CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA CÔNG TY CHỨNG KHOÁN TRONG THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. Tổng quan về thị trường chứng khoán 1. Bản chất của thị trường tài chính và thị trường chứng khoán 1. Bản chất của thị trường tài chính Trong nền kinh tế, nhu cầu về vốn để đầu tư và các nguồn tiết kiệm có thể phát sinh từ những chủ thể khác nhau.
Nhiều người có cơ hội đầu tư sinh lời thì thiếu vốn, trái lại nhiều người có vốn nhà rỗi lại không có cơ hội đầu tư. Dó đó hình thành nên một cơ chế chuyển đổi từ tiết kiệm sang đầu tư và cơ chế đó được thực hiện trong khuôn khổ của thị trường tài chính. Những người thiếu vốn huy động vốn bằng cách phát hành ra các công cụ tài chính như cổ phiếu, trái phiếu. Những người có vốn dư thừa, thay vì đầu tư vào máy móc thiết bị, nhà xưởng sản xuất hàng hóa hay cung cấp dịch vụ, sẽ đầu tư (mua) vào các tài sản tài chính được phát hành bởi những người cần huy động vốn.
Như vậy, thị trường tài chính là nơi diễn ra sự luân chuyển vốn từ những người có vốn nhàn rỗi tới những người thiếu vốn.1: Sơ đồ minh họa vai trò của thị trường tài chính trong nền kinh tế 5 Thị trường tài chính cũng có thể được định nghĩa là nơi mua bán, trao đổi các công cụ tài chính. Thị trường tài chính: - Thị trường tiền tệ Tiền tiết kiệm Tiền tiết kiệm - Thị trường vốn Công cụ thị Công cụ thị trường sơ cấp trường sơ cấp Cung về vốn: Cầu về vốn: 1. Chính phủ 1. Chính phủ 2.
Hộ gia đình 3. Hộ gia đình Công cụ thị Công cụ thị trường thứ cấp trường thứ cấp Các tô chức trung gian tài chính: Tiền tiết kiệm - Ngân hàng thương mại Tiền tiết kiệm - Bảo hiểm, quỹ hưu trí - Tổ chức nhận tiền gửi và cho vay - Ngân hàng - Các quỹ thị trường tiền tệ Hình 1.2: Sơ đồ mình họa sự lưu chuyển vốn trên thị trường tài chính Hoạt động trên thị trường tài chính có những hiệu ứng trực tiếp tới tình hình tài chính của các nhân, tới hành vi của các doanh nghiệp và người tiêu dùng, và với tác động chung của toàn bộ nền kinh tế. Bản chất của thị trường chứng khoán Hiện tại đang tồn tại hai quan điểm khác nhau về TTCK: - Quan điểm của Mỹ: TTCK là một bộ phận của thị trường tài chính. Thị trường tài chính theo quan điểm của Mỹ bao gồm: + Thị trường vốn ngắn hạn: Thị trường tiền tệ và thị trường hối đoái + Thị trường vốn dài hạn: TTCK và thị trường cầm cố 6 Hiện tại, quan điểm về thị trường tài chính và TTCK của Mỹ được sử dụng phổ biến trong các giáo trình giảng dạy chính thức, các sách tham khảo trong các trường đại học về kinh tế - tài chính tại Việt Nam.
- Quan điểm của Pháp: TTCK là một bộ phận của thị trường vốn. Thị trường vốn của Pháp chính là thị trường tài chính theo quan điểm của Mỹ và thị trường vốn của Pháp chính là thị trường vốn theo quan điểm của Mỹ. Trong điều kiện nền kinh tế hiện đại, TTCK được quan niệm là nơi diễn ra các hoạt động mua, bán chứng khoán và các giấy ghi nợ trung hoặc dài hạn thường từ 01 năm trở lên. Việc mua bán này được tiến hành ở thị trường sơ cấp khi người mua mua chứng khoán lần đầu từ những người phát hành, và ở thị trường thứ cấp khi có sự mua đi bán lại các chứng khoán đã được phát hành ở thị trường sơ cấp.
Như vậy xét về mặt hình thức, TTCK chỉ là nơi diễn ra các hoạt động trao đổi, mua bán, chuyển nhượng các loại chứng khoán, qua đó thay đổi các chủ thể nắm giữ chứng khoán. Nhưng xét về mặt bản chất thì: - TTCK là nơi tập trung và phân phối các nguồn tiết kiệm Thông qua các hoạt động của mình, TTCK giúp tập trung các nguồn tiết kiệm để phân phối lại cho những ai muốn sử dụng các nguồn tiết kiệm đó cho những ai muốn sử dụng các nguồn tiết kiệm theo giá mà người sử dụng sẵn sang trả và theo phán đoanh của thị trường về khả năng sinh lời từ dự án của người sử dụng. Kết quả của quá trình này là sự chuyển dịch từ tư bản sở hữu sang tư bản kinh doanh. - TTCK là định chế tài chính trực tiếp Trong TTCK, cả chủ thể cung và cầu vốn đều tham gia vào thị trường một cách trực tiếp.
Ngược với các tài trợ gián tiếp được thực hiện thông qua các trung gian tài chính, những người có vốn khi đủ điều kiện và môi trường tài chính, pháp lý. sẽ trực tiếp đầu tư và sản xuất kinh doanh không cần thông qua các trung gian tài chính mà chuyển vốn thông qua TTCK, một thị trường dẫn vốn trực tiếp từ người có vốn sang người cần vốn theo nguyên tắc đầu tư. 7 Như vậy, TTCK thực chất là quá trình vận động của tư bản tiền tệ. Các chứng khoán mua bán trên TTCK có thể đem lại thu nhập cho người nắm giữ nó sau một thời gian nhất định và được lưu thông trên TTCK theo giá cả thị trường, do đó bề ngoài nó được coi như là một tư bản hàng hóa.
Có thể nói, TTCK là nơi mua bán các quyền sở hữu về tư bản, là hình thức phát triển cao của nền sản xuất hàng hóa. Ngoài ra, nếu xét về nội dung, thị trường vốn thể hiện các quan hệ bản chất bên trong của quá trình mua bán các chứng khoán. TTCK là biểu hiện bên ngoài, là hình thức giao dịch vốn cụ thể. Các thị trường này không thể phân biệt, tách rời nhau mà nó là thống nhất và cùng phản ánh các quan hệ bên trong và bên ngoài của thị trường tư bản.
Vì vậy, xét về bản chất, hoạt động của TTCK phản ánh quan hệ trao đổi mua bán quyền sở hữu về tư liệu sản xuất, vốn, tiền mặt và các hoạt động này được thực hiện thông qua các chủ thể tham gia TTCK. Các chủ thể tham gia thị trường chứng khoán Các tổ chức và cá nhân tham gia TTCK được chia thành 04 nhóm sau: nhà phát hành, nhà đầu tư, các tổ chức kinh doanh chứng khoán và các tổ chức có liên quan đến chứng khoán. Nhà phát hành Nhà phát hành là các tổ chức thực hiện huy động vốn thông qua TTCK. Đây chính là các chủ thể cung cấp các chứng khoán - hàng hóa của TTCK.
Các nhà phát hành có thể là: - Chính phủ và chính quyền địa phương trong trường hợp các chủ thể này phát hành các trái phiếu chính phủ và trái phiếu địa phương. - Công ty trong trường hợp chủ thể này phát hành các cổ phiếu và trái phiếu công ty. - Các tổ chức tài chính trong trường hợp chủ thể này phát hành các công cụ tài chính như trái phiếu, chứng chỉ thụ hưởng. nhằm phục vụ cho hoạt động của họ.
Nhà đầu tư Nhà đầu tư là những người thực sự mua và bán chứng khoán trên TTCK. Nhà đầu tư có thể được chia làm 02 loại: nhà đầu tư cá nhân và nhà đầu tư có tổ chức, cụ thể như sau: - Các nhà đầu tư cá nhân là những người có vốn nhàn rỗi tạm thời, tham gia mua bán trên TTCK với mục đích tìm kiếm lợi nhuận. - Các nhà đầu tư có tổ chức (hay các định chế đầu tư) là các tổ chức thường xuyên mua bán chứng khoán với số lượng lớn trên thị trường với mục đích tìm kiếm lợi nhuận. Các tổ chức này có thể là: các công ty đầu tư, các công ty bảo hiểm, các quỹ lương hưu và các quỹ bảo hiểm xã hội và công ty tài chính (sự đa dạng của các tổ chức này phụ thuộc vào mức độ phát triển của thị trường tài chính và hành làng pháp lý của từng quốc gia).
Bên cạnh đó, các CTCK, các ngân hàng thương mại cũng có thể trở thành nhà đầu tư chuyên nghiệp khi họ mua chứng khoán cho chính mình. Các tổ chức kinh doanh chứng khoán Các tổ chức kinh doanh chứng khoán là người được pháp luật cho phép thực hiện các nghiệp vụ kinh doanh chứng khoán, bao gồm môi giới chứng khoán (nhận mua hộ và bán hộ để hưởng hoa hồng), bảo lãnh phát hành chứng khoán, tư vấn đầu tư chứng khoán, quản lý quỹ đầu tư chứng khoán, mua và bán chứng khoán cho chính mình để hưởng chênh lệch giá. Trong đó, có 02 loại hình tổ chức tham gia chính, bao gồm: - Công ty chứng khoán CTCK là những công ty hoạt động trong lĩnh vực chứng khoán có thể đảm nhận một hoạt nhiều trong số các nghiệp vụ chính bảo lãnh phát hành, môi giới, tự doanh, quản lý quỹ đầu tư và tư vấn đầu tư chứng khoán. Để có thể thực hiện mỗi nghiệp vụ trên, các CTCK phải đảm bảo được một số vốn nhất định và phải được cấp phép của cơ quan có thẩm quyền.
- Các ngân hàng thương mại 9 Theo quy định của từng quốc gia, các ngân hàng thương mại có thể sử dụng vốn tự có ở một mức độ nào đó để tăng và đa dạng hóa lợi nhuận thông qua đầu tư vào các chứng khoán. Một số nước yêu cầu ngân hàng thương mại muốn tham gia kinh doanh chứng khoán phải thành lập công ty con kinh doanh chứng khoán và thực hiện nghiệp vụ bảo lãnh phát hành. Các tổ chức có liên quan đến thị trường chứng khoán Các tổ chức có liên quan đến TTCK bao gồm: Cơ quan quản lý nhà nước, Sở giao dịch chứng khoán (SGDCK), hiệp hội các nhà kinh doanh chứng khoán, tổ chức lưu ký và thanh toán bù trừ chứng khoán, công ty dịch vụ máy tính chứng khoán, các tổ chức tài trợ chứng khoán và các công ty đánh giá hệ số tín nhiệm. Trong đó, vai trò của cơ quan quản lý nhà nước và SGDCK là đặc biệt quan trọng: - Cơ quan quản lý nhà nước Cơ quan quản lý nhà nước là chủ thể bảo đảm cho thị trường hoạt động theo đúng các quy định của pháp luật nhằm bảo vệ lợi ích của người đầu tư, bảo đảm việc mua bán chứng khoán được công bằng, công khai, tránh những tình trạng tiêu cực có thể xảy ra.
Cơ quan quản lý, giám sát TTCK được hình thành dưới nhiều mô hình hoạt động khác nhau tại mỗi quốc gia nhưng nhìn chung chủ thể này do chính phủ các nước thành lập để thực hiện chức năng quản lý của nhà nước đối với TTCK.