đến bản thân sinh viên mà còn ảnh hưởng đến xã hội. Khi định hướng đúng ngành học cho sinh viên sẽ góp phần nâng cao chất lượng, phù hợp với cơ cấu ngành nghề, bù đắp được những lực lượng thiếu hụt trong xã hội.

Từ đó thị trường lao động sẽ thực hiện chức năng phân phối nguồn lực tốt hơn đồng thời nâng cao hiệu quả lao động. Việc quyết định lựa chọn ngành học rất quan trọng vì nó liên quan đến công việc sau này. Nó giúp ta cảm thấy mình có ích, có thu nhập nuôi sống bản thân, gia đình và đóng góp cho cộng đồng, xã hội. Vì thế nếu chọn đúng ngành học coi như chọn cho bản thân một tương lai tốt đẹp.

Nguyên nhân quyết định chọn sai ngành học của sinh viên năm nhất 4 Có nhiều nguyên nhân dẫn đến lựa chọn sai ngành học, dưới đây là một vài nguyên nhân chủ yếu: - Học sinh, sinh viên không hiểu rõ chính bản thân họ. Nhiều người trẻ chỉ biết một chút hoặc không biết gì về điểm mạnh, điểm yếu, tính cách và những khả năng của chính bản thân họ. Những điều này là nhân tố quan trọng được xem xét trước khi đưa ra quyết định lựa chọn cho ngành học. - Dựa dẫm vào ý kiến người khác, không quyết đoán trong việc chọn ngành học.

Nhiều bạn chọn ngành theo ý muốn của cha mẹ, theo ý thích của người lớn, theo lời rủ rê của bạn bè, theo phong trào, chọn những ngành hot hiện nay để khi ra trường có việc làm ổn định. Cách chọn ngành như trên đã dẫn đến nhiều trường hợp chán ngành, bỏ học nửa chừng vì cảm thấy không còn phù hợp. - Nhiều bạn trẻ nghĩ rằng đạt thành tích cao trong việc học tập một môn văn hóa nào đó là làm được nghề cần đến tri thức của môn đó. Ví dụ, có người học giỏi môn sinh, hóa học đã chọn nghề làm bác sĩ, dược sĩ.

Đúng là nghề này cần đến người giỏi những môn đó. Song, nếu không thận trọng, tỉ mỉ, chu đáo, kiên trì… thì không thể theo đuổi nghề này được. Sai lầm ở đây là do không thấy rằng năng lực đối với môn học chỉ là điều kiện cần, chứ chưa là điều kiện đủ để theo đuổi nghề mình thích. - Có ít kiến thức về chuyên ngành mình muốn theo học vì thế họ có thể đưa ra những quyết định lựa chọn sai lầm trong chọn ngành và ảnh hưởng đến công việc tương lai.

Hậu quả của việc chọn sai ngành học Hai hậu quả tất yếu của việc chọn sai ngành học: Thứ nhất, lãng phí thời gian: Một số bạn trẻ bỏ nhiều năm ra chỉ để học ngành mà ba mẹ, thầy cô mong muốn hoặc theo xu hướng hiện tại. Kết quả là mất đi thời gian quý báu, có bằng cấp nhưng không sử dụng được. Theo đó, phần lớn học sinh, sinh viên đều có ước muốn quay trở lại thời điểm lúc chọn nghề để có thể đưa ra quyết định về ngành phù hợp với niềm yêu thích, năng lực của bản thân cũng như vào đúng trường đào tạo. Trên thực tế, sẽ có một vài người bằng lòng chấp nhận số phận mà tiếp tục học cái ngành mà mình không thích.

5 Ở diễn biến khác, nhiều bạn quyết định làm lại từ đầu để bản thân không phải hối hận nhiều trong tương lai. Thứ hai, lãng phí chất xám: Bên cạnh việc bỏ lỡ thời gian, chất xám cũng là yếu tố bị lãng phí nhiều khi lựa chọn sai ngành. Trong 3,5 - 4 năm đào tạo tại trường, bạn phải tập trung toàn bộ trí óc để tiếp thu, ghi nhớ kiến thức, ôn tập cho các bài thi giữa kỳ, kết thúc học phần cũng như thực tập và hoàn thành khóa luận. Sau khi ra trường, nhiều sinh viên cất đi tấm bằng đại học mà đi làm công nhân hoặc làm trái ngành mà mình đã học.

Một vấn đề khác đó là thất nghiệp. Việc làm luôn là mục tiêu cuối cùng của sinh viên, nếu ra trường không tìm được công việc thì sẽ ảnh hưởng rất lớn đến xã hội bởi vì xã hội sẽ luôn phải có trách nhiệm đối với lực lượng này. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUYẾT ĐỊNH LỰA CHỌN NGÀNH HỌC 2. Năng lực, sở thích bản thân Tự nhận thức năng lực cũng như sở thích của bản thân trên mọi phương diện bao gồm điểm mạnh, điểm yếu, niềm tin, mối quan tâm, động lực và cảm xúc là quá trình hết sức quan trọng trong con đường xác định ngành học.