Khóa luận các yếu tố ảnh hưởng khả năng sinh lời DN sản xuất niêm yết 2019-2023 - ĐH Huế

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của các công ty sản xuất niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2019-2023.

• Tác giả: Hoàng Tuyết Nhi
• Người hướng dẫn: ThS. Hoàng Hạnh Nguyên
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của các công ty sản xuất: Bằng chứng thực nghiệm tại các công ty được niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam
• Loại tài liệu: Khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng quan khả năng sinh lời DN sản xuất niêm yết 2019 2023

Giai đoạn 2019-2023 ghi nhận nhiều biến động lớn đối với nền kinh tế Việt Nam. Các doanh nghiệp sản xuất niêm yết đối mặt áp lực từ đại dịch và gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Khả năng sinh lời là thước đo quyết định sức khỏe tài chính và giá trị thị trường của doanh nghiệp. Hai thước đo phổ biến nhất là tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản ROA và tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu ROE. Các chỉ tiêu này phản ánh hiệu quả khai thác nguồn lực vật chất và tài chính. Thị trường chứng khoán đòi hỏi tính minh bạch cao về báo cáo tài chính. Doanh nghiệp duy trì lợi nhuận ổn định sẽ thu hút dòng vốn đầu tư dài hạn. Ngược lại, lợi nhuận sụt giảm làm tăng chi phí huy động vốn. Các doanh nghiệp sản xuất thường sở hữu lượng lớn tài sản cố định và hàng tồn kho. Điều này tạo ra đặc thù riêng biệt trong việc quản lý chi phí vận hành. Hiệu quả kinh doanh phụ thuộc vào khả năng kiểm soát giá vốn hàng bán. Việc phân tích khả năng sinh lời giai đoạn này giúp nhận diện rõ các động lực then chốt. Dữ liệu thực nghiệm là cơ sở quan trọng cho nhà quản trị và nhà đầu tư đưa ra quyết định tối ưu.

1.1. Thước đo hiệu quả sinh lời ROA và ROE

Chỉ số ROA đo lường lượng lợi nhuận tạo ra trên mỗi đồng tài sản. Chỉ số này phản ánh năng lực chuyển hóa tài sản thành thu nhập ròng. Một tỷ lệ ROA cao khẳng định bộ máy quản lý vận hành tài sản tối ưu. Trong khi đó, ROE thể hiện mức sinh lời trên vốn góp của cổ đông. Chỉ số ROE thu hút sự quan tâm trực tiếp từ giới đầu tư chứng khoán. Doanh nghiệp sản xuất cần cân bằng giữa hai thước đo này. Việc lạm dụng đòn bẩy tài chính có thể phóng đại ROE trong ngắn hạn. Tuy nhiên, rủi ro vỡ nợ tiềm ẩn sẽ gia tăng đáng kể. Nhà phân tích luôn kiểm tra đồng thời cả ROA và ROE để đánh giá thực chất năng lực tài chính.

1.2. Môi trường kinh doanh sản xuất 2019 2023

Từ năm 2019 đến 2023, doanh nghiệp sản xuất niêm yết đối mặt thử thách phức tạp. Năm 2020 và 2021 chứng kiến dịch bệnh làm đứt gãy nguồn cung ứng nguyên liệu. Chi phí logistics và giá nguyên vật liệu đầu vào tăng vọt. Đến giai đoạn 2022-2023, lãi suất ngân hàng tăng nhanh và sức mua tiêu dùng suy giảm. Lạm phát tại các thị trường xuất khẩu lớn gây áp lực lên đơn hàng. Doanh nghiệp sản xuất buộc phải cơ cấu lại chi phí để duy trì biên lợi nhuận. Sự phục hồi không đồng đều giữa các nhóm ngành sản xuất công nghiệp. Khả năng ứng phó linh hoạt quyết định trực tiếp khả năng tồn tại và phục hồi lợi nhuận.

II. Phân tích yếu tố tác động khả năng sinh lời DN sản xuất niêm yết

Kết quả phân tích thực nghiệm chỉ ra nhiều biến số tài chính tác động mạnh đến khả năng sinh lời. Đòn bẩy tài chính thể hiện qua tỷ lệ nợ trên tổng tài sản có tương quan âm với ROA và ROE. Chi phí lãi vay gia tăng làm hao mòn lợi nhuận ròng của các đơn vị dùng nợ cao. Ngược lại, quy mô doanh nghiệp mang lại lợi thế cạnh tranh nhất định nhờ kinh tế theo quy mô. Các tập đoàn sản xuất lớn tiếp cận vốn vay và nguồn nguyên liệu giá tốt hơn. Tuy nhiên, quy mô quá lớn cũng phát sinh chi phí quản lý cồng kềnh. Tốc độ tăng trưởng doanh thu duy trì tương quan dương với cả hai chỉ tiêu sinh lời. Mức độ tác động này cho thấy doanh thu tăng giúp hấp thụ bớt chi phí cố định. Đáng chú ý, số ngày một vòng quay hàng tồn kho có tương quan nghịch rõ rệt với ROA và ROE. Chu kỳ tồn kho kéo dài khiến vốn ứ đọng và đội chi phí lưu kho bãi. Trong khi đó, khả năng thanh toán ngắn hạn có tương quan dương với ROA nhưng tác động yếu đến ROE. Mô hình kiểm định chứng minh các biến độc lập không gặp hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.

2.1. Rủi ro đòn bẩy tài chính và chi phí lãi vay

Hệ số nợ cao tạo ra rủi ro thanh khoản lớn cho doanh nghiệp sản xuất. Theo lý thuyết của Miller và Modigliani, nợ mang lại tấm chắn thuế nhất định. Dẫu vậy, khi tỷ lệ nợ vượt ngưỡng an toàn, chi phí tài chính sẽ tăng vọt. Kết quả nghiên cứu giai đoạn 2019-2023 cho thấy hệ số tương quan âm giữa nợ và tỷ suất lợi nhuận. Cụ thể, tỷ lệ nợ trên tổng tài sản tương quan âm với ROA (-0,1037) và ROE (-0,0573). Áp lực trả lãi làm giảm lợi nhuận ròng khi doanh thu chậm lại. Doanh nghiệp phụ thuộc nợ ngắn hạn chịu tổn thương nặng khi lãi suất biến động. Cấu trúc vốn thiếu an toàn làm xói mòn sức mạnh tài chính.

2.2. Vòng quay hàng tồn kho và tính thanh khoản

Hàng tồn kho chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu tài sản doanh nghiệp sản xuất. Dữ liệu thực nghiệm phản ánh số ngày một vòng quay tồn kho tương quan âm rất mạnh với ROA (-0,1736) và ROE (-0,3570). Khi hàng hóa chậm luân chuyển, dòng tiền kinh doanh bị đóng băng. Doanh nghiệp phải gánh thêm chi phí lưu kho, bảo quản và khấu hao hàng ứ đọng. Ngược lại, khả năng thanh toán ngắn hạn duy trì mức tương quan dương với ROA (0,1466). Tính thanh khoản tốt giúp đơn vị duy trì chuỗi cung ứng liên tục và chớp cơ hội chiết khấu. Tuy nhiên, thanh khoản dư thừa không thúc đẩy ROE nếu dòng vốn không được tái đầu tư hiệu quả.

III. Giải pháp nâng cao khả năng sinh lời DN sản xuất niêm yết

Để cải thiện năng lực sinh lời, doanh nghiệp sản xuất cần triển khai hệ thống giải pháp tài chính đồng bộ. Trọng tâm hàng đầu là tái cấu trúc nợ vay nhằm giảm thiểu chi phí tài chính. Doanh nghiệp cần xác định ngưỡng đòn bẩy an toàn để bảo vệ biên lợi nhuận ròng. Việc thay thế các khoản vay ngắn hạn lãi suất cao bằng vốn dài hạn giúp hạ áp lực thanh khoản. Song song với đó, việc chuẩn hóa quy trình quản trị chuỗi cung ứng là điều bắt buộc. Doanh nghiệp phải rút ngắn số ngày luân chuyển hàng tồn kho thông qua mô hình sản xuất tinh gọn. Mô hình Just-in-Time hỗ trợ cắt giảm lượng dự trữ dư thừa và giảm phí lưu kho bãi. Ngoài ra, việc mở rộng quy mô cần gắn liền với hiệu quả quản trị vận hành. Doanh nghiệp không nên mở rộng dàn trải vượt quá năng lực kiểm soát chi phí. Tăng trưởng doanh thu phải đi kèm với việc kiểm soát giá vốn hàng bán. Việc ứng dụng công nghệ số vào giám sát sản xuất hỗ trợ giảm tỷ lệ phế phẩm. Các chiến lược này tạo nền tảng vững chắc để tối ưu hóa ROA và ROE bền vững.

3.1. Tối ưu hóa cấu trúc vốn và chi phí tài chính

Doanh nghiệp cần thiết lập cơ cấu vốn mục tiêu phù hợp với chu kỳ kinh doanh ngành sản xuất. Tỷ lệ đòn bẩy tài chính phải được duy trì ở mức cân bằng giữa lợi ích thuế và rủi ro phá sản. Bộ phận tài chính cần chủ động đàm phán cơ cấu lại kỳ hạn trả nợ. Doanh nghiệp nên đa dạng hóa nguồn tài trợ thông qua phát hành cổ phiếu hoặc trái phiếu chuyển đổi. Việc giảm bớt phụ thuộc vào vay nợ ngân hàng ngắn hạn giúp ổn định dòng tiền trước biến động lãi suất. Quản trị tốt chi phí lãi vay trực tiếp bảo vệ lợi nhuận ròng và cải thiện tỷ số sinh lời ROE cho cổ đông.

3.2. Quản trị vòng quay hàng tồn kho và vốn lưu động

Tăng tốc độ vòng quay hàng tồn kho là giải pháp mấu chốt để nâng cao chỉ số ROA. Doanh nghiệp cần ứng dụng hệ thống phần mềm quản lý kho ERP hiện đại. Công nghệ giúp dự báo chính xác nhu cầu thị trường và giảm thiểu lượng hàng chậm luân chuyển. Doanh nghiệp sản xuất cần thanh lý kịp thời nguyên vật liệu tồn đọng lâu ngày để thu hồi tiền mặt. Việc duy trì số ngày một vòng quay tồn kho ở mức thấp giúp giải phóng vốn lưu động. Doanh nghiệp có thể tận dụng nguồn tiền nhàn rỗi để giảm bớt nợ vay ngắn hạn. Nhờ đó, hiệu quả hoạt động kinh doanh được củng cố rõ rệt.

IV. Kết luận về việc quản trị khả năng sinh lời DN sản xuất niêm yết

Nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời DN sản xuất niêm yết 2019-2023 mang lại nhiều hàm ý quản trị sâu sắc. Khả năng sinh lời không chỉ phản ánh kết quả trong quá khứ mà còn quyết định sự phát triển bền vững của doanh nghiệp. Ban giám đốc doanh nghiệp cần duy trì kỷ luật tài chính nghiêm ngặt. Việc mở rộng quy mô sản xuất phải gắn liền với năng lực giải phóng hàng tồn kho và kiểm soát nợ vay. Đối với các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán, việc đánh giá doanh nghiệp đòi hỏi góc nhìn toàn diện. Nhà đầu tư không nên chỉ nhìn vào tốc độ tăng trưởng doanh thu ngắn hạn. Việc xem xét kỹ chỉ số vòng quay tồn kho và tỷ số nợ giúp nhận diện các rủi ro tiềm ẩn. Các tổ chức tín dụng cũng có thể sử dụng kết quả này để đánh giá hồ sơ cấp vốn. Mô hình quản trị cân bằng giữa an toàn tài chính và hiệu quả vận hành là chìa khóa then chốt. Thực thi đồng bộ các chính sách tài chính giúp doanh nghiệp sản xuất Việt Nam nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường vốn.

4.1. Ứng dụng thực tiễn cho nhà quản trị doanh nghiệp

Nhà quản trị cần tích hợp chỉ số tài chính vào kế hoạch vận hành hàng tháng. Thay vì chỉ theo đuổi tăng trưởng doanh thu, doanh nghiệp cần chú trọng biên lợi nhuận ròng. Việc theo dõi chặt chẽ vòng quay tồn kho giúp giảm tải áp lực dòng tiền. Nhà điều hành nên định kỳ rà soát các hợp đồng vay vốn để tái cơ cấu kỳ hạn nợ. Việc kiểm soát đòn bẩy tài chính ở mức hợp lý bảo vệ doanh nghiệp khi thị trường đảo chiều. Ngoài ra, ban lãnh đạo cần đào tạo đội ngũ quản lý về nhận thức chi phí vốn. Quản trị tinh gọn và linh hoạt là chìa khóa gia tăng hiệu quả sử dụng tài sản trong dài hạn.

4.2. Khuyến nghị chiến lược cho nhà đầu tư chứng khoán

Nhà đầu tư chứng khoán cần phân tích cấu trúc tài chính trước khi ra quyết định giải ngân. Việc lựa chọn cổ phiếu sản xuất cần ưu tiên các đơn vị có tỷ số nợ thấp và thanh khoản ổn định. Vòng quay hàng tồn kho nhanh là tín hiệu rõ nét về sức cạnh tranh của sản phẩm. Nhà đầu tư nên thận trọng với các công ty tăng quy mô nóng bằng nợ vay cao. Trong bối cảnh lãi suất biến động, các doanh nghiệp có dòng tiền tự do dồi dào luôn duy trì ROE vượt trội. Phân tích kết hợp giữa ROA, ROE và đòn bẩy tài chính giúp hạn chế rủi ro thua lỗ và tối ưu lợi nhuận đầu tư.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Khả năng sinh lời là chỉ tiêu phản ánh kết quả và hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh, giữ vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp trong cơ chế thị trường. Trong bối cảnh Việt Nam hội nhập kinh tế quốc tế thông qua các hiệp định thương mại tự do như CPTPP, EVFTA và RCEP cùng dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), các doanh nghiệp sản xuất trong nước đứng trước áp lực cạnh tranh gay gắt từ các tập đoàn đa quốc gia có tiềm lực tài chính và công nghệ vượt trội. Giai đoạn 2017–2019, chỉ số nhà quản trị mua hàng (PMI) ngành sản xuất Việt Nam duy trì trên ngưỡng 50 điểm, phản ánh sự tăng trưởng tích cực. Tuy nhiên, khi đại dịch Covid-19 bùng phát, chuỗi cung ứng bị gián đoạn, nhu cầu thị trường suy giảm và các biện pháp giãn cách xã hội đã tác động nghiêm trọng đến hoạt động chế tạo. Chỉ số PMI có thời điểm giảm sâu xuống mức 32,7 điểm (tháng 3/2020) và 45,1 điểm (tháng 7/2021) trước khi phục hồi trở lại mức 52,1 điểm vào tháng 10/2021.

Tính đến cuối năm 2024, số lượng doanh nghiệp sản xuất niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán Thành phố Hồ Chí Minh (HOSE) và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) đạt lần lượt 133 và 102 doanh nghiệp. Mặc dù số lượng doanh nghiệp tăng nhanh, các nghiên cứu thực nghiệm trước đây tại Việt Nam chủ yếu tiếp cận trên phạm vi toàn thị trường hoặc đa ngành mà chưa đi sâu phân tích đặc thù riêng của các công ty ngành sản xuất. Do đó, việc xác định các nhân tố chi phối khả năng sinh lời của nhóm doanh nghiệp này là yêu cầu thực tiễn cấp bách.

Câu hỏi nghiên cứu của khóa luận được đặt ra là: "Các yếu tố nào ảnh hưởng đến khả năng sinh lợi của các công ty sản xuất tại Việt Nam và mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đó đến khả năng sinh lợi của các công ty sản xuất tại Việt Nam là như thế nào?"

Mục tiêu chung của nghiên cứu là xác định các yếu tố ảnh hưởng và đo lường mức độ tác động của chúng đến khả năng sinh lời của các doanh nghiệp sản xuất niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam giai đoạn 2019–2023, từ đó đề xuất các khuyến nghị phù hợp. Ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể bao gồm:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về khả năng sinh lợi của các công ty sản xuất.
2. Phân tích, đo lường mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến khả năng sinh lời của các công ty sản xuất tại Việt Nam.
3. Đề xuất, khuyến nghị các giải pháp nâng cao khả năng sinh lợi cho các công ty ngành sản xuất tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu là các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lời của các doanh nghiệp sản xuất niêm yết. Phạm vi không gian giới hạn tại hai sở giao dịch chứng khoán HOSE và HNX; phạm vi thời gian thu thập dữ liệu kéo dài 5 năm, từ năm 2019 đến năm 2023.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Về cơ sở lý luận, khóa luận tiếp cận khái niệm khả năng sinh lời theo quan điểm phân tích báo cáo tài chính của PGS. TS Nguyễn Năng Phúc (2011), xác định đây là chỉ tiêu phản ánh mức lợi nhuận thu được trên một đơn vị chi phí, yếu tố đầu vào hoặc đầu ra. Các chỉ tiêu tài chính cơ bản gồm tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE), tỷ lệ hoàn vốn đầu tư (ROI), tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu (ROS) và tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA). Về mặt lý thuyết cấu trúc vốn, nghiên cứu vận dụng lý thuyết Miller và Modigliani (1963) có tính đến thuế thu nhập doanh nghiệp và lý thuyết Đánh đổi (Trade-off Theory) của DeAngelo và Masulis (1980) để giải thích sự đánh đổi giữa lợi ích lá chắn thuế từ nợ vay với chi phí kiệt quệ tài chính và chi phí đại diện.

Nghiên cứu kế thừa khung phân tích và kết quả từ các công trình trong nước (Lê Thị Phương Vy và Phan Thị Bích Nguyệt, 2017; Phạm Lê Thông và cộng sự, 2019; Lê Thanh Huyền, 2020; Nguyễn Thị Liên Hương và cộng sự, 2023) cũng như quốc tế (Swagatika Nanda và Ajaya Kumar Panda, 2018; Novia Vetty Syahbandar và Nanik Lestari, 2023; Mohammad Fawzi Shubita và Jaafer Maroof Alsawalha, 2012; Matthijs C.T. Kant, 2018; Bolek và Wiliński, 2011, 2012). Dựa trên cơ sở đó, tác giả xây dựng mô hình hồi quy tuyến tính đa biến với dữ liệu bảng (panel data) dạng tổng quát:

$$PROFITABILITY_{i,t} = \alpha + \beta_1 IPCday_{i,t} + \beta_2 TANGIBILITY_{i,t} + \beta_3 LIQUIDITY_{i,t} + \beta_4 LEVERAGE_{i,t} + \beta_5 FIRM\text{ }SIZE_{i,t} + \beta_6 GROWTH_{i,t} + \beta_7 GDP_{i,t} + e_{i,t}$$

Hệ thống biến số và phương pháp đo lường được tổng hợp cụ thể như sau:

Loại biến	Tên biến	Ký hiệu	Phương pháp đo lường
Phụ thuộc	Tỷ suất lợi nhuận trên tổng tài sản	ROA	Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản
	Tỷ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu	ROE	Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu
Độc lập	Số ngày 1 vòng quay hàng tồn kho	IPCday	(Hàng tồn kho trung bình / Giá vốn hàng bán) × 360
	Tỷ lệ tài sản cố định trên tổng tài sản	TANGIBILITY	Tài sản cố định / Tổng tài sản
	Khả năng thanh toán ngắn hạn	LIQUIDITY	(Tiền + Đầu tư ngắn hạn + Phải thu ngắn hạn) / Nợ ngắn hạn
	Tỷ lệ nợ trên tổng tài sản	LEVERAGE	Tổng nợ / Tổng tài sản
	Quy mô công ty	FIRM SIZE	Logarit tự nhiên của Tổng tài sản: $\ln(\text{Tổng tài sản})$
	Tốc độ tăng trưởng doanh thu	GROWTH	$(\text{Doanh thu năm nay} - \text{Doanh thu năm trước}) / \text{Doanh thu năm trước}$
	Tốc độ tăng trưởng GDP	GDP	Tốc độ tăng trưởng GDP thực tế hàng năm (Tổng cục Thống kê)

Nguồn dữ liệu thứ cấp gồm các báo cáo tài chính hợp nhất đã kiểm toán của 235 doanh nghiệp sản xuất niêm yết trên sàn HOSE và HNX giai đoạn 2019–2023, thu thập từ Vietstock, cùng chỉ tiêu tăng trưởng GDP từ Tổng cục Thống kê. Tiêu chí chọn mẫu yêu cầu doanh nghiệp có dữ liệu liên tục trên 2 năm, loại bỏ các đơn vị có dưới 3 năm dữ liệu; qua sàng lọc, toàn bộ 235 công ty đều đáp ứng điều kiện.

Quy trình xử lý số liệu được hỗ trợ bởi phần mềm Excel và Stata 14. Phương pháp kinh tế lượng bao gồm: thống kê mô tả, phân tích ma trận hệ số tương quan Pearson, ước lượng bình phương nhỏ nhất thông thường (Pooled OLS), mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM). Các kỹ thuật kiểm định mô hình gồm: kiểm định F (lựa chọn giữa OLS và FEM), kiểm định Breusch–Pagan LM (lựa chọn giữa OLS và REM), kiểm định Hausman (lựa chọn giữa FEM và REM), kiểm định Modified Wald (phát hiện hiện tượng phương sai sai số thay đổi trong FEM) và kiểm định Wooldridge (phát hiện hiện tượng tự tương quan). Mô hình FEM hoặc REM với sai số hiệu chỉnh Robust được sử dụng nhằm xử lý các khuyết tật của dữ liệu bảng.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Cơ sở lý luận về khả năng sinh lợi và các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lợi của các công ty ngành sản xuất

Chương 1 hệ thống hóa định nghĩa về lợi nhuận và khả năng sinh lời, chi tiết hóa 4 chỉ số đo lường (ROE, ROI, ROS, ROA) cùng các yếu tố kinh tế chi phối. Tác giả tiến hành lược khảo các công trình nghiên cứu tiêu biểu trong nước và quốc tế, tổng hợp chiều hướng tác động kỳ vọng của các biến độc lập đối với ROA và ROE.

Dựa trên nền tảng lý thuyết tài chính doanh nghiệp, tác giả xây dựng 14 giả thuyết nghiên cứu từ H1 đến H14:

• Giả thuyết H1 và H2: Số ngày 1 vòng quay hàng tồn kho (IPCday) có mối quan hệ tiêu cực với ROA và ROE.
• Giả thuyết H3 và H4: Tỷ lệ tài sản cố định trên tổng tài sản (TANGIBILITY) có mối quan hệ tích cực với ROA và tiêu cực với ROE.
• Giả thuyết H5 và H6: Khả năng thanh toán ngắn hạn (LIQUIDITY) có mối quan hệ tiêu cực với ROA và ROE.
• Giả thuyết H7 và H8: Tỷ số nợ tổng quát (LEVERAGE) có mối quan hệ tiêu cực với ROA và ROE.
• Giả thuyết H9 và H10: Quy mô công ty (FIRM SIZE) có mối quan hệ tích cực với ROA và tiêu cực với ROE.
• Giả thuyết H11 và H12: Tốc độ tăng trưởng doanh thu (GROWTH) có mối quan hệ tích cực với ROA và tiêu cực với ROE.
• Giả thuyết H13 và H14: Tốc độ tăng trưởng GDP có mối quan hệ tiêu cực với ROA và ROE.

Chương này cũng thiết lập phương trình toán học của mô hình hồi quy dữ liệu bảng, định nghĩa toán học cho 9 biến nghiên cứu và quy chuẩn hóa các kiểm định thống kê chẩn đoán mô hình (F-test, Breusch–Pagan LM, Wooldridge, Hausman, Modified Wald).

Chương 2: Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lợi của công ty ngành sản xuất niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam

Chương 2 phác họa bức tranh toàn cảnh về ngành sản xuất Việt Nam giai đoạn 2019–2023. Ngành công nghiệp và xây dựng đóng góp khoảng 38,26% GDP năm 2022, riêng công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm 16–18% GDP và thu hút hơn 60% tổng vốn FDI lũy kế (đạt 14,2 tỷ USD vào năm 2022). Năng suất lao động ngành sản xuất tăng trưởng trung bình 5–6%/năm trong giai đoạn 2015–2022.

Diễn biến tài chính của các doanh nghiệp sản xuất niêm yết trong giai đoạn dịch Covid-19 và hậu dịch được phản ánh qua các chỉ tiêu tổng hợp:

• Năm 2020: Chỉ số VN-Index giảm gần 40% xuống vùng 660 điểm vào cuối tháng 3/2020 trước khi hồi phục vào cuối năm. Các doanh nghiệp sản xuất ghi nhận tỷ lệ nợ trên tổng tài sản giảm xuống 42,8%, doanh thu thuần đạt 3.245 tỷ đồng và lợi nhuận ròng sau thuế giảm xuống 2.214 tỷ đồng. Một số doanh nghiệp hàng tiêu dùng thiết yếu vẫn giữ mức tăng trưởng dương như Vinamilk (doanh thu đạt 59,7 nghìn tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế đạt 10,6 nghìn tỷ đồng) hay Tập đoàn Hoa Sen (doanh thu đạt 25,4 nghìn tỷ đồng, lợi nhuận sau thuế đạt 1,2 nghìn tỷ đồng).
• Năm 2021: Tổng tài sản phục hồi lên 4.073 tỷ đồng, doanh thu thuần tăng lên 4.053 tỷ đồng, tỷ lệ nợ đạt 43,7% và lợi nhuận sau thuế đạt 3.153 tỷ đồng. Thị trường chứng khoán thăng hoa với VN-Index chạm mức 1.498,28 điểm vào ngày 31/12/2021. Các doanh nghiệp như Masan Group đạt doanh thu 32.300 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế 2.233 tỷ đồng; Vinatex đạt lợi nhuận sau thuế quý 4/2020 là 14 tỷ đồng và phục hồi mạnh mẽ giá cổ phiếu trong năm 2021.
• Giai đoạn 2022–2023: Năm 2022 ghi nhận tổng tài sản đạt 4.382 tỷ đồng, tỷ lệ nợ tăng lên 48,9%, doanh thu thuần đạt 4.366 tỷ đồng. Năm 2023, tổng tài sản tiếp tục tăng lên 4.536 tỷ đồng, tỷ lệ nợ điều chỉnh giảm về 43,4% và lợi nhuận sau thuế đạt 3.987 tỷ đồng.

Về phân tích thống kê mô tả, tác giả tổng hợp bộ dữ liệu với số lượng quan sát dao động từ 1.172 đến 1.175 quan sát:

Biến số	Số quan sát	Giá trị trung bình	Độ lệch chuẩn	Giá trị nhỏ nhất (Min)	Giá trị lớn nhất (Max)
Tỷ suất lợi nhuận trên TTS (ROA)	1.174	0,07172	0,26168	-0,46852	0,49894
Tỷ suất lợi nhuận trên VCSH (ROE)	1.174	0,10068	0,15170	-1,94552	1,58680
Tỷ lệ nợ trên TTS (LEVERAGE)	1.174	0,44559	0,32956	0,00267	9,06814
Tốc độ tăng trưởng DT (GROWTH)	1.172	0,06406	0,37348	-0,99914	4,69070
Tỷ lệ TSCĐ trên TTS (TANGIBILITY)	1.174	0,28225	1,25613	0,00000	32,95822
Quy mô công ty (FIRM SIZE)	1.174	8,99627	0,66093	7,38085	11,27366
Số ngày 1 vòng quay hàng tồn kho (IPCday)	1.172	107,44250	112,89090	0,00000	2.743,01500
Tốc độ tăng trưởng GDP (GDP)	1.175	0,05116	0,02162	0,02580	0,08020
Khả năng thanh toán ngắn hạn (LIQUIDITY)	1.174	1,76234	3,43621	0,04387	52,25125

Phân tích ma trận tương quan Pearson giữa các biến cho thấy:

Biến số	ROA	ROE	LEVERAGE	GROWTH	TANGIBILITY	FIRM SIZE	IPCday	GDP	LIQUIDITY
ROA	1,0000
ROE	0,6816	1,0000
LEVERAGE	-0,1037	-0,0573	1,0000
GROWTH	0,1333	0,1618	0,0399	1,0000
TANGIBILITY	0,0004	-0,0054	0,0671	0,0136	1,0000
FIRM SIZE	-0,0222	0,0796	0,1818	0,0577	-0,0354	1,0000
IPCday	-0,1736	-0,3570	-0,0536	-0,1633	-0,0084	0,0038	1,0000
GDP	0,0226	-0,0267	-0,0053	0,0673	0,0210	0,0040	-0,0180	1,0000
LIQUIDITY	0,1466	0,0021	-0,2861	0,0654	-0,0344	-0,1793	-0,0137	0,0065	1,0000

Kết quả tương quan cho thấy ROA và ROE có mối liên kết thuận chiều chặt chẽ ($r = 0,6816$). Số ngày một vòng quay tồn kho (IPCday) có tương quan âm rõ nét với ROA ($r = -0,1736$) và ROE ($r = -0,3570$). Tỷ lệ nợ (LEVERAGE) tương quan âm với cả ROA ($-0,1037$) và ROE ($-0,0573$). Tăng trưởng doanh thu (GROWTH) tương quan dương với ROA ($0,1333$) và ROE ($0,1618$). Hệ số tương quan cặp giữa tất cả các biến độc lập đều nhỏ hơn 0,8, khẳng định không xảy ra hiện tượng đa cộng tuyến nghiêm trọng.

Chương 3: Đánh giá kết quả đạt được và khuyến nghị dựa trên kết quả phân tích về khả năng sinh lợi

Chương 3 tổng kết các kết quả thực nghiệm từ các mô hình hồi quy. Tác giả đánh giá mức độ tương thích giữa kết quả nghiên cứu và lý thuyết tài chính, đồng thời xây dựng hệ thống giải pháp tài chính và quản trị thực tiễn. Trọng tâm khuyến nghị xoay quanh việc kiểm soát đòn bẩy tài chính, tối ưu hóa vòng quay hàng tồn kho để giải phóng vốn lưu động, duy trì tốc độ tăng trưởng doanh thu bền vững và linh hoạt thích ứng với các biến động của chu kỳ kinh tế vĩ mô.

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu rút ra các kết quả định lượng cụ thể:

1. Giá trị trung bình của ROA là 7,17% và ROE là 10,07%, cho thấy các doanh nghiệp sản xuất niêm yết duy trì được mức sinh lời dương trong giai đoạn 2019–2023, dù có sự phân hóa mạnh giữa các đơn vị (ROA dao động từ -46,85% đến 49,89%; ROE dao động từ -194,55% đến 158,68%).
2. Đòn bẩy tài chính bình quân ở mức 44,56%, với sự chênh lệch lớn từ 0,27% đến 906,81%. Thời gian luân chuyển hàng tồn kho trung bình là 107,44 ngày. Khả năng thanh toán ngắn hạn bình quân đạt 1,76 lần. Tỷ lệ tài sản cố định chiếm trung bình 28,23% tổng tài sản. Tốc độ tăng trưởng doanh thu bình quân đạt 6,41% và tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn này đạt 5,12%.
3. Kết quả ước lượng chỉ ra bốn yếu tố có tác động đáng kể đến khả năng sinh lời của các doanh nghiệp sản xuất niêm yết trong giai đoạn nghiên cứu: tỷ số nợ tổng quát (LEVERAGE), số ngày của một vòng quay hàng tồn kho (IPCday), tốc độ tăng trưởng doanh thu (GROWTH) và tốc độ tăng trưởng GDP.

Về mặt giải pháp, tác giả đưa ra các khuyến nghị:

• Doanh nghiệp cần xây dựng cấu trúc vốn an toàn, tránh lạm dụng nợ vay dẫn đến gánh nặng chi phí lãi vay và nguy cơ kiệt quệ tài chính.
• Rút ngắn chu kỳ luân chuyển hàng tồn kho bằng cách nâng cao năng lực dự báo nhu cầu và quản lý tồn trữ hiệu quả nhằm giảm chi phí lưu kho và cải thiện dòng tiền.
• Thúc đẩy tăng trưởng doanh thu gắn liền với kiểm soát chi phí hoạt động và chủ động theo dõi các biến số vĩ mô để điều chỉnh quy mô sản xuất tương ứng.

Về đóng góp học thuật, nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm chuyên biệt cho ngành sản xuất tại Việt Nam thay vì mẫu tổng hợp toàn thị trường. Bộ dữ liệu cập nhật bao quát trọn vẹn giai đoạn trước, trong và sau đại dịch Covid-19 (2019–2023). Nghiên cứu cũng áp dụng các kỹ thuật chẩn đoán vi phạm giả định hồi quy (Modified Wald, Wooldridge) và xử lý bằng ước lượng Robust để đảm bảo tính vững của các hệ số hồi quy trên dữ liệu bảng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận chỉ ra một số hạn chế gắn liền với dữ liệu và phương pháp:

• Do hạn chế về tính sẵn có của dữ liệu công bố từ các doanh nghiệp sản xuất tại Việt Nam, nghiên cứu chưa thể bao quát toàn bộ các biến số quản trị hoặc biến số tài chính chuyên sâu từng được áp dụng tại các nền kinh tế phát triển (như chi phí nghiên cứu và phát triển R&D, năng suất lao động chi tiết).
• Độ lệch chuẩn của một số biến còn ở mức rất cao, tiêu biểu là biến số ngày của một vòng quay hàng tồn kho (IPCday có độ lệch chuẩn 112,89 ngày, giá trị cực đại lên tới 2.743,02 ngày) và tỷ lệ nợ (LEVERAGE có giá trị cực đại 9,07), phản ánh sự tồn tại của các giá trị ngoại lai có thể làm giảm tính đại diện của giá trị trung bình mẫu.

Hướng nghiên cứu trong tương lai được định hướng mở rộng: kéo dài chuỗi thời gian quan sát sau giai đoạn bình thường hóa hậu dịch bệnh, bổ sung các biến số phi tài chính hoặc các chỉ số quản trị doanh nghiệp đặc thù của ngành sản xuất chế tạo, và áp dụng thêm các mô hình định lượng động (như mô hình GMM) nhằm kiểm soát triệt để hiện tượng nội sinh tiềm ẩn trong cấu trúc tài chính.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu thuộc các ngành Tài chính – Ngân hàng, Kế toán, Quản trị Kinh doanh và Kinh tế học đang thực hiện các đề tài về hiệu quả hoạt động, cấu trúc tài chính và quản trị vốn lưu động.

Các nội dung có giá trị tham khảo cao gồm:

• Phương pháp luận và xử lý dữ liệu bảng: Quy trình lựa chọn mô hình hồi quy (Pooled OLS, FEM, REM) thông qua các kiểm định thống kê chuẩn tắc (F-test, Breusch–Pagan LM, Hausman) và cách khắc phục hiện tượng phương sai sai số thay đổi, tự tương quan bằng Stata 14.
• Hệ thống dữ liệu chuẩn hóa: Bảng đo lường chi tiết 9 biến số tài chính - vĩ mô và ma trận tương quan cung cấp khung tham chiếu tin cậy cho các nghiên cứu thực nghiệm trong ngành sản xuất.
• Dữ liệu thực tế giai đoạn Covid-19: Các số liệu thống kê tài chính thực tế về quy mô tài sản, doanh thu, đòn bẩy và lợi nhuận của ngành sản xuất niêm yết giai đoạn 2019–2023 phản ánh rõ nét tác động và mức độ phục hồi qua đại dịch.

Câu hỏi thường gặp

1. Mẫu nghiên cứu của khóa luận được lựa chọn theo tiêu chí nào và có bao nhiêu quan sát?
Mẫu nghiên cứu gồm 235 công ty ngành sản xuất niêm yết trên hai sàn HOSE và HNX trong 5 năm (2019–2023). Tiêu chuẩn chọn mẫu là các công ty có dữ liệu báo cáo tài chính kiểm toán liên tục trên 2 năm, loại bỏ công ty có dưới 3 năm dữ liệu. Tổng số quan sát thực tế trong phân tích thống kê mô tả dao động từ 1.172 đến 1.175 quan sát.

2. Hai biến phụ thuộc đo lường khả năng sinh lời trong nghiên cứu được tính toán bằng công thức nào?
Tác giả sử dụng hai biến phụ thuộc là:

• Tỷ suất sinh lời trên tổng tài sản (ROA) = Lợi nhuận sau thuế / Tổng tài sản.
• Tỷ suất sinh lời trên vốn chủ sở hữu (ROE) = Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu.

3. Bốn nhân tố nào được kết luận là có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng sinh lời của các doanh nghiệp sản xuất?
Căn cứ kết quả phân tích thực nghiệm, bốn yếu tố có tác động đáng kể đến khả năng sinh lời gồm: Tỷ số nợ tổng quát (LEVERAGE), Số ngày của một vòng quay hàng tồn kho (IPCday), Tốc độ tăng trưởng doanh thu (GROWTH) và Tốc độ tăng trưởng GDP (GDP).

4. Dữ liệu thực nghiệm thể hiện thực trạng số ngày tồn kho và khả năng thanh toán ngắn hạn của các doanh nghiệp như thế nào?
Theo Bảng thống kê mô tả 2.1, Số ngày của một vòng quay hàng tồn kho (IPCday) đạt giá trị trung bình là 107,44 ngày (dao động từ 0 đến 2.743,02 ngày, độ lệch chuẩn 112,89 ngày). Khả năng thanh toán ngắn hạn (LIQUIDITY) đạt trung bình 1,76 lần (dao động từ 0,04 lần đến 52,25 lần, độ lệch chuẩn 3,44 lần), cho thấy bình quân tài sản ngắn hạn đủ bù đắp 1,76 lần nợ ngắn hạn, nhưng mức độ phân tán thanh khoản giữa các doanh nghiệp là rất lớn.

5. Vì sao nghiên cứu không chỉ sử dụng phương pháp hồi quy OLS gộp thông thường?
Mô hình Pooled OLS xem xét tất cả các doanh nghiệp là đồng nhất và bỏ qua các yếu tố đặc thù riêng lẻ không quan sát được theo thời gian của từng doanh nghiệp. Do đó, tác giả sử dụng mô hình tác động cố định (FEM) và mô hình tác động ngẫu nhiên (REM), kết hợp kiểm định Hausman, kiểm định Modified Wald và Wooldridge test để chọn lọc mô hình thích hợp và khắc phục các khuyết tật về phương sai sai số thay đổi và tự tương quan.

Kết luận

Khóa luận của tác giả Hoàng Tuyết Nhi đã hệ thống hóa cơ sở lý thuyết và đo lường thực nghiệm các nhân tố chi phối khả năng sinh lời của 235 doanh nghiệp sản xuất niêm yết trên HOSE và HNX giai đoạn 2019–2023. Kết quả chỉ ra bốn yếu tố ảnh hưởng trọng yếu gồm đòn bẩy tài chính, thời gian luân chuyển hàng tồn kho, tốc độ tăng trưởng doanh thu và tốc độ tăng trưởng GDP. Nghiên cứu cung cấp hệ thống bằng chứng định lượng cập nhật trong giai đoạn biến động kinh tế và đại dịch Covid-19, đồng thời đề xuất các hàm ý quản trị thiết thực về tối ưu hóa cấu trúc vốn và vận hành vốn lưu động cho ngành sản xuất Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KHẢ NĂNG SINH LỢI VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KHẢ NĂNG SINH LỢI CỦA CÁC CÔNG TY NGÀNH SẢN XUẤT 1. Tổng quan về khả năng sinh lợi và các nhân tố ảnh hưởng đến khả năng sinh lợi 1. Định nghĩa về khả năng sinh lời Một công ty cần phải tạo ra lợi nhuận để có thể duy trì và phát triển bền vững. Mặc dù lợi nhuận là yếu tố rất quan trọng nhưng các quyết định quản lý không nên chỉ tập trung vào lợi nhuận mà cần xem xét cả chi phí đối với khách hàng, nhân viên, nhà cung cấp cũng như trách nhiệm xã hội của DN.

Lợi nhuận là sự chênh lệch giữa thu và chi trong một khoảng thời gian nhất định, thường là một năm và là yếu tố quyết định tương lai của công ty. Theo “Phân tích báo cáo tài chính” – PGS. TS Nguyễn Năng Phúc – NXB Đại học Kinh tế Quốc dân (2011), khả năng sinh lợi của doanh nghiệp là chỉ tiêu phản ánh mức lợi nhuận mà doanh nghiệp thu được trên một đơn vị chi phí hay yếu tố đầu vào hay trên một đơn vị đầu ra phản ánh kết quả sản xuất. Mức lợi nhuận mà doanh nghiệp thu được trên một đơn vị càng cao thì khả năng sinh lợi càng cao, dẫn đến hiệu quả kinh doanh càng cao và ngược lại; mức lợi nhuận thu được trên 1 đơn vị càng nhỏ, khả năng sinh lợi càng thấp, kéo theo hiệu quả kinh doanh càng thấp.

Vì thế, có thể nói, khả năng sinh lợi của doanh nghiệp là biểu hiện cao nhất và tập trung nhất của hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp.[4] Một số tỷ lệ được sử dụng để đo lường KNSL:  Tỷ suất sinh lợi trên vốn chủ sở hữu (ROE) ROE = Lợi nhuận sau thuế / Vốn chủ sở hữu (Giá trị tài sản ròng) Chỉ số này là điểm nhấn quan trọng mà các nhà đầu tư và cổ đông luôn quan tâm. Bởi nó cho thấy mức độ lợi nhuận mà họ có thể nhận được. Mức lợi nhuận thường phụ thuộc vào khả năng kinh doanh của công ty và linh hoạt trong việc phân phối thu nhập. Đối với cổ đông, lợi nhuận sau thuế chính là nguồn thu nhập của họ.

Lợi nhuận trên vốn cổ phần được tính để phản ánh mức sinh lời trong các khoản đầu tư của cổ đông, vốn cổ phần của các cổ đông hoặc giái trị tài sản ròng sẽ bao gồm vốn góp cổ phần, thặng dư vốn, các quỹ và thặng dư lỗ lũy kế. Giá trị tài sản ròng cũng có thể được tính toán bằng 5 cách lấy tổng tài sản trừ đi tổng nợ phải trả. ROI là lợi nhuận ròng sau thuế chia ra từ vốn cổ phần của các cổ đông hay được đem lại từ giá trị tài sản ròng. Tỷ số này càng lớn chứng tỏ hiệu suất sử dụng vốn đầu tư càng tốt.

Tỷ lệ này được so sánh với chi phí cơ hội từ các lựa chọn đầu tư khách như trái phiếu kho bạc hoặc tiền gửi tiết kiệm. Để đánh giá hiệu quả, tỷ lệ này phải cao hơn lãi suất tiết kiệm. Việc phân tích chỉ tiêu này rất quan trọng để xác định xem mục tiêu kinh doanh của ban giám đốc là tối đa hóa lợi nhuận hay mở rộng quy mô. Khi tỷ số này tăng lên, điều đó có nghĩa là lợi nhuận ròng cũng gia tăng, dẫn đến vốn tự có của DN ngày càng cao.

Nếu DN thực hiện đầu tư một cách thận trọng thì tỷ lệ VCSH trên tổng nguồn vốn sẽ tăng, từ đó giảm thiểu rủi ro cho vay.