mở đầu sự nghiệp với những tác phẩm mang tính tự thuật, lấy đời sống và kinh nghiệm bản thân làm chất liệu, rồi với thời gian, tính chất này sẽ loãng dần, như Nguyên Hồng, Tô Hoài, Duyên Anh, Thanh Tâm Tuyền,. Lâm Chương trong một phỏng vấn trên tạp chí V¨n häc đã cho biết: “T«i th−êng viÕt tù truyÖn, phÇn h− cÊu rÊt Ýt. ChØ viÕt nh÷ng g× ®T tr¶i qua vµ ®T cã kinh nghiÖm. Kh«ng cã kinh nghiÖm, mµ viÕt theo t−ëng t−îng hoÆc nghe ng−êi kh¸c kÓ, th−êng lµ sai bÐt c¶…”.
Với một số tác giả, quá khứ như đối tượng của viÖc đặt lại vấn đề cho hôm nay hay ngày mai. Tự truyện là văn bản bám vào hiện thực; người viết truyện kể lại như sống lại quá khứ qua tâm tưởng và ký ức, cảm tính hay ý thức. Tự truyện tức kể lể chuyện cũ, chuyện đã xảy ra. Dù gì thì đó là của một con người có hữu thể, thực tính, đã sống thật, truyện có khi trọng tâm chỉ ở cuộc sống cá nhân người đó, cuộc đời hoặc nhân cách con người đó.
Trong tự truyện, cái Tôi này là cái Tôi văn chương, cái còn lại sau khi đã được văn chương gạt bỏ những bình thường của cuéc sèng. Mỗi truyện là một bản, một mảnh của tác phẩm, của người viết. Vai trò của người viết ở thể loại tự sự quan trọng vì vừa là nhân vật, nội dung, vừa là người sáng tạo. Và người viết sẽ dễ chứng tỏ tÝnh chÊt thành thật khi kể chuyện thời đã qua như những tiếp nối của hiện tại, như cộng những hiện tại đó lại! Bài toán có khi kết quả ngược lại!.
Có những tự sự trí thức như tác phẩm của Roland Barthes hay Jean-Paul Sartre, và có những tự sự chính trị như “Ngôc trung th−” hay “Phan Béi Ch©u niªn biÓu” (Phan Béi Ch©u), Nhưng tự truyện thành công là những tự sự tình cảm sống động, có khi êm đềm như những dòng lưu bút, có lúc sôi sục như những cuộc tình sôi nổi nhiêu khê, như những biến cố trong cuộc đời! Simone de Beauvoir có lần vào cuối đời đã tâm sự với Annie Ernaux : "Mục đÝch chÝnh của đời t«i cã thể chỉ là để th©n x¸c t«i, cảm xóc và tư duy t«i trở thành văn chương, cã nghĩa là c¸i g× đã tri thức được và một c¸ch tổng qu¸t, sự hiện hữu của t«i tan biến trong t©m trÝ và sự sống người kh¸c" [9, tr. Nếu phải phân biệt hai loại tự sự tiểu thuyết và tự sự hồi ký, thì “Đại học m¸u” của Hà Thúc Sinh, “C©u chuyÖn kÓ n¨m 2000” cña Bùi Đình Tấn và cả “Nh÷ng ngµy th¬ Êu” cña Nguyên Hồng đều thuộc tự sự hồi ký, viết là để kể cái gì; còn “Th¸p ký øc” (1998) và “Đªm Oakland và n hững truyện kh¸c” (2001) của LUAN VAN CHAT LUONG download14: add luanvanchat@agmail.com Phùng Nguyễn ở hải ngoại có thể xếp vào loại tự sự tiểu thuyết, sử dụng cái Tôi cho mục đích tiểu thuyết. Tiểu thuyết hóa cái Tôi, tiểu thuyết đời sống và con người tác giả; nghĩa là vay mượn dù chỉ phần nào. Tác giả chủ động trong vai người kể chuyện và là nhân vật chính - xưng "tôi" hoặc ngôi thứ ba hoặc cách khác - thể loại này Serge Doubrovsky là người tiªn phong với tác phẩm Fils (1977) ghi ở trang bìa trước roman mà ở trang bìa sau lại ghi autofiction với cắt nghĩa "Autobiographie? Non.
Fiction d’évènements et de faits strictement réels; si l’on veut, autofiction”(NghÜa lµ: “TiÓu sö −? Kh«ng.TiÓu thuyÕt biÕn cè vµ sù viÖc hoµn toµn cã thËt; nÕu muèn, hTy gäi lµ tù sù tiÓu thuyÕt) [9, tr. Doubrovsky còn là một nhà lý luận và phê bình văn chương nổi tiếng, phải chăng khi ông thử nghiệm thể loại sáng tác này, ông như muốn chính thức hóa khuynh hướng tự truyện (autobiographie) từng là mốt tiểu thuyết ở Âu Mỹ với Jean-Paul Sartre, Claude Simon, Simone de Beauvoir, Marguerite Duras, Philippe Solelrs,. Dĩ nhiên, hồi ký (memoirs / mémoires) và "chuyện đời tôi" (life story) không phải là những thể loại thuần văn chương. Ngoài ra, thể loại tiểu thuyết tự truyện vốn là một phản ứng lại khuynh hướng cấu trúc.
Ở đây, nhân vật và cuộc đời hắn như được viết lại! “Tự Truyện” (1997) của Đặng Phùng Quân được trình bày như một "phá thể tiểu thuyết". Đối với tác giả, đây là một đóng góp, tìm kiếm cái mới để đương đầu với cuộc sống; đồng thời tác giả như đòi hỏi người đọc phải quên quá khứ và lên đường với hành trang mới. Theo tác giả "như tất cả cuộc đổi mới, tiểu thuyết ph¸ thể hay tạo mọi quy ước về ng«n ngữ, quy phạm, tu từ, phong c¸ch, tư duy, nh©n vật, thế giới, khoa học" [54, tr. Nh− vËy, §Æng Phïng Qu©n ®· nªu lªn vai trò của tiểu thuyết đối với nhân sinh.
Mặt khác, khi tr×nh ®é cña ng−êi ®äc ph¸t triÓn cao h¬n, hä tìm thấy tự sự, tự phê của chính tác giả ngay trong tác phẩm và cả trong tác phẩm đã có lý thuyết văn chương của chính tác giả : Les Mots của Jean-Paul Sartre, Man Nương, Thiªn Sứ của Phạm Thị Hoài, Tự Truyện của Đặng Phùng Quân, v. Đối với Jean-Paul Sartre, sống hoặc kể chuyện sống, một trong hai, không thể là hai cùng một lúc, tuy nhiên Les Mots đã thành tự truyện với kỹ thuật tiểu thuyết! LUAN VAN CHAT LUONG download15: add luanvanchat@agmail.Cèt truyÖn vµ yÕu tè tù truyÖn trong cèt truyÖn cña tiÓu thuyÕt NguyÔn Kh¶i thêi kú ®æi míi: 1) Kh¸i niÖm cèt truyÖn ThuËt ng÷ “cèt truyÖn” cã néi hµm lµ sù ph¸t triÓn hµnh ®éng, tiÕn tr×nh c¸c sù viÖc, c¸c biÕn cè trong t¸c phÈm tù sù vµ kÞch, ®«i khi c¶ trong t¸c phÈm tr÷ t×nh.ChÝnh hÖ thèng biÕn cè (tøc cèt truyÖn) ®T t¹o ra sù vËn ®éng cña néi dung cuéc sèng ®−îc miªu t¶ trong t¸c phÈm.Cèt truyÖn t¹o ra mét tr−êng hµnh ®éng cho c¸c nh©n vËt vµ cho phÐp t¸c gi¶ thÓ hiÖn vµ lý gi¶i tÝnh c¸ch cña chóng.C¸i dÖt nªn cèt truyÖn lµ hµnh ®éng cña c¸c nh©n vËt (hµnh ®éng lµ sù thÓ hiÖn c¸c xóc c¶m, ý nghÜ, ý ®Þnh cña con ng−êi vµo c¸c hµnh vi, ho¹t ®éng, lêi nãi, cö chØ, nÐt mÆt.C¸c thµnh phÇn cña cèt truyÖn th−êng ®−îc nªu theo tiÕn tr×nh vËn ®éng cña c¸c sù kiÖn ®−îc miªu t¶ trong ®ã, tõ h×nh thµnh ®Õn kÕt thóc, gåm: th¾t nót, ph¸t triÓn hµnh ®éng(c¸c sù biÕn, cao trµo), më nót.Cèt truyÖn ®−îc x©y dùng b»ng nhiÒu biÖn ph¸p kÕt cÊu kh¸c nhau. Tr×nh tù th«ng b¸o víi ng−êi ®äc vÒ c¸c sù kiÖn diÔn ra, viÖc nhÊn m¹nh nh÷ng liªn hÖ bªn trong mang ý nghÜa vµ c¶m xóc gi÷a c¸c sù kiÖn – lµ ph¹m vi kÕt cÊu cèt truyÖn [1,tr. Nh− vËy cã thÓ thÊy r»ng ®Ó t×m ra yÕu tè tù truyÖn trong cèt truyÖn, chóng ta ph¶i xem xÐt ®Õn c¸c biÕn cè vµ sù ph¸t triÓn cña nã trong khi tù truyÖn.
2) Cèt truyÖn trong tiÓu thuyÕt cña NguyÔn Kh¶i: Cèt truyÖn cã thÓ hiÓu lµ: "Toµn bé c¸c biÕn cè, sù kiÖn ®−îc nhµ v¨n kÓ ra, lµ c¸i mµ ng−êi ®äc cã thÓ ®em kÓ l¹i”. NÕu hiÓu cèt truyÖn theo c¸ch truyÒn thèng ®ã th× cèt truyÖn trong t¸c phÈm NguyÔn Kh¶i sau 1978 th−êng Ýt biÕn cè vµ ®äc xong cã thÓ ®em kÓ l¹i ®−îc. NguyÔn Kh¶i lµ nhµ v¨n −a triÕt lý, ham lý gi¶i, gi¶i thÝch, thÝch kÓ h¬n thÝch t¶, t¸c phÈm trë thµnh n¬i "tranh luËn, trë thµnh n¬i "giao tiÕp ®èi tho¹i cña ®«ng ®¶o b¹n ®äc"(BÝch Thu) nªn cÇn ®Õn mét cèt truyÖn më. Cã khi t¸c phÈm chØ nh»m phôc vô cho mét ý ®å nghÖ thuËt nªn ngoµi c¸c sù kiÖn chÝnh, nhµ v¨n cßn thu n¹p thªm nhiÒu t×nh tiÕt phô ngÉu nhiªn, nªn cèt truyÖn th−êng kh«ng chÆt chÏ mµ th−êng rÊt láng lÎo.
NguyÔn Kh¶i th−êng lùa chän lo¹i cèt truyÖn sù kiÖn vµ cèt truyÖn "chuyÖn lång chuyÖn". Cèt truyÖn láng lÎo phï LUAN VAN CHAT LUONG download16: add luanvanchat@agmail.com hîp víi c¸ch viÕt mµ néi dung triÕt luËn lµ chñ yÕu trong s¸ng t¸c cña «ng giai ®o¹n nµy. Th«ng th−êng mét cèt truyÖn cã: tr×nh bµy, khai ®o¹n (th¾t nót), ph¸t triÓn, ®Ønh ®iÓm (cao trµo) vµ kÕt thóc (më nót) nh−ng víi NguyÔn Kh¶i, ng−êi kÓ kh«ng quan t©m tíi mét cèt truyÖn ®Çy ®ñ nh− vËy mµ th−êng chó ý ®Õn sù kiÖn ®Ó lý gi¶i, c¾t nghÜa, minh ho¹ cho mét vÊn ®Ò mµ ng−êi kÓ chuyÖn ®−a ra. §ã lµ mét cèt truyÖn hoµn toµn cã sù kiÖn mµ kh«ng cã biÕn cè, c¸c sù kiÖn t×nh tiÕt cø ®an cµi ®Çy ngÉu høng, ngÉu nhiªn kh«ng theo mét m¹ch, mét tuyÕn nhÊt ®Þnh.
§©y lµ mét h×nh thøc cèt truyÖn më. NÕu so s¸nh NguyÔn Kh¶i víi c¸ch x©y dùng t¸c phÈm theo kiÓu chuyÖn kh«ng cã chuyÖn cña Ma V¨n Kh¸ng,. th× mçi ng−êi cã mét nÐt riªng, kh¸ ®Æc s¾c. ë nh÷ng t¸c phÈm cña Ma V¨n Kh¸ng, cèt truyÖn sù kiÖn biÕn cè Ýt víi nh÷ng "Heo may giã léng, ngÉu sù".
Cßn víi NguyÔn Kh¶i næi bËt víi kiÓu cèt truyÖn nhiÒu sù kiÖn. Khi nhµ v¨n muèn kh¾c ho¹ mét nh©n vËt nµo ®ã th× ng−êi kÓ tËp trung c¸c sù kiÖn, t×nh tiÕt råi kÓ l¹i liªn tiÕp lµm næi bËt mét kiÓu ng−êi, mét lèi sèng mµ kh«ng ®Æt nh©n vËt vµo nh÷ng biÕn cè gay cÊn ®Ó nh©n vËt tù béc lé hÕt tÝnh c¸ch, hµnh vi cña m×nh. Trong t¸c phÈm cña NguyÔn Kh¶i, ta th−êng kh«ng t×m thÊy nh÷ng b−íc ngoÆt, nh÷ng "th¾t nót", "cëi nót" cña truyÖn. Tiªu biÓu cho lo¹i cèt truyÖn nµy lµ: “GÆp gì cuèi n¨m”, “ §iÒu tra vÒ mét c¸i chÕt”.
ë tiÓu thuyÕt "GÆp gì cuèi n¨m" th× tÊt c¶ c¸c sù kiÖn ®Òu ®−îc diÔn ra trong bµn tiÖc cuèi n¨m nh»m bµn luËn, triÕt lý vµ kh¼ng ®Þnh xu h−íng tÊt yÕu cña cuéc sèng. Ngoµi bµ Hoµng lµ nh©n vËt chÝnh th× cßn bao lµ ng−êi c¶ chiÕn th¾ng hay chiÕn b¹i dï cè chÊp hay chÊp nhËn còng kh«ng thÓ ng¨n c¶n b¸nh xe cña lÞch sö. §ã lµ vÊn ®Ò chÝnh mµ t¸c gi¶ muèn ®−a ra vµ tÊt c¶ c¸c sù kiÖn trong t¸c phÈm lµ nh»m minh chøng cho ®iÒu ®ã. Bªn c¹nh ®ã lµ c¸c truyÖn “N¾ng chiÒu”, “L¹c thêi”.
®Òu cã cïng mét kiÓu cèt truyÖn nh− vËy. KiÓu cèt truyÖn nhiÒu t×nh tiÕt, sù kiÖn mµ Ýt cã biÕn cè, ng−êi kÓ cã thÓ t¹t ngang triÕt lý, lý sù hay kÕt luËn mét ®iÒu g× ®ã mét c¸ch tho¶i m¸i Ýt bÞ gß bã h¬n. Song kiÓu cèt truyÖn më nh− vËy ®ßi hái ng−êi viÕt ph¶i cã kinh nghiÖm giµ dÆn, giµu vèn sèng vµ vèn hiÓu biÕt phong phó míi cã thÓ chØ cÇn kÓ kh«ng cÇn t¶ cô thÓ, tØ mØ mµ vÉn thuyÕt phôc ®−îc ng−êi ®äc. §ã lµ mét kh¶ n¨ng lín cña NguyÔn Kh¶i.
LUAN VAN CHAT LUONG download17: add luanvanchat@agmail.com TruyÖn kh«ng biÕn cè, kh«ng m©u thuÉn còng lµ c¸ch t¸c gi¶ Th¹ch Lam tõng thµnh c«ng. Song ë NguyÔn Kh¶i l¹i cã thªm sù triÕt lý, tranh luËn, gi¶i thÝch lµm s«i næi cèt truyÖn h¬n.