CHƯƠNG 1: KHÁI LƯỢC VỀ YẾU TỐ KÌ ẢO VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN HUY THIỆP 1.1 Khái lược về yếu tố kì ảo Trải qua một chặng đường phát triển, cái kì ảo đã và đang dần khẳng định được vị trí của mình trong dòng chảy chung của văn học. Tuy nhiên, cũng giống như rất nhiều những khái niệm khác trong văn học nghệ thuật, việc định nghĩa và đi tìm nguồn gốc của cái kì ảo không phải là việc làm đơn giản. Đặc biệt, với những khái niệm được cho là “hóc búa” thì câu trả lời chính xác lại càng khó khăn hơn bao giờ hết. Nhưng nếu ta miệt mài nghiên cứu với một thái độ khoa học nghiêm túc thì mọi khái niệm cũng có thể hiểu được về mặt bản chất.
Tương tự như vậy, khi nghiên cứu yếu tố kì ảo trong truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp một thao tác đầu tiên và không thể thiếu đó là tìm hiểu lí thuyết cái kì ảo trên cơ sở tổng thuật các ý kiến nghiên cứu từ trước về khái niệm này.1 Yếu tố kì ảo trong văn học “Văn học kì ảo có tự bao giờ? Lịch sử tồn tại của nó dài hay ngắn, nó còn trẻ hay đã già? Đây chính là vấn đề không tìm thấy sự đồng thuận trong ý kiến của giới nghiên cứu” [79]. Có lẽ vì thế, mọi công trình nghiên cứu về văn học kì ảo luôn trở nên hấp dẫn đối với giới nghiên cứu văn học thực thụ hơn bao giờ hết. Nhưng một thực tế khẳng định rằng, trước khi văn học viết được hình thành, khi mà thế giới siêu nhiên vẫn là sức mạnh thần bí và quyền năng nhất chi phối tư duy và đời sống con người thì cái kì ảo là yếu tố có mặt nhiều nhất trong hầu hết các sáng tác dân gian từ thần thoại, truyền thuyết đến truyện cổ tích. Đối với những sáng tác ấy, các tác giả dân gian đã phản ánh hiện thực qua cái nhìn chân thực từ góc độ tư duy lúc bấy giờ.
Đầu tiên, đối với truyện thần thoại đó là những sáng tác chân thực, phản ánh tư duy của con người đối với thế giới. Tác phẩm là sáng tạo của trí tưởng tượng tập thể toàn dân, phản ánh khái quát khóa hiện thực dưới dạng những vị thần được nhân cách hóa hoặc những sinh thể có linh hồn. Lúc bấy giờ, trong suy nghĩ của họ, thần thánh là những nhân vật có thật, tồn tại thật trong đời sống chứ không phải là kì ảo, LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com do con người tưởng tượng và xây dựng thành những hình tượng nghệ thuật. Đến truyện cổ tích thì những nhân vật được coi là kì ảo lại phản ánh niềm tin vào thế giới ngoài vật chất và phản ánh ước mơ của con người vào thế giới đó.
Chính vì vậy, yếu tố kì ảo đã bao trùm lên toàn bộ tác phẩm văn học dân gian. Hầu hết các truyện dân gian đều nói về thần thánh, ma quỷ, như trong thần thoại đó là cuộc sống và sức mạnh của các vị thần, truyền thuyết và truyện cổ tích thường là về nguồn gốc tự nhiên và con người, về thế giới thần tiên. Các nhân vật trong truyện thường là nhân vật không có thực hoặc nếu có thực trong lịch sử thì cuộc đời lại được các tác giả dân gian hư cấu hoàn toàn như tiên, bụt, Thượng đế, các vị thần trong thần thoại Hi Lạp… Có thể nói, những sáng tác dân gian kể trên chính là nơi manh nha yếu tố kì ảo trong văn học. Tuy rằng chính những người sáng tạo ra nó lúc bấy giờ chưa nhận thức được nó có là kì ảo hay không, và thậm chí chưa hình thành khái niệm này, nhưng theo thời gian con người đã được nhận thức, đánh giá, sàng lọc và sử dụng trong các giai đoạn văn học sau này thành yếu tố kì ảo trong văn học.
Ngay sau khi thoát khỏi tư duy thần thoại, sáng tác nên những câu chuyện cổ tích, thì con người đã có ý thức về tính hiện thực và ít nhiều đối lập tính hiện thực với những cái được cho là “không thể xảy ra”. Theo đó, tác giả sáng tác ra những tác phẩm bằng trí tưởng tượng đã bắt đầu chú ý đến khái niệm “kì ảo”. Nhìn vào dòng chảy văn học, lịch sử của cái kì ảo bước từ thế giới cổ đại trong các sáng tác dân gian sang những tác phẩm của văn học viết với tư cách là một yếu tố nghệ thuật bắt đầu từ khoảng nửa cuối thế kỉ XVI. Trong nền văn học thế giới, yếu tố kì ảo đã thâm nhập vào hàng loạt các sáng tác của các nhà văn có tên tuổi như Maupassant, Shakespeare, Henry Jame, Hoffmann, Poe, Kafka, Georges Bataille, Gautier, Balzac, Prosper Mérimée, Hugo, Flaubert, Cazotte, Gogol… Những sáng tác đó đều mang trong mình yếu tố kì ảo với những màu sắc khác nhau như: Hoffman với tập truyện ngắn vô danh bằng tiếng Đức Fantasiestuke được dịch với nhan đề Những truyện kể kì ảo; Prosper Mérimée với tác phẩm Nàng Vệ Nữ ở Ille; Poe với hàng loạt truyện ngắn bàn về khoa học nhưng kết thúc bao giờ cũng là sự lùi bước của tư duy khoa học trước những điều siêu nhiên thần bí không thể lí giải nổi (với Đảo LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiên, Con mèo đen, Kỉ niệm của Ô.Bedloe…); Cazotte với Yêu quái si tình đã xây dựng Alvare nhân vật chính của tác phẩm sống chung với con yêu nữ mà anh ta tin là ma quỷ, là đại diện của thế giới bên kia và Alvare lưỡng tự, tự hỏi không biết đó là thực hay mơ; Với Con đầm pich, Puskin mang yếu tố của truyện dân gian hay như nhóm truyện bí ẩn của Turgene lại hướng tới kinh nghiệm nghệ thuật của văn học lãng mạn thông qua các hình thức hoang đường của cốt truyện; Hoá thân của Kafka, biến cố siêu nhiên được thuật lại ngay trong câu đầu tiên của văn bản: “Một buổi sáng, tỉnh khỏi một giấc mơ bồn chồn bất an, Grégoire Samsa thức dậy, hóa thành một con sâu thực sự trong giường của mình” [119; 203]… Và rất nhiều tác phẩm trên thế giới được các giả đặc biệt lưu tâm đến sự phát triển của hành động, sự mập mờ các chi tiết giữa hư và thực, sự lưỡng lự của nhân vật bị chìm ngập trong các trạng thái truyện kể như: Odyssée, Truyện Mười ngày, Don Quichotte, Cái mũi, Horla,… tất cả đều có những yếu tố kì ảo dù ở những mức độ đậm nhạt khác nhau.
Có thể nói nền văn học của bất kỳ dân tộc nào cũng có một dòng truyện kì ảo xuất hiện khá sớm, bắt nguồn từ những ảnh hưởng của nền văn học, tín ngưỡng chung và riêng trong khu vực và cả những truyền thống folklore lâu đời của đất nước mình. Ở các nước phương Đông đặc biệt là Trung Quốc và Việt Nam, yếu tố kì ảo không còn quá mới mẻ và xa lạ, tiêu biểu nhất cho nhóm tác phẩm này trong giai đoạn văn học trung đại với sự xuất hiện tác phẩm Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh, ra đời vào đầu nhà Thanh (cuối thế kỷ XVII). Bộ truyện này được coi là một kì thư và được đánh giá là đỉnh cao của tiểu thuyết văn ngôn thời cổ đại. Tác phẩm dựa trên cơ sở tập Liêu trai chí dị - Hội hiệu hội chú hội bình do Trung Hoa thư cục Thượng Hải biên tập và ấn hành.
Đây là tập truyện kể trong dân gian được tác giả sáng tác như một sự ghi chép những câu chuyện có thật, các nhân vật đan xen nhau giữa người thực và hồn ma, tiên nữ, những câu chuyện kể rất li kì, ma quái, trong đó sử dụng nhiều mô típ tình yêu giữa người và ma. Tương tự như văn học Trung Hoa, tại Việt Nam, các câu chuyện có sử dụng yếu tố kỳ ảo từ xưa đã trở thành niềm say mê của người đọc nhiều thế hệ. Nhà văn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kể chuyện lạ, dùng cái kỳ ảo, khác thường như những biện pháp nghệ thuật để phúng dụ răn đời và cũng để hấp dẫn, lôi cuốn người đọc. Nối tiếp văn học dân gian, trong giai đoạn văn học trung đại Việt Nam, xuất hiện khá nhiều tác phẩm mang yếu tố kì ảo như Lĩnh Nam Chích quái (là một tập hợp các truyền thuyết và cổ tích dân gian Việt Nam), Việt Điện u linh (là một tập hợp các truyền thuyết về các vị thần linh Việt Nam ở vào thời xa xưa) cuối thời nhà Trần mang màu sắc thiền vị Phật giáo.
Đặc biệt là Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ, xuất hiện vào thế kỉ XVI mang màu sắc kì ảo đặc trưng. Tác phẩm phản ánh sâu sắc hiện thực thế kỷ XVI của Việt Nam khi tình hình xã hội không còn ổn định như thế kỷ trước, mâu thuẫn giai cấp trở nên gay gắt, quan hệ xã hội bắt đầu phức tạp, các tầng lớp xã hội phân hóa mạnh mẽ, trật tự phong kiến lung lay, đất nước bị các tập đoàn phong kiến chia cắt, cuộc sống không yên ổn, nhân dân điêu đứng, cơ cực… Bởi vậy, thông qua các nhân vật thần tiên, ma quái, tinh loài vật, cây cỏ trong Truyền kì mạn lục, tác giả Nguyễn Dữ muốn gửi gắm ý tưởng phê phán nền chính sự rối loạn, vua chúa hôn ám, bè tôi thoán đoạt, bọn gian hiểm nịnh hót triều đình… Kết quả là người dân lương thiện, đặc biệt là phụ nữ phải chịu nhiều đau khổ. Tác phẩm không chỉ dừng ở việc vạch trần chế độ chính trị đen tối, hủ bại, đả kích hôn quân bạo chúa mà còn bênh vực quyền sống của con người như tình yêu trai gái, hạnh phúc lứa đôi, tình nghĩa vợ chồng… Tuy đã xuất hiện từ lâu trong lịch sử văn học nhân loại nhưng yếu tố kì ảo chưa bao giờ đứt đoạn. Chỉ có điều tần số xuất hiện, ý nghĩa biểu hiện, quan niệm về cái kì ảo ở mỗi thời kỳ lại khác nhau.
Do đó, “yếu tố kì ảo cũng bắt nguồn từ những tiền đề, cơ sở tâm lý, xã hội nhất định. Những yếu tố này có tác động trở lại với quan niệm về cái kì ảo của người cầm bút và diện mạo của nó trong nền văn học ở từng quốc gia” [30]. Chính vì vậy, một thời gian dài, yếu tố kì ảo vắng bóng trên thi đàn văn học Việt Nam và thay vào đó là dòng văn học hiện thực với bút pháp tả thực lên ngôi.