Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU VỀ XUNG ĐỘT GIA ĐÌNH Ở VÙNG VEN ĐÔ ĐANG TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ XUNG ĐỘT GIA ĐÌNH VÀ XUNG ĐỘT GIA ĐÌNH Ở VÙNG VEN ĐÔ ĐANG TRONG QUÁ TRÌNH ĐÔ THỊ HÓA Trong phần tổng quan nghiên cứu về xung đột gia đình, xung đột gia đình ở vùng ven đô đang trong quá trình đô thị hóa, chúng tôi tập trung làm rõ những nghiên cứu về xung đột gia đình nói chung, sau đó, giới thiệu những nghiên cứu về xung đột gia đình ở vùng ven đô trong quá trình đô thị hóa. Những nghiên cứu về xung đột gia đình Các công trình nghiên cứu về xung đột gia đình của các học giả trong và ngoài nước trong những thập kỷ gần đây đều dựa trên lý thuyết xung đột kinh điển khi cho rằng xung đột gia đình là một hiện tượng tâm lý xã hội tất yếu (Deutsch, 1973; Simmel, 1955) [122]. Theo quan điểm này thì tất cả các gia đình đều phải trải qua các cuộc xung đột.
Sự xuất hiện của xung đột gia đình là không tốt và cũng không xấu. Vấn đề đặt ra là các gia đình sẽ giải quyết xung đột ra sao và chính khả năng giải quyết xung đột sẽ xác định mức độ bền vững của các mối quan hệ trong gia đình. Phần dưới đây, chúng tôi xin trình bày những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài và trong nước về xung đột gia đình. Nghiên cứu xung đột gia đình ở nước ngoài Nghiên cứu về xung đột gia đình ở nước ngoài được tập trung vào nhiều khía cạnh khác nhau, trong đó có các nghiên cứu chỉ ra nguyên nhân dẫn tới xung đột gia 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đình; nghiên cứu hậu quả của xung đột gia đình; nghiên cứu các hình thức biểu hiện của xung đột và cách thức giải quyết xung đột gia đình.
- Nghiên cứu về nguyên nhân xung đột gia đình Khi bàn về nguyên nhân dẫn tới xung đột gia đình, Silar và nhóm nghiên cứu (1994) cho biết, nguyên nhân cơ bản nhất dẫn đến những vấn đề nghiêm trọng trong đời sống hôn nhân gia đình đó là hiện tượng không đánh giá đúng những điều kiện thực tế của đời sống hôn nhân [129]. Các tác giả khác như Robin, Capsi, Moffitt (2000) cho biết, nếu các cá nhân trong mối quan hệ vợ chồng không thường xuyên bộc lộ những cảm xúc tiêu cực, khả năng cuộc hôn nhân sẽ bền vững cao hơn so với các cặp vợ chồng bộc lộ quá nhiều những cảm xúc tiêu cực. Theo Finkel và Campell (2001), để đạt được trạng thái không thổ lộ và chia sẻ quá nhiều, đặc biệt những cảm xúc tiêu cực, chúng ta cần đến khả năng tự kiểm soát và chia sẻ cảm xúc của mình. Tuy nhiên, Klien và Rankin (2004) cho rằng, càng chung sống lâu hơn các cặp vợ chồng càng có xu hướng thổ lộ nhiều hơn và đây có thể là điểm bất lợi trong hôn nhân [85, tr.
Không cùng quan điểm với nhóm tác giả trên, Huston (2001) tìm hiểu những khác biệt về tính cách ví dụ như việc thường xuyên lo lắng, trầm uất; luôn nhìn nhận mọi thứ một cách tiêu cực… Đó chính là một trong những nguyên nhân làm phát sinh mâu thuẫn trong đời sống gia đình. Theo tác giả những khác biệt này có thể không xuất hiện ngay trong thời gian đầu tiên của cuộc hôn nhân [126]. Một đặc tính quan trọng của hôn nhân là sinh hoạt tình dục vợ chồng (marital sex). Urdy (1980) đã làm những cuộc nghiên cứu về lịch sinh hoạt ân ái giữa hai vợ chồng.
Tác giả cho rằng, mức độ sinh hoạt vợ chồng sẽ giảm thiểu dần theo thời gian chung sống cùng nhau và đó chính là một trong những nguyên nhân dẫn đến xung đột, căng thẳng giữa hai vợ chồng. Smitt (1993) lại khẳng định: Dù tần số sinh hoạt tình dục có giảm đi nhưng sự tương đồng, ăn ý trong sinh hoạt tình dục mới thật sự là quan trọng và đó mới chính là nguyên nhân có dẫn đến hay không bất hòa trong quan hệ vợ chồng. Sprecher (2002) cho biết, người chồng tin rằng thỏa mãn trong sinh hoạt tình dục chính là thỏa mãn trong sinh hoạt quan hệ chung của cả hai vợ chồng [85, tr. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cùng chung xu hướng nghiên cứu về những nguyên nhân dẫn tới xung đột gia đình, nhóm tác giả Senecal và Guay (2001) cho biết những ảnh hưởng của công việc ở bên ngoài có tác động lên những sinh hoạt của gia đình.
Nhiều hiện tượng vợ chồng đối xử xa lạ, lãnh đạm hoặc có những lần kiệt sức về mặt cảm xúc với nhau chính là nguyên nhân của sức ép công việc. Hay nói cách khác, các tác giả này đang nhìn nhận xung đột gia đình được bắt nguồn từ những áp lực trong công việc mà cả vợ và chồng phải đảm nhận. Gilbert (1993) cho biết đối với các cặp vợ chồng mà cả hai cùng làm việc ở ngoài thì tình hình căng thẳng sẽ càng trở nên cao hơn [85, tr. Các tác giả như Kackel và Ruble (1992), Higgins (1993) lại tập trung nghiên cứu về sự xuất hiện của con cái sẽ ảnh hưởng như thế nào đến đời sống gia đình và xem nó là một trong những nguyên nhân chính dẫn tới xung đột gia đình.
Theo họ, sự xuất hiện của con cái luôn đem theo những khó khăn mới, thời gian chăm sóc con cái sẽ chiếm mất thời gian của đôi vợ chồng dành cho nhau và những sinh hoạt tình dục cũng sẽ giảm thiểu theo. Bjorklund, Shackelford (1999) cho biết, người phụ nữ thường giảm thiểu những cảm xúc trong quan hệ vợ chồng khi sinh nhiều con, hiện tượng này xảy ra vì phụ nữ là những người phải gánh nhiều gánh vác trách nhiệm hơn đàn ông trong việc chăm sóc và nuôi dạy con cái. Cùng chung quan điểm này, Shapiro và Gottman (2000) cũng khẳng định sự ra đời của con cái và thiên chức làm cha mẹ có thể khiến cho sự thỏa mãn trong đời sống gia đình vợ chồng giảm thiểu [125, tr. - Nghiên cứu xung đột gia đình do giao tiếp, ứng xử giữa các thành viên gia đình.
Xu hướng nghiên cứu đặc điểm giao tiếp của các thành viên trong gia đình gây nên xung đột cũng thu hút được sự quan tâm của rất nhiều tác giả. Theo một số tác giả, khi các thành viên trong gia đình, đặc biệt là các cặp đôi vợ chồng không có kỹ năng giao tiếp hoặc giao tiếp thiếu lành mạnh thì xung đột gia đình luôn sẵn sàng xuất hiện. Nhóm tác giả, Shantz & Hobart (1989) đã khẳng định, giao tiếp gia đình có thể cải thiện các mối quan hệ gia đình. Khó khăn đặt ra là nếu coi trọng giao tiếp trong gia đình thì phải tính đến các yếu tố như: đặc điểm tính cách, sự khác biệt giá 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trị, mục tiêu, kỳ vọng, điều kiện kinh tế xã hội và các yếu tố khác.
Giao tiếp trong gia đình sẽ cung cấp một bối cảnh quan trọng cho sự phát triển của các cá nhân (kỹ năng quản lý các xung đột), vì gia đình được giả thiết là luôn có mâu thuẫn giống như tất cả các nhóm xã hội khác. Nhóm tác giả McGonagle, Kessler và Shilling (1992) đã chỉ ra trong nghiên cứu thực tiễn xung đột gia đình với câu hỏi: “Ông bà có thường xuyên bất đồng, khó chịu với vợ/chồng của ông bà không”. Kết quả cho thấy, rất ít người nói “Không bao giờ”, 80% cho biết họ có những bất đồng khó chịu với nhau không nhiều hơn một lần một tháng, 6% có một sự bất đồng hoặc nhiều hơn trong một tuần [130]. Một số tác giả khác lại xác định xung đột như một chuỗi các hành vi chống đối liên tiếp nhau, chính vì thế trong việc kiểm tra băng ghi lại cuộc trò chuyện trong bữa ăn tối, Vuchinich (1984) phát hiện ra rằng các gia đình tham gia vào khoảng 18 cuộc “tranh chấp” mỗi bữa ăn, mặc dù hầu hết trong số này là ngắn ngủi, sự bất đồng được kìm nén, không có phản ứng quá tiêu cực và gay gắt [129].
Số lượng các cuộc xung đột vợ chồng phản ánh rất rõ chất lượng mối quan hệ của họ. Vincent, Weiss và Brichler (1985) báo cáo rằng các cặp “vợ chồng đau khổ” có khoảng một cuộc xung đột/ một ngày, trong khi các cặp “vợ chồng không đau khổ” trung bình có khoảng một cuộc xung đột/ một tuần [126]. Tương tự như vậy, Kirchler và đồng nghiệp (2001) đã đưa ra một nghiên cứu trong đó 40 cặp vợ chồng người Áo ghi nhật ký các cuộc hội thoại hàng ngày của họ trong vòng một năm và báo cáo chi tiết về những thảo luận liên quan đến bất đồng. Các cá nhân cho biết trung bình có 3 - 4 cuộc trò chuyện mỗi ngày, và ít hơn 30% có bất đồng nặng trong các cuộc trò chuyện đó.
Cả hai nghiên cứu này đều nói rằng, các cuộc xung đột công khai xuất hiện hàng tuần hoặc thậm chí hàng ngày đối với hầu hết các cặp vợ chồng [130]. Có thể thấy, xung đột là một trong những vấn đề được nghiên cứu và thảo luận nhiều trong lĩnh vực giao tiếp gia đình. Theo các tác giả trên, xung đột là vốn có và phổ biến trong gia đình với các mối quan hệ tình cảm thân thuộc và có sự phụ thuộc lẫn nhau. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Nghiên cứu về hậu quả của xung đột gia đình - ly thân, ly hôn Các tác giả nước ngoài không chỉ quan tâm đến nguyên nhân làm nảy sinh xung đột trong gia đình mà còn rất quan tâm đến hậu quả của xung đột gia đình.
Theo họ, xung đột chính là một trong những nguyên nhân gây ra bạo lực gia đình và làm ly tán, tan rã gia đình. Những năm gần đây, rất nhiều tác giả cũng xem bạo lực gia đình như là hậu quả do xung đột gia đình gây ra. Bạo lực gia đình đang là một trong ba vấn đề của toàn cầu: nghèo đói, môi trường suy thoái, bạo lực. Hiện tượng này đã đưa con người vào trạng thái tâm lý bất ổn.
Theo số liệu của tác giả Hoàng Đăng Khoa, cách đây 8 năm ở Mỹ, cứ 100 vụ ly hôn có 90 vụ do bạo lực. Ở Pháp điều tra gần đây cho thấy, tỷ lệ phụ nữ bị chồng ngược đãi là 2,5% tức khoảng 2,5 triệu người. Liên đoàn phụ nữ quốc gia Pháp nhận định ở Pháp mỗi năm có 60 phụ nữ bị chồng hay người tình đánh chết [72, tr. Giddens (2001) đã khẳng định, tình trạng chồng đánh vợ - bạo lực gia đình liên quan đến bản chất quan hệ gia đình.