PHẦN MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Tỉnh An Giang có vị trí ở phía Tây Nam vùng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), tỉnh có địa hình đồng bằng, vừa có địa hình đồi núi và đồng thời, đây là tỉnh có đường biên giới giáp Campuchia khoảng 110km. An Giang có lợi thế phát triển kinh tế du lịch, công nghiệp chế biến nông sản thực phẩm và thương mại biên giới. Tỉnh An Giang có vị trí chiến lược trong việc phát triển kinh tế của khu vực phía tây ĐBSCL vì đây là trung tâm kết nối giữa 3 thành phố lớn như Thành phố Hồ Chí Minh (TP.
Hồ Chí Minh), Thành phố Cần Thơ (TP. Cần Thơ) và Thành phố Phnom Penh (Campuchia). An Giang đang xây dựng đô thị với mục tiêu quy hoạch trở thành đô thị phát triển bền vững, có trình độ công nghệ cao, nguồn nhân lực có chất lượng, trở thành một trung tâm khoa học công nghệ và thương mại dịch vụ của vùng kinh tế trọng điểm vùng ĐBSCL. Năm 2020, tỉnh An Giang có 24 đô thị, trong đó có 02 đô thị loại II, 04 đô thị loại IV và 18 đô thị loại V.
Tỉnh An Giang có tỷ lệ đô thị hóa (ĐTH) của toàn tỉnh đạt 36,77% (UBND tỉnh An Giang, 2020). Định hướng phát triển không gian đô thị của toàn tỉnh An Giang đến năm 2030 gồm không gian xây dựng đô thị, dân cư nông thôn, không gian các khu công nghiệp tập trung, phát triển thương mại - du lịch, sản xuất nông nghiệp sinh thái, lâm nghiệp, thủy sản, không gian cảnh quan. Chủ động ứng phó có hiệu quả với biến đổi khí hậu và nước biển dâng (UBND tỉnh An Giang, 2020). Do đó, việc nghiên cứu những đặc trưng về biến đổi cư trú, nhà ở của người Khmer trong quá trình xây dựng đô thị của tỉnh An Giang hiện nay là mang tính cấp thiết và có ý nghĩa thực tiễn.
Hiện nay (2021), tỉnh An Giang đang trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, thúc đẩy phát triển theo tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và ĐTH nông thôn. Trong bối cảnh ĐTH diễn ra mạnh mẽ, cộng đồng của người Khmer đang đối mặt với nhiều thách thức từ ảnh hưởng và tác động của quá trình này đến mọi lĩnh vực và đời sống kinh tế, xã hội, văn hóa của người Khmer. Đồng thời, những tác động của sự phát triển kinh tế - xã hội – văn hóa ảnh hưởng rất rõ đến hình thái cư trú của người Khmer, không gian ở của người Khmer tại khu vực đang bị ĐTH. Trước đây, người Khmer tập trung cư trú trên các sườn đồi hoặc trên những giồng cao tại nơi vùng đất trũng, những khu vực gần kênh rạch tại một số địa phương ở tỉnh An Giang.
Những khu vực đó rất thuận tiện cho người Khmer sản xuất nông nghiệp và chăn 1 nuôi nhỏ lẻ theo kiểu “tự cung tự cấp, tự tiêu, tự sản”. Đồng thời, người Khmer luôn sống quanh các ngôi chùa và lấy ngôi chùa làm trung tâm để phát triển dân cư. Ngày nay, một bộ phận khá đông người Khmer đã thay đổi từ cư trú ở vị trí vùng đất giồng, kênh rạch, quanh chùa sang sát mặt đường, gần chợ, các dịch vụ, chuyển từ hình thái cư trú công xã như tự tiêu, tự sản, tự cung, tự cấp và hoạt động nông nghiệp là công việc kiếm sống chính của người Khmer sang cư trú phố thị, buôn bán nhỏ mang tính thị trường. Từ những thay đổi vị trí cư trú của cộng đồng người Khmer đã dẫn đến thay đổi hình thái cư trú.
Cộng đồng người Khmer từ xưa vốn cư trú trong những ngôi nhà sàn truyền thống như các dân tộc ở Đông Nam Á. Người dân sinh sống tại vị trí cư trú của họ ở những vùng sông nước, đất giồng ở vùng đất trũng có độ ẩm cao, vì thế ở nhà sàn tránh ẩm thấp và khi mùa lũ đến người Khmer không phải chạy lũ. Hiện nay, người Khmer đã chuyển san nhà trệt, nhà phố, nhà ống và số lượng nhà sàn truyền thống của người Khmer chỉ còn lại rất ít ở dọc biên giới Việt – Campuchia. Đồng thời, tỉnh An Giang là nơi cư trú lâu đời của cộng đồng người Kinh, Khmer, Hoa và Chăm.
Trong đó, cộng đồng người Khmer tại huyện Tịnh Biên cư trú tập trung lại với nhau và sống xen kẽ với cộng đồng người Kinh, Hoa ở một số xã - ấp trên địa bàn tỉnh. Các nhóm cư dân của các dân tộc khác nhau đã cùng hội tụ tại An Giang, tại đây các cộng đồng đã tạo nên một không gian văn hóa đặc thù với sự đa dạng về các hình thái cư trú, văn hóa, tín ngưỡng và tôn giáo. Tuy nhiên, trong quá trình quần cư với các nhóm cộng đồng khác nhau, ảnh hưởng của quá trình hội nhập quốc tế, giao lưu, tiếp biến thường xuyên với các không gian văn hóa khác và sự thay đổi văn hóa của xã hội hiện đại đã dẫn đến sự biến đổi về hình thái cư trú, biến đổi hình thái nhà ở của người Khmer ở tỉnh An Giang. Trình độ phát triển kinh tế - xã hội của đất nước qua từng thời kỳ được phản ánh qua sự phát triển nhà ở.
Tại mỗi quốc gia, hộ gia đình và mỗi cá nhân thì tài sản quý giá, lớn nhất là ngôi nhà ở. Ngôi nhà là nơi thể hiện văn hóa, phong tục tập quán của các dân tộc, từng vùng miền. Trải qua nhiều biến đổi, do tác động của quá trình đô thị hoá, sự chuyển đổi đất canh tác, thay đổi về nghề nghiệp, nhà sàn đang được thay thế bằng loại hình nhà theo kiểu kiến trúc nhà ở mới và đi liền với nó là sự biến đổi về cách thức tổ chức không gian sinh hoạt, cấu trúc của ngôi nhà và hình thức của ngôi nhà. Vì thế việc tìm hiểu quá trình biến đổi hình thái kiến trúc nhà ở của người Khmer diễn ra trong bối 2 cảnh ĐTH và kinh tê thị trường ở tỉnh An Giang cũng như những biến đổi diễn ra trong đời sống kinh tế - xã hội, văn hoá cùng với sự biến đổi hình thái kiến trúc nhà ở của người Khmer là điều cần thiết không chỉ cho các cơ quan chức năng của chính quyền mà còn cho chính cộng đồng người Khmer.
Từ chính những lý do trên, tác giả quyết định chọn đề tài “sự biến đổi về hình thái cư trú của cộng đồng người Khmer tại tỉnh An Giang” nhằm nhận diện và làm rõ nét hơn những biến đổi hình thái cư trú, nghiên cứu về hình thái nhà ở của người Khmer. Việc nghiên cứu cho thấy được những sự tiếp biến và lưu giữ những nét riêng độc đáo của người Khmer. Cách người Khmer tiếp cận với những cái mới nhưng vẫn mong muốn gìn giữ một phần truyền thống của dân tộc. Từ đó, tác giả giải thích những biến đổi đó dựa trên kinh tế, xã hội, văn hóa của người Khmer và khả năng thích ứng với môi trường của người Khmer hiện nay.
Luận văn góp phần đưa những giá trị văn hóa cư trú tiêu biểu vào trong các thiết kế nhà ở hiện đại nhằm góp phần giữ gìn bản sắc truyền thống của mỗi dân tộc và cho thấy được bộ mặt của đô thị trên sự thay đổi hình thái cư trú của người Khmer tại An Giang. Đồng thời, kết quả của nghiên cứu của luận văn về hình thái cư trú cung cấp luận cứ khoa học cho các nhà hoạch định chính sách, các nhà kiến trúc để định hướng bảo tồn văn hóa truyền thống của dân tộc thiểu số, phù hợp với tình hình hiện nay. Ngoài ra, luận văn còn cung cấp những tư liệu mới thiết thực để nhận diện rõ các giá trị văn hóa của người Khmer trước những biến đổi nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2.
Tình hình nghiên cứu trong nước Lĩnh vực nghiên cứu về hình thái cư trú của cộng đồng người Khmer là một khía cạnh trong lĩnh vực nghiên cứu đô thị. Qua quá trình tìm hiểu các tài liệu, tác giả tổng hợp được một số công trình nghiên cứu đi trước có liên quan đến đề tài hoặc là nền tảng cho việc nghiên cứu đề tài. Tác giả sẽ phân chia tổng quan nghiên nghiên cứu thành những nghiên cứu trong và ngoài nước. Nghiên cứu về kinh tế - xã hội – văn hóa người Khmer Sách Người Việt gốc Miên của tác giả Lê Hương do nhà sách Khai Trí Sài Gòn ấn phát hành năm 1969.
Tác giả nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển của cộng đồng người Khmer qua các giai đoạn lịch sử như từ thời kỳ Phù Nam, Chân Lạp đến Miền 3 Nam Việt Nam. Trong đó, tác giả tập chung giới thiệu cả tộc người Khmer qua nhiều khía cạnh như mối quan hệ xã hội, sinh hoạt, tổ chức đời sống, cũng như những phong tục tập quán, tín ngưỡng, giáo dục, kinh tế, địa danh của người Khmer ở Nam bộ. Đồng thời, tác giả phân tích về ảnh hưởng tôn giáo Bà-la-môn trong những tục lệ thờ cúng, tục lệ sinh hoạt, cưới hỏi, việc học hành, văn hóa truyền thống và những tục lệ hành đạo của người Khmer. Cuốn sách Tìm hiểu vốn văn hóa dân tộc Khmer Nam bộ của Viện Văn hóa năm 1988, nhà xuất bản Tổng hợp Hậu Giang.
Cuốn sách này bao gồm các bài tham luận của những tác giả có uy tín nghiên cứu về dân tộc Khmer. Các bài tham luận có nội dung khái quát, giới thiệu chung về dân số, địa bàn cư trú, tổ chức xã hội, sản xuất nông nghiệp, phong tục tập quán, tiếng nói – chữ viết, văn nghệ của cộng đồng người Khmer ở ĐBSCL. Từ đó, các tác giả cho rằng các đặc điểm văn hóa của người Khmer ở ĐBSCL là một thành phần quan trọng trong cộng đồng dân tộc Việt Nam. Những giá trị văn hóa truyền thống của người Khmer cần được giữ gìn và phát huy, góp phần phong phú văn hóa dân tộc Việt Nam.
Đến năm 1993, Viện Văn hóa cho xuất bản cuốn sách Văn hóa người Khmer vùng ĐBSCL do Trương Lưu là chủ biên, nhà xuất bản Văn hóa Dân tộc. Cuốn sách này được biên soạn một cách hệ thống về lịch sử và diện mạo văn hóa của người Khmer. Các bài viết được tổng hợp, miêu tả tổng quát về lịch sử và quá trình phát triển của người Khmer, dân số, địa bàn cư trú, tổ chức xã hội, tiếng nói chữ viết, về từng loại hình văn hóa, văn nghệ cụ thể như phong tục, lễ hội, sân khấu, âm nhạc, múa, nghệ thuật tạo hình, sự giao lưu văn hóa của người Khmer và các dân tộc khác trên vùng đất ĐBSCL.