CHƯƠNG 1: NHẬN DIỆN YẾU TỐ TÂM LINH TRONG ĐỜI SỐNG VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM 1. Về khái niệm “tâm linh” và “văn hóa tâm linh” 1. Khái niệm “tâm linh” Có rất nhiều khái niệm cũng như định nghĩa khác nhau về “tâm linh”. Theo Từ điển tiếng Việt thì tâm linh là “Khả năng biết trước một biến cố nào đó có thể xảy ra với mình, theo quan niệm duy tâm”.
Thuật ngữ “tâm linh” được định nghĩa như là một niềm tin tôn giáo – theo triết học về sự tồn tại sau cái chết và có thể định nghĩa như là một tâm trí, tâm hồn, tinh thần của con người. Các học giả phương Tây đã nghiên cứu và cho biết tâm linh là một hiện tượng dị thường huyền bí, đó là những trạng thái tâm lý đặc biệt của con người hoặc là những nguồn năng lượng đặc biệt. Thậm chí nhiều công trình đã nghiên cứu về những vấn đề này do các nhà tâm lý học, thần học, vật lý học được công bố. Tóm tại, “tâm linh” được định nghĩa rất phong phú đa dạng.
Tuy về cách hiểu và cách tiếp cận khác nhau nhưng có thể thấy định nghĩa của “tâm linh” bao gồm 2 loại: một là định nghĩa miêu tả và hai là định nghĩa nếu ra đặc trưng. Đối với định nghĩa miêu tả nêu lên các biểu hiện của “tam linh” như niềm tin về tôn giáo, quan niệm âm – dương, tiên tri, tín ngưỡng, thần giao cách cảm… Còn đối với định nghĩa nêu đặc trưng thì chỉ nêu ra những nét riêng biệt, tiêu biểu của yếu tố tâm linh như là một cái “cao cả”, cái”huyền bí, bí ẩn”,. nhằm phân biệt được “tâm linh” với các hiện tượng tinh thần khác. Từ những cách hiểu trên, chúng tôi đưa ra cách hiểu về “tâm linh”: Tâm linh là thế giới của những điều huyền bí, được hình thành bởi niềm tin cao cả, thiêng liêng của con người khi hướng đến và mong muốn đạt được.
Cũng cần nói thêm, “tâm linh” là một sản phẩm của niềm tin nên thế giới về tâm linh luôn tồn tại trong sống tinh thần của mỗi cá nhân. “Tâm linh” chỉ được 8 biểu hiện khi sinh hoạt văn hóa tinh thần. Vậy, khi chúng ta sống trong thế giới, đời sống tâm linh chính là chúng ta đang hướng về những giá trị tinh thần cao cả, thiêng liêng, thuần khiết nhất được hình thành qua các giai đoạn lịch sử hàng nghìn năm trời của dân tộc và nhân loại. Đời sống tâm linh chính là một hình thái của ý thức con người và xã hội.
Không thể phủ nhận nếu như không có đời sống tâm linh nếu như con người không có ý thức. Nhưng cũng không thể nói đời sống ý thức của con người luôn thuộc về đời sống tâm linh vì ý thức của con người là vô hạn và hết sức rộng lớn. Có thể nhìn nhận rằng, sự thiêng liêng và cao đẹp là một trong những tính chất quan trọng nhất của đời sống tâm linh. Chỉ những gì lương thiện, cao cả, đẹp đẽ mới có thể tồn tại và vươn tới với thế giới tâm linh.
Không biết từ khi nào, từ bao giờ mà những vấn đề thuộc về đời sống tâm linh luôn luôn đồng hành với đời sống của con người và xã hội. Trong nghiên cứu chuyên ngành cũng như đời sống của mỗi con người, dù cho khoa học có thể phát triển vĩ đại đến đâu cũng chưa thể nào có thể khái quát hết được những biểu hiện đa dạng, phong phú của thế giới tâm linh. Chính vì thế, “tâm linh” là một định nghĩa khó có thể bao quát hết nội hàm được. Cách hiểu trên đây hy vọng phần nào có thể đáp ứng được nội dung nghiên cứu về yếu tố tâm linh trong đề tài của chúng tôi.
Cần chú ý đến các khía cạnh của yếu tố tâm linh khi được nhắc đến: Thứ nhất, tâm linh là một hình thái ý thức luôn gắn liền với ý thức của con người. Thứ hai, niềm tin là một điều quan trọng cần có trong yếu tố tâm linh. Niềm tin của con người có nhiều cấp độ khác nhau: niềm tin lý tưởng và tâm thức, niềm tin trao đổi. Yếu tố tâm linh gắn liền với niềm tin tâm thức, là niềm tin thiêng liêng.
Đó là một niềm tin thiêng liêng về tổ tiên, niềm tin về Phật, Chúa, Mẫu,. Niềm tin thiêng liêng được xem là yếu tố then chốt tạo nên đời sống tinh thần, văn hóa của tâm linh. 9 Thứ ba, tâm linh tồn tại trên nhiều phạm vi khác nhau: đời sống của mỗi cá nhân, gia đình, cộng đồng, trong văn học nghệ thuật, tôn giáo,… Thứ tư, hướng đến những gì thiêng liêng, cao cả là hướng đến tâm linh, để có được một đời sống tinh thần tốt đẹp hơn 1. Khái niệm “văn hóa tâm linh” “Văn hóa tâm linh” là một thuật ngữ xuất hiện thường xuyên trong hơn 15 năm qua.
Nhiều nhà nhân học, tâm lý học, khoa học xã hội quốc tế nhìn nhận tâm linh là một trong bốn đặc điểm của con người: con người xã hội, con người sinh học, con người tâm lý và con người tâm linh, vì vậy thuật ngữ này ngày càng được sử dụng nhiều hơn. Để hiểu thuật ngữ “văn hóa tâm linh”: Từ trước đến nay, “văn hóa tâm linh” được hiểu theo nhiều cách khác nhau, không chỉ trên các phương tiện thông tin đại chúng mà còn trong giới nghiên cứu. Tất nhiên, nếu nhìn nhận giá trị văn hóa tâm linh theo hướng tích cực thì chúng ta kẻo rơi vào tình trạng dưới ngọn cờ duy vật mà quên mất phép biện chứng dễ dẫn đến mọi mặt của đời sống tinh thần và tâm linh đều rất phải dè dặt. Đồng nghĩa với duy tâm, đồng nghĩa với mê tín, dị đoan, cần bài trừ.
Chúng ta đã mắc sai lầm về nhận thức khi phá hủy nhiều di tích lịch sử và làm hư hỏng hoặc phá hủy nhiều danh lam thắng cảnh. Nhiều công trình văn hóa có giá trị và ý nghĩa tâm linh sâu sắc đã biến mất. Vì vậy, trong việc hiểu thế nào về khái niệm “văn hóa tâm linh”, chúng ta cũng cần có cách nhìn đúng đắn và những hành vi văn hóa phù hợp để thúc đẩy đời sống tinh thần phong phú, tốt đẹp hơn. Quan niệm về "yếu tố tâm linh" trong văn học Nếu “văn hóa tâm linh” là một tập hợp các hệ giá trị tinh thần của con người liên quan đến những điều thần bí…, thì “yếu tố tâm linh” là những biểu hiện cụ thể, phong phú, đa dạng cấu thành nên nền văn hóa đó.
10 Những biểu hiện của “yếu tố tâm linh” trong đời sống văn hóa của nhân dân nói chung và đặc biệt là của “văn hóa tâm linh” hết sức phong phú và đa dạng. Đó là những sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng, lễ hội truyền thống, thờ cúng tổ tiên, nghi lễ, nghi thức, phong tục tập quán của người Việt Nam… Yếu tố tâm linh cũng tồn tại như một nội dung cần thiết trong đời sống văn học, bởi: “Văn học phản ánh hiện thực đương nhiên phản ánh yếu tố tinh thần của văn học” như nhà nghiên cứu Trần Đình Sử đã nhận xét. Ngoài ra: “Dưới góc độ nhân học, văn hóa tâm linh là một khía cạnh của văn hóa dân tộc gắn liền với phong tục tập quán, gắn liền với ngôn ngữ và dựa trên những đề tài, mẫu mực nguyên bản của văn hóa Việt Nam. Văn hóa đi theo sự trường tồn của các dân tộc trong cả nước, những gì liên quan đến con người được thể hiện trong văn học, nghệ thuật”.
Bởi vậy: “Không có yếu tố tâm linh thì văn miêu tả không chân thực. Tâm linh trong văn học là chỉ những ước mơ, khát vọng về một cuộc sống hạnh phúc, tốt đẹp, trường thọ, giàu sang, quyền uy, sức mạnh, siêu phàm. vượt qua mọi trở ngại. thế giới hữu hạn”.
Như vậy, có thể thấy, nếu coi tác phẩm của nhà văn là một thế giới nghệ thuật (tức là một hệ thống) thì trong đó có “yếu tố tâm linh”. coi “yếu tố tâm linh” là một bộ phận trong thế giới nghệ thuật của tác giả. “Tâm linh" trong đời sống xã hội Việt Nam 1. Tâm linh trong tôn giáo, tín ngưỡng Việt Nam Nhìn chung, các tôn giáo, tín ngưỡng trên thế giới là những thực thể quan trọng cấu thành nên xã hội, xuất hiện và tồn tại dưới nhiều hình thức, cấp độ khác nhau từ khi loài người có mặt, phát triển và biến đổi cùng với con người, chúng thống nhất với nhau về nhiều mặt và có vai trò đặc biệt quan trọng.
Tâm linh, tư tưởng, đạo đức, lối sống, văn học, nghệ thuật. Là nơi sinh sống của nhiều dân tộc, Việt Nam rất đa dạng và nhu cầu tinh thần của họ cũng rất đa dạng và phong phú. Hàng ngàn năm trước, người Việt với nền văn hóa Đông Sơn đã lập nên các tỉnh Văn Lang và sau đó là Âu Lạc. Trong quá trình dựng nước và mở mang bờ cõi, 11 người Việt Nam một mặt khẳng định và gìn giữ văn hóa truyền thống, trong đó có tín ngưỡng cổ truyền của dân tộc Việt Nam, mặt khác tiếp nhận những nhân tố văn hóa mới, trong đó có văn hóa ngoại lai.
Tôn giáo, qua đó làm thay đổi tình cảm, tư tưởng, tập quán, phong tục của người Việt Nam, làm cho họ thích nghi với tôn giáo, tín ngưỡng của người Việt Nam. Tương ứng, các yếu tố tâm linh liên quan đến tôn giáo, thế giới quan cũng ngày càng đa dạng.1 Tâm linh và các tôn giáo tại Việt Nam Mặc dù cho đến nay có hơn 200 định nghĩa khác nhau về tôn giáo, nhưng hầu hết các định nghĩa đều có phần giống nhau về nguyên tắc thế giới quan và phương pháp luận, đó là: Khi nói đến tôn giáo, tôn giáo dù theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp đều đề cập đến hai nội dung: thế giới hữu hình và thế giới vô hình hay đời thường - thế giới thực và thiêng liêng - thế giới thần thánh. Tâm linh và niềm tin tâm linh là khả năng dẫn đến tôn giáo. Tâm linh là phần cốt lõi của tôn giáo, là biểu hiện của tâm linh.
Mặc dù cho đến nay chủ đề vẫn còn được bàn luận nhiều (có ý kiến ủng hộ đời sống tinh thần phong phú và rộng lớn hơn tôn giáo, nhưng cũng có ý kiến khẳng định hoạt động tôn giáo đa dạng và phong phú hơn tôn giáo hơn tâm linh, vì tôn giáo thì không); không chỉ đề cao tâm linh mà cả xây dựng di sản văn hóa thông qua các công trình và kiến trúc, điêu khắc, hội họa, thậm chí cả nghiên cứu lịch sử, văn hóa, đạo đức, triết học, v.