Tổng quan nghiên cứu

Thị trường thương mại điện tử Việt Nam ghi nhận sự bùng nổ mạnh mẽ với quy mô doanh thu ấn tượng, trong đó sàn thương mại điện tử Lazada chiếm khoảng 20% thị phần tổng doanh số bốn sàn lớn nhất (đạt mức 26,5 nghìn tỷ đồng trên tổng số hơn 135 nghìn tỷ đồng toàn thị trường), chỉ đứng sau Shopee với 73% thị phần (tương đương 91 nghìn tỷ đồng). Song song đó, thanh toán không tiền mặt trở thành xu hướng tất yếu với sự dẫn đầu của ví điện tử MoMo khi cán mốc hơn 31 triệu người dùng đăng ký và mạng lưới liên kết rộng khắp.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ sự thay đổi nhanh chóng trong hành vi tiêu dùng số của thế hệ Gen Z (nhóm dân số sinh từ năm 1997 đến năm 2012). Đây là thế hệ am hiểu công nghệ, có xu hướng không dùng tiền mặt và chiếm tỷ trọng giao dịch trực tuyến ngày càng cao. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của đề tài nhằm xác định các yếu tố cốt lõi và đo lường mức độ tác động của từng nhân tố đến ý định sử dụng ví MoMo khi thanh toán trên sàn Lazada của người tiêu dùng Gen Z.

Nghiên cứu được triển khai tại địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh trong khoảng thời gian từ tháng 02/2023 đến tháng 04/2023 với dữ liệu sơ cấp thu thập từ 250 đáp viên hợp lệ. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học giúp các đơn vị quản trị tối ưu hóa tỷ lệ chuyển đổi đơn hàng trực tuyến, giảm thiểu tỷ lệ hủy đơn COD vốn chiếm hơn 60% rủi ro vận hành, đồng thời gia tăng tần suất giao dịch kỹ thuật số của nhóm khách hàng trẻ tuổi tại các đô thị lớn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng mô hình phân tích dựa trên sự kết hợp chặt chẽ giữa các nền tảng học thuyết hành vi và tiếp nhận công nghệ kinh điển:

  • Mô hình chấp nhận công nghệ (TAM - Davis, 1989): Đóng vai trò là khung xương sống, giải thích hành vi người dùng thông qua hai yếu tố cốt lõi là Nhận thức tính dễ sử dụng (Perceived Ease of Use) và Nhận thức tính hữu ích (Perceived Usefulness).
  • Thuyết hành động hợp lý (TRA - Fishbein & Ajzen, 1975) và Thuyết hành vi có hoạch định (TPB - Ajzen, 1991): Bổ sung khía cạnh ảnh hưởng xã hội (chuẩn chủ quan) và sự kiểm soát hành vi nhận thức trong quá trình đưa ra quyết định thanh toán.
  • Lý thuyết thống nhất về chấp nhận và sử dụng công nghệ (UTAUT - Venkatesh và cộng sự, 2003): Mở rộng đánh giá yếu tố hiệu quả kỳ vọng và nỗ lực kỳ vọng tác động trực tiếp đến ý định hành vi.

Bên cạnh đó, nghiên cứu hệ thống hóa các khái niệm chuyên ngành nền tảng:

  • Ví điện tử: Thẻ/ứng dụng định danh điện tử kết nối với tài khoản ngân hàng để thực hiện các giao dịch không dùng tiền mặt trực tuyến và ngoại tuyến (Pachpande & Kamble, 2018).
  • Sàn thương mại điện tử: Nền tảng kinh doanh kỹ thuật số theo quy định tại Khoản 9 Điều 3 Nghị định 52/2013/NĐ-CP và sửa đổi tại Nghị định 85/2021/NĐ-CP, cho phép các bên thiết lập gian hàng và thực hiện quy trình giao kết hợp đồng mua bán trực tuyến.
  • Người tiêu dùng Gen Z: Nhóm cá nhân sinh từ năm 1997 đến năm 2012 (Viện Brookings, 2018), sở hữu đặc tính công nghệ bản địa, độc lập và ưa chuộng các giải pháp tài chính di động cá nhân hóa.

Mô hình nghiên cứu đề xuất ban đầu gồm 6 biến độc lập: Tính dễ sử dụng, Tính hữu ích, Tính tin cậy cảm nhận, Tính bảo mật, Tính ảnh hưởng xã hội và Tính hiệu quả kỳ vọng, hướng đến giải thích biến phụ thuộc là Ý định sử dụng ví MoMo trên sàn Lazada.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài áp dụng quy trình nghiên cứu hỗn hợp kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng:

  • Nghiên cứu định tính: Thực hiện thông qua kỹ thuật thảo luận nhóm chuyên sâu với 10 người tiêu dùng Gen Z đang sinh sống tại Thành phố Hồ Chí Minh, những người đã từng thực hiện thanh toán ví MoMo trên sàn Lazada. Bước này giúp hiệu chỉnh câu chữ, xác thực 28 biến quan sát sơ bộ và điều chỉnh các thang đo cho sát với thực tế ngôn ngữ tiêu dùng số.
  • Nghiên cứu định lượng sơ bộ: Khảo sát thử nghiệm trên 30 đến 50 đối tượng nhằm kiểm tra độ hiểu câu hỏi và độ tin cậy sơ cấp của thang đo Likert 5 mức độ (từ 1: Hoàn toàn không đồng ý đến 5: Hoàn toàn đồng ý). Thang đo Tính tin cậy cảm nhận do có hệ số Cronbach's Alpha chỉ đạt 0,364 nên đã được rà soát và tinh chỉnh cấu trúc.
  • Nghiên cứu định lượng chính thức: Thu thập dữ liệu thông qua bảng câu hỏi trực tuyến với cỡ mẫu 250 người tiêu dùng Gen Z tại Thành phố Hồ Chí Minh (độ tuổi từ 18 đến 26 tuổi) bằng phương pháp lấy mẫu thuận tiện phi xác suất.
  • Lý do lựa chọn phương pháp phân tích: Kích thước mẫu 250 đáp viên hoàn toàn đáp ứng công thức chọn mẫu tối thiểu cho phân tích nhân tố khám phá EFA (tỷ lệ tối thiểu 5 mẫu trên 1 biến quan sát, tương ứng 5 x 24 = 120 mẫu) và phân tích hồi quy tuyến tính bội (tối thiểu 50 + 8 x 5 = 90 mẫu). Toàn bộ dữ liệu được mã hóa và xử lý trên phần mềm thống kê SPSS phiên bản 20.0 để đánh giá độ tin cậy Cronbach's Alpha, phân tích nhân tố EFA, kiểm định hồi quy đa biến cùng các kiểm định phương sai độc lập (Independent Samples T-Test, One-way ANOVA).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích thống kê trên 250 mẫu dữ liệu thực nghiệm đã mang lại những kết quả rõ ràng về mặt định lượng:

  • Đặc điểm cơ cấu mẫu nghiên cứu: Tỷ lệ giới tính tương đối cân bằng với 129 nam (chiếm 51,6%) và 121 nữ (chiếm 48,4%). Về nghề nghiệp, nhóm học sinh/sinh viên chiếm áp đảo với hơn 70%, nhóm đã đi làm chiếm 17,2%. Mức chi tiêu mua sắm hàng tháng trên Lazada tập trung phần lớn ở mức từ 1 đến 3 triệu đồng, trong khi nhóm chi tiêu dưới 1 triệu đồng chiếm 12,4%.
  • Kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach's Alpha): Toàn bộ 5 thang đo độc lập và 1 thang đo phụ thuộc đều đạt độ tin cậy nội tại rất cao với hệ số Cronbach's Alpha vượt trội:
    • Tính dễ sử dụng (EU): Alpha = 0,911 (5 biến quan sát).
    • Tính hữu ích (PU): Alpha = 0,903 (4 biến quan sát).
    • Tính bảo mật (SS): Alpha = 0,895 (4 biến quan sát).
    • Tính ảnh hưởng xã hội (SI): Alpha = 0,883 (6 biến quan sát).
    • Tính hiệu quả kỳ vọng (EE): Alpha = 0,881 (4 biến quan sát).
    • Ý định sử dụng (PP): Alpha = 0,837 (4 biến quan sát).
  • Phân tích nhân tố khám phá (EFA): Kiểm định KMO đạt giá trị 0,952 (nằm trong khoảng tối ưu 0,5 đến 1,0), kiểm định Bartlett có ý nghĩa thống kê cao (Sig. = 0,000). Phép trích Principal Component Analysis với phép xoay Varimax đã gom 23 biến quan sát độc lập thành 5 nhóm nhân tố rõ rệt với tổng phương sai trích đạt trên 60%, không có biến nào bị loại do hệ số tải nhân tố (Factor Loading) đều lớn hơn 0,55. Thang đo Ý định sử dụng rút trích thành công 1 nhân tố duy nhất với giá trị KMO đạt chuẩn và phương sai trích đạt trên 67%.
  • Kiểm định mô hình hồi quy tuyến tính: Kết quả phân tích hồi quy bội cho thấy cả 5 nhân tố đều tác động thuận chiều có ý nghĩa thống kê (Sig. < 0,05) đến Ý định sử dụng ví MoMo trên sàn Lazada của Gen Z. Trong đó, Tính hiệu quả kỳ vọng và Tính hữu ích thể hiện mức độ tác động mạnh mẽ nhất đến quyết định lựa chọn của người dùng trẻ.

Thảo luận kết quả

Kết quả kiểm định chỉ ra sự tương đồng sâu sắc với các nghiên cứu trước đây tại thị trường Việt Nam và quốc tế, điển hình như nghiên cứu của Bùi Nhất Vương (2021) và Nguyễn Văn Sơn cùng cộng sự (2021). Nhóm người tiêu dùng Gen Z sinh sống tại đô thị hiện đại như Thành phố Hồ Chí Minh luôn đặt yếu tố "tiết kiệm thời gian" và "sự tiện lợi 24/7" lên hàng đầu.

Khi trực quan hóa dữ liệu qua biểu đồ tần số Histogram và biểu đồ phân tán phần dư chuẩn hóa (Scatterplot), đường cong phân phối chuẩn hình chuông đối xứng và các điểm phân tán thặng dư dao động ngẫu nhiên quanh trục 0, chứng minh mô hình hồi quy không vi phạm các giả định về phân phối chuẩn, liên hệ tuyến tính cũng như không xuất hiện hiện tượng tự tương quan hay đa cộng tính (hệ số VIF đều nhỏ hơn 2,0).

Sự quan tâm đặc biệt của Gen Z dành cho Tính bảo mật (Alpha = 0,895) phản ánh nhận thức ngày càng cao về an toàn dữ liệu mạng. Mặc dù là thế hệ yêu thích công nghệ, Gen Z rất thận trọng trước nguy cơ rò rỉ thông tin cá nhân và tài khoản ngân hàng liên kết. Do đó, các tính năng xác thực sinh trắc học và cam kết bảo chứng 100% từ mạng lưới 28 ngân hàng đối tác của MoMo đóng vai trò như chiếc chìa khóa củng cố niềm tin hành vi. Đồng thời, kiểm định T-Test và ANOVA cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm giới tính, nhưng có sự khác biệt rõ nét về mức độ sẵn sàng chi tiêu giữa các nhóm có mức thu nhập và hạn mức chi tiêu hàng tháng khác nhau.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các phát hiện định lượng, bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể được đề xuất nhằm gia tăng tỷ lệ tiếp nhận và sử dụng ví MoMo trên sàn Lazada:

  • Tối ưu hóa quy trình giao dịch một chạm (One-Click Payment): Đội ngũ phát triển sản phẩm (Product Team) của MoMo và Lazada cần phối hợp rút ngắn các bước xác thực liên kết ví, giảm thời gian xử lý đơn hàng xuống dưới 5 giây. Mục tiêu cần đạt là tăng 15% tỷ lệ hoàn tất thanh toán giỏ hàng trong giai đoạn quý 3/2023 đến quý 1/2024.
  • Nâng cấp hạ tầng an ninh mạng và minh bạch bảo mật: Bộ phận Kỹ thuật và Bảo mật thông tin của MoMo cần duy trì chứng chỉ bảo mật quốc tế PCI-DSS Level 1, tăng cường tính năng nhận diện khuôn mặt (FaceID) và cảnh báo giao dịch bất thường theo thời gian thực. Kế hoạch triển khai định kỳ kiểm toán an ninh mạng 6 tháng/lần nhằm giảm tỷ lệ lỗi phát sinh kỹ thuật xuống dưới 0,01%.
  • Đẩy mạnh chiến dịch truyền thông đa kênh dựa trên ảnh hưởng xã hội: Bộ phận Marketing của hai đơn vị cần đẩy mạnh liên kết với các nhà sáng tạo nội dung (KOLs/KOCs) thuộc thế hệ Gen Z trên các nền tảng TikTok và Instagram. Đặt mục tiêu gia tăng nhận diện thương hiệu liên kết MoMo - Lazada thêm 25% thông qua các chương trình tương tác xã hội và thử thách video ngắn hàng quý.
  • Xây dựng chính sách ưu đãi tích điểm và Voucher hoàn tiền độc quyền: Phòng Phát triển Kinh doanh cần xây dựng các gói voucher giảm giá trực tiếp từ 10.000 đến 50.000 đồng khi chọn nguồn tiền MoMo trong các đợt Mega Sale (ngày đôi 9/9, 11/11, 12/12). Mục tiêu nâng tỷ lệ người dùng Gen Z tái kích hoạt ví MoMo để mua sắm định kỳ trên Lazada lên mức tối thiểu 35% mỗi tháng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả thực nghiệm của đề tài mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho bốn nhóm đối tượng chính:

  • Ban điều hành và Nhà phát triển ứng dụng Fintech (MoMo, ZaloPay, Viettel Money): Cung cấp bức tranh chi tiết về động lực tâm lý học hành vi của khách hàng trẻ, giúp định hình lộ trình nâng cấp tính năng giao diện, kết nối trực tiếp với hơn 28 ngân hàng lớn và mở rộng mạng lưới 120.000 điểm thanh toán.
  • Bộ phận Quản trị sàn thương mại điện tử (Lazada, Shopee, Tiki): Cung cấp căn cứ thực chứng để hoạch định chính sách đa dạng hóa phương thức thanh toán không tiền mặt, từ đó tối ưu tỷ lệ chuyển đổi giỏ hàng và giảm thiểu chi phí xử lý đơn hàng giao không thành công.
  • Chuyên viên Marketing số và Nghiên cứu thị trường: Sử dụng mô hình đo lường 5 nhân tố cùng bộ câu hỏi đã kiểm định để áp dụng vào việc thiết kế các chiến dịch truyền thông nhắm đúng phân khúc khách hàng Gen Z đô thị.
  • Học viên cao học, Giảng viên và Sinh viên khối ngành Kinh tế - Marketing: Tài liệu tham khảo học thuật giá trị về quy trình phân tích định lượng SPSS, vận dụng các lý thuyết TAM, TPB, UTAUT vào bối cảnh kinh tế số tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Nhân tố nào có ảnh hưởng mạnh nhất đến ý định dùng MoMo thanh toán trên Lazada của Gen Z? Kết quả hồi quy chỉ ra rằng Tính hiệu quả kỳ vọng và Tính hữu ích là hai yếu tố có tác động mạnh mẽ hàng đầu. Người tiêu dùng Gen Z quan tâm sâu sắc đến việc giao dịch thanh toán phải diễn ra tức thì, chuẩn xác, giúp quy trình mua sắm trên sàn Lazada nhanh hơn so với tiền mặt hoặc chuyển khoản ngân hàng truyền thống.

2. Tại sao nhân tố Tính tin cậy cảm nhận bị loại bỏ trong giai đoạn phân tích sơ bộ? Trong bước kiểm định định lượng sơ bộ trên mẫu nhỏ, thang đo Tính tin cậy cảm nhận cho hệ số Cronbach's Alpha chỉ đạt 0,364 (dưới ngưỡng chuẩn 0,600). Nguyên nhân là do các phát biểu về niềm tin chung chung bị trùng lặp ngữ nghĩa với yếu tố Tính bảo mật và Tính hữu ích, khiến đáp viên Gen Z không phân biệt rõ ràng khi đánh giá.

3. Tỷ lệ phân bổ mẫu 250 đáp viên tại Thành phố Hồ Chí Minh có đảm bảo tính đại diện khoa học? Kích thước mẫu 250 hoàn toàn đáp ứng tiêu chuẩn phân tích EFA và hồi quy đa biến (vượt xa mức tối thiểu 120 mẫu cần thiết cho 24 biến quan sát theo tỷ lệ 5:1 của Hair và cộng sự). Cơ cấu mẫu phân bổ đều giữa nam (51,6%) và nữ (48,4%), bao quát đầy đủ các mức thu nhập và chi tiêu tiêu biểu của giới trẻ đô thị.

4. Khung pháp lý hiện hành nào chi phối trực tiếp hoạt động của sàn TMĐT trong nghiên cứu? Nghiên cứu áp dụng định nghĩa và hành lang pháp lý chuẩn hóa theo Nghị định số 52/2013/NĐ-CP về thương mại điện tử và Nghị định số 85/2021/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung, quy định chi tiết trách nhiệm của đơn vị cung cấp nền tảng giao dịch trực tuyến và phương thức thanh toán điện tử trung gian.

5. Ví MoMo mang lại lợi ích gì nổi bật cho Lazada so với các phương thức khác? Với hệ sinh thái hơn 31 triệu người dùng và mạng lưới liên kết 28 ngân hàng lớn, việc tích hợp MoMo giúp Lazada tiếp cận tệp khách hàng trẻ khổng lồ, rút ngắn thời gian thanh toán xuống dưới 5 giây, bảo đảm giao dịch 24/7 và hạn chế tỷ lệ từ chối nhận hàng khi giao (COD).

Kết luận

Nghiên cứu đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu học thuật và thực tiễn đề ra:

  • Xác lập và kiểm định thành công mô hình 5 nhân tố ảnh hưởng thuận chiều đến ý định sử dụng ví MoMo trên sàn Lazada của Gen Z: Tính dễ sử dụng, Tính hữu ích, Tính bảo mật, Tính ảnh hưởng xã hội và Tính hiệu quả kỳ vọng.
  • Xác nhận vai trò vượt trội của Tính hiệu quả kỳ vọng và Tính hữu ích, phản ánh xu hướng tiêu dùng thực dụng, yêu chuộng tốc độ và tính tiện lợi của thế hệ trẻ tại các đô thị lớn.
  • Khẳng định độ tin cậy khoa học thông qua bộ số liệu khảo sát 250 đáp viên thực tế tại Thành phố Hồ Chí Minh, với hệ số KMO đạt 0,952 và độ tin cậy thang đo đều trên 0,830.
  • Đóng góp hệ thống hàm ý quản trị thiết thực giúp các doanh nghiệp Fintech và sàn TMĐT nâng cấp giao diện, gia cố an ninh dữ liệu và tối ưu hóa chi phí khuyến mãi.
  • Định hướng các nghiên cứu tiếp theo mở rộng cỡ mẫu trên 500 người dùng tại nhiều tỉnh thành và tích hợp phương pháp mô hình hóa cấu trúc tuyến tính SEM.

Các nhà quản trị doanh nghiệp và nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn bộ dữ liệu, mô hình và thang đo chi tiết của đề tài để ứng dụng trực tiếp vào chiến lược phát triển dịch vụ thanh toán số cho thế hệ tiêu dùng tương lai.